فیلم ساختن با چشمان بسته!
مهدی تراب بیگی
فرارو- اگر چیز زیادی از سینمای رسول صدر عاملی ندانی وحتی آنونس فیلم را هم ندیده باشی، حتی اگر ندانی پس از سه سال مجوز اکران گرفته، فضای سرخوشانه یکی از پوسترهای فیلم وسوسهات میکند که این فیلم دیدن دارد: ترانه علیدوستی و حامد بهداد سوار بر دوچرخه، یکی چشمها را بسته و یکی دستهایش را باز کرده است، یک لحظهی ناب و دیدنی، تازه عنوان فیلم هم اگر «زندگی با چشمان بسته» باشد که چه بهتر، ولی این فقط یک عنوان است و آن لحظه، فقط یک لحظه، همین و تمام!
رسول صدرعاملی این بار هم به رسم سه گانهاش: «دختری با کفشهای کتانی»، «من ترانه پانزده سال دارم» و « دیشب باباتو دیدم آیدا» به سراغ یک معصومیت دخترانه-زنانه رفته است که دختری در یک اجتماع در حال گذار، قربانی فضایی کجاندیش میشود و در نهایت به دنیای زنانه پا میگذارد و همه چیز رنگ غم و بلوغ به خود میگیرد.
خلاصه، قصه همان قصهی قدیمی است که در روایتی گیج و گنگ سعی میکند حرف تازهای برای گفتن داشته باشد که ندارد، پاشنه آشیل «زندگی با چشمان بسته» همان خشتی است که ساختار فیلم بر پایهی آن بنا شده است: یک علامت سوال، یک نقطه مبهم از زندگی یک دختر که قرار است به داد تعلیق و کشش فیلم برسد که نمیرسد!
به نظر میرسد رمز و رازی که در شخصیتپردازی «پرستو» به خرج رفته قرار بوده ابهامی کارآمد به وجود آورد تا در خدمت تعلیق فیلم باشد تا به رسم پیرنگ داوری-غافلگیری، قضاوت مخاطب را به چالش بکشد، همان چیزی که مثلا یکی مثل اصغر فرهادی در آن مهارت دارد.
این که در این یادداشت اسمی از فرهادی به میان میآید ارتباطی با بازی ترانه علیدوستی دارد که در سال 87 دو نقش را بازی کرده که یکی شده «الی» درباره الی و یکی هم همین «پرستو»ی فیلم صدر عاملی، اما این کجا و آن کجا!
علیدوستی توان بالقوهای در درآوردن یک شخصیت دو پهلو دارد، شخصیتی که در عین سادگی، پیچیده هم هست و همین حالتش ابهامی روانشناختی به برخی از نقشهای که بازی کرده داده است، مثلا الی «درباره الی» که بر اساس همین ابهام ظریف شکل گرفته ولی در «زندگی با چشمان بسته» به بیراهه رفته است.
خلق حال و هوای معلق و دلاندروایی مشروط به رعایت چند قاعدهی اساسی است، اول از همه عدم قضاوت آشکار و صریح خود صاحب اثر است که چنین حالتی عموما با خلق یک فضای واقعگرایانه و لحن بیطرفانهای همراه است که در آن حتی وجود یک قطعه کوچک موزیک متن هم ممکن است به معنای قضاوت کردن خود صاحب اثر تفسیر شود، همان چیزی که مثلا یکی مثل کیارستمی و باز هم فرهادی تا حد امکان از آن پرهیز میکنند.
عنصر دیگری که به ابهام کارآمد یک ساختار شخصیت محور منجر میشود ارائه اطلاعات محدود و منطقی است که موازنهی ظریفی را در میان سود و زیان شخصیت محوری برقرار میکند که تا مرز گره گشایی، کفهترازو به شکلی برابر، سبک و سنگین میشود، گفتن ندارد که قرار نیست ارائه اطلاعات محدود به معنای فریب و گمراهی مخاطب تمام شود.
با این حساب «زندگی با چشمان بسته» به هیچ کدام از این اصول ابتدایی وفادار نیست، فیلم از همان ابتدا با شگرد بیحاصل نریشن، مخاطب را با شخصیت «پرستو» همراه میکند تا ناخواسته او را به ورطه جانبداری بکشاند و در میان راه به خیال خلق شخصیتی مبهم او را به حال خودش رها میکند.
با اینکه فیلم با یک مقدمهی مینیمالیستی آغاز میشود که به وضوح رد و پای تدوین هایده صفییاری در آن پیداست، ولی در ادامه دچار اغراق آزاردهندهای میشود که بی تردید محصول نادیده گرفتن هوش و حواس مخاطب است.
شاید تاکید بر خلق یک کنتراست گل درشت باعث شده تا آغاز قرص و محکم فیلم که خیلی مختصر و مفید حال و هوای سرخوش و صمیمی یک محلهی قدیمی را به تصویر میکشد پس از تیتراژ به یک فضای تیره و تار غیر منطقی گریز (فلش فروارد) بزند.
محله که از قضا عنوان «محله» را هم یدک میکشد در ساختار فیلم قرار بوده چیزی بیشتر از لوکیشن و مکان در حدود یکی از شخصیتهای محوری باشد تا خلق فضای فیلم را به تنهایی به سرانجام برساند به این معنا که محله با تمام کلیتش در برابر شخصیت «پرستو»قرار دارد و به همین خاطر از اهمیت بالایی برخوردار است.
خلق یک محله به عنوان یک عنصر اساسی فضای فیلم و به عنوان یک شخصیت محوری نیاز به دمیدن یک روح و جان در کالبد آن است که چنین چیزی مثلا در گرو پرداختن به مناسبات درست و درمان درون محله است تا نشان دادنهای گاه و بی گاه محله از زاویهها و زمانهای مختلف در شب و روزش.
فیلم به شکلی خطی در حد فاصل دو نقطه ( دو مراسم)واقع شده است، از یک جشن مذهبی آغاز و به یک مراسم عزا ختم میشود، همان مضمون همیشگی: خروج از دنیای شاد دخترانه و ورود به واقعیت تلخ بزرگسالی، اما چنین مسیری همراه با چاله و دستاندازهای قابل توجهی است که گاهی ریشه در فیلمنامهی ضعیف دارد و گاهی مربوط به میزانسن و اجرای غلط است، در واقع کمتر فیلمی از صدرعاملی سراغ داریم که فیلمنامه و کارگردانی هر دو به شکلی برابر در خدمت شکست فیلم باشند.
بهتر است از خیر اشاره به نقاط معیوب فیلمنامه به دلیل فراوانی بالا بگذریم، اما در کارگردانی بد نیست به عنوان یک گل سر سبد، به اجرای صحنه حوض و بازی سوال و جواب، اشاره شود که نقطه عطف اصلی فیلم هم هست، بی تردید قرار بوده چنین سکانسی نفس مخاطب را بگیرد ولی خندههایی که از گوشه کنار سالن سینما به گوش میرسد از نقض غرض آشکاری خبر میدهد که مپرس...