بايد رنجها را كاهش داد
گفتوگو با پيتر سينگر
پيتر سينگر فيلسوفي استراليايي و 65 ساله است كه صاحب كرسي زيستاخلاق در دانشگاه پرينستون است. سينگر فيلسوف اخلاق است و حوزه تخصصي او اخلاق كاربردي.
نگاه او به موضوعات اخلاقي بر اساس چشماندازي مطلقا فايدهگرا صورت ميپذيرد و انتقادها بر او نيز دقيقا از همين دريچه وارد ميشود. وي سال 1996 كانديداي حزبها در سناي استراليا بود و سال 2004 پيتر سينگر را به عنوان اومانيست سال استراليا برگزيدند.
همچنين رايدهندگان وي را يكي از 10 روشنفكر تاثيرگذار استراليا انتخاب كردهاند. معروفترين ابداعات نظري سينگر را در دو كتاب او ميتوان ديد: ابتدا كتاب «اخلاق عملي»، جامعترين كتاب وي كه به مساله فايدهگرايي و كليسازي ميپردازد و در آن شرح ميدهد كه چرا موضوعات اخلاقي بايد كلي و جهانشمول باشند و از فرد فراتر روند تا همه انسانها را در بر گيرند. سينگر در اين كتاب به شيوه محاسبه منافع و ضررها ميپردازد و اولويتبندي منافع را مطرح ميكند. با اين حال، سينگر پيش از ويرايش سوم كتاب گفته بود كه از كار خود كاملا راضي نيست و هنوز ابهامهايي در آن ميبيند. و دوم، كتاب «رهاسازي حيوانات» كه نشان از پيوندهاي اخلاق با حقوق حيوانات و ديگر موجودات زنده در انديشه سينگر دارد و ميگويند اين اثر سال 1975 سينگر تاثيري عميق بر جنبش رهاسازي حيوانات داشته است. گفتوگوي زير به ايدههاي اصلي سينگر درباره اخلاق ميپردازد.
آيا الگوي اخلاقي كه پيشنهاد ميدهيد- براي مثال در ويرايش دومتان بر «اخلاق عملي»- به اخلاقي وراي فرد مرتبط است؟ چگونه مفهوم «فايدهگرايي» را به «كليسازي» ربط ميدهيد؟
نخست بايد بگويم اكنون ويرايش سوم اخلاق عملي نيز منتشر شده است- يعني همين امسال به بازار آمد. در ثاني، موضع فعلي من اين است كه قابليت كلي شدن به خودي خود كافي نيست تا بتوانيم اخلاقي فايدهگرا داشته باشيم. مواضع اخلاقي ديگري هم هستند كه قابليت كلي شدن دارند. از سوي ديگر، قابليت كلي شدن شيوهيي است براي بيان اين ايده كه خوشحالي خاص من يا ترجيح شخص من، ابدا مهمتر از خوشحالي و ترجيح اشخاص ديگر نيست- و اين بصيرت بسيار مهم است كه ما را هرچه بيشتر به فايدهگرايي نزديك ميكند. اما به هر حال براي اخلاقي فايدهگرا، هنوز به نظر من بايد از استدلالها و مباحث ديگري نيز استفاده كرد.
آيا فكر ميكنيد وقتي كسي مثل كارل پوپر از بمبارانهاي اتمي هيروشيما و ناكازاكي دفاع ميكرد و مدعي بود كه اين كارها در واقع جلوي كشت و كشتارها و تلفات انبوه بيشتري را ميگيرند («پيشگيرانه» اند)، داشت از نوعي «اخلاق فايدهگرا» دفاع ميكرد؟
بله، او دقيقا چنين كاري ميكرد. پوپر دستكم در يكي از لحظات زندگي خويش از «فايدهگرايي منفي» دفاع كرد كه اين يعني هدف خود را كاهش رنج قرار دهيم. البته اينكه بگوييم پوپر به نوعي اخلاق فايدهگرا توسل جست، معادل با اين نيست كه بگوييم محاسباتش درست بود. مثلا ميشد اينطور هم استدلال كرد كه وقتي ايالات متحده به بمب اتم دست يافت، بايد اعلام ميكرد كه قدرت تخريبي اين بمب تا چه اندازه است و از ژاپن ميخواست تسليم شود تا جلوي چنين مرگ و مير فاجعهباري گرفته شود. براي يك فايدهگرا، تصميم درست تا حد بسيار زيادي به جزييات مبتني بر فاكت بستگي دارد؛ فاكتهايي كه نشان ميدهند چه گزينههايي در پيش روي او قرار دارند و اين گزينهها چه عواقبي در پي خواهند داشت.
من اخلاقي را كه شما با فايدهگرايي از آن دفاع ميكنيد خوب درك نميكنم. آيا شما تمايزي بين اخلاقيات (Morality) و اخلاق (Ethics) قرار ميدهيد؟ مثلا دلوز ميگويد اخلاق شأني هستيشناختي دارد اما اخلاقيات صرفا فردي است.
به نظر من در اكثريت قريب به اتفاق زمينهها ميتوان «اخلاقيات» و «اخلاق» را به جاي يكديگر به كار برد. من هيچ توجيهي براي آن تمايزي كه به دلوز نسبت ميدهيد، نميبينم و نميفهمم.
اجازه دهيد به حيطه تخصصيتري از مطالعات شما وارد شويم. وقتي ما زيستاخلاق را در نظر ميگيريم، چگونه ميتوانيم درباره وضعيتهاي انضمامي فقرا در سرتاسر جهان، بويژه آفريقا با بستر زيست اخلاق نزديك شويم؟ براي نمونه، آيا فراهم كردن بيمه و خدمات درماني در چنين بستري معنا دارند؟
در كشورهاي توسعهيافته و پيشرفته بيمه و خدمات درماني به خوبي كار ميكنند و رنج بشري را كاهش ميدهند. همچنين هزينههاي كلي درمان به وسيله بيمه كاهش مييابد زيرا باعث ميشود مردم بتوانند از خدمات درماني پيشگيرانه استفاده كنند در عوض اينكه پس از ابتلا به بيماري هزينههاي گزاف پرداخت كنند. اما متاسفانه بسياري از كشورهاي فقير- كه كشورهاي آفريقايي را مثال زديد- نميتوانند از پس ارايه و تامين بيمه درماني و خدمات بهداشتي به جمعيتهاي خويش برآيند. به نظر من ملتهاي ثروتمندتر بايد با دادن بودجه به كلينيكهاي درماني در كشورهاي فقير به كمك مردم آنها بشتابند.
در رابطه با همين زيستاخلاق، آيا فكر ميكنيد ميتوان نقدهاي فوكو بر مكانيزمهاي زيستسياسي و زيستقدرت در جوامع غربي معاصر (كه مستقيما بر بدن و اندام انسان تاثير ميگذارد) را نوعي تلاش اخلاقي در نظر گرفت؟
متاسفم، اما من اطلاع زيادي از موضع فوكو ندارم كه به اين سوال پاسخ بدهم. در واقع، وقتي سعي ميكنم فوكو بخوانم، كار او را داراي وضوح كافي يا نيرومندي و قوت كافي نميبينم و احساس ميكنم به وقتي كه بر سر فهميدن سخنان او صرف ميكنم، نميارزد.
شما درباره حيوانات و محيط سبز نيز بسيار نوشتهايد. چه نسبتي بين اخلاق بشري وجود دارد با اخلاقي كه حيوانات و گياهان را دغدغه خويش قرار ميدهد؟
يك موضع اخلاقي پيشرفته و استوار و مناسب هميشه موضع اخلاقي انساني يا بشري است، زيرا ما هنوز با هيچ هستنده ديگري روبرو نشدهايم كه قادر باشد رويكردي اخلاقي را بسط و گسترش دهد. (خاستگاه واكنشهاي اخلاقي ما در واكنشهاي زيستشناختي ما نهفته است كه از اجداد پيشاانساني خود به ارث بردهايم، اما تنها و تنها انسانها هستند كه قادرند بطور انتقادي و البته نظاممند، درباره اين واكنشهاي زيستشناختي به تامل بپردازند.) اما اين واقعيت كه اخلاق هميشه بدين معنا اخلاقي انساني است، ابدا به ما نميگويد كه اخلاق تنها با رفاه يا حقوق انسانها سر و كار دارد. به نظر من، ابدا نبايد اينطور باشد. زيرا اگر اخلاق در حد و مرزهاي گونه انساني ما وا بماند و از آن پيشتر نرود، همانقدر بر خطا خواهد بود كه در حد و مرزهاي يك نژاد يا يك جنس باقي بماند و از آن پيشتر نرود؛ يعني تبعيضآميز يا نژادپرستانه باشد. حيوانات غيرانساني نيز منافع خاص خود را دارند و حيات آنها ميتواند شادمانه يا فاجعهبار باشد. اين موضوع در هر موضع اخلاقي قابل دفاعي بايد از اهميت اخلاقي برخوردار باشد، در غير اين صورت نميتوان از آن موضع اخلاقي دفاع كرد.