کارت ایران در کرملین
یوسف مولایی در شرق نوشت:
هفته پيش خبري از مقامات ايراني كه درخصوص مراجعه ايران به اتاق بازرگاني بينالمللي كه به اشتباه دادگاه كيفري بينالمللي ترجمه شده بود، منتشر شد كه كنجكاوي كارشناسان را به خود جلب كرد. از نظر حقوقي اين حق مسلم ايران است كه براي احقاق حقوق خود از كليه روشهاي مسالمتآميز حل و فصل اختلافات استفاده كند.
مراجعه به اتاق بازرگاني بينالمللي يك امر متداول در مديريت اختلافات قراردادي در سطح بينالمللي است. اما در شرايطي كه اختلافات از سرشت سياسي و حاكميتي برخوردار بوده و اتاق بازرگاني فاقد هرگونه تجربه و صلاحيت در اين حوزه است، تصميم ايران را در توسل از سطح يك موضوع عادي و متداول خارج كرده و آن را در پيوند با فضاي سياسي و روندهاي غيرحقوقي قرار ميدهد. فدراسيون روسيه علت فسخ قرارداد سامانه موشكي اس 300 را تحريمهاي شوراي امنيت معرفي كند.
شوراي امنيت يك نهاد سياسي است و تصميمات آن تحت تاثير علايق و انگيزههاي سياسي پنج عضو دايم شوراي امنيت اتخاذ ميشود. فدراسيون روسيه عضو دايم شوراي امنيت است و به چهار قطعنامه شوراي امنيت رأي مثبت داده است و هماكنون ميخواهد از تبعات تصميم خود از شوراي امنيت به نفع خود در فسخ يكجانبه قرارداد بهرهبرداري كند. به بيان حقوقي فدراسيون روسيه به عنصر فورس ماژور براي رفع مسووليت خود توسل ميجويد و اين در شرايطي است كه اراده و تصميم فدراسيون روسيه در شكلگيري آنچه به عنوان فورس ماژور قلمداد ميشود دخيل بوده و دو شرايط اساسي فورس ماژور «غيرقابل پيشبيني و غيرقابل پيشگيري بودن آن» با مسووليت اعضاي دايم شوراي امنيت در صدور قطعنامهها مغايرت آشكار دارد.
از طرف ديگر اتاق بازرگاني بينالمللي براي احراز صحت ادعاي فدراسيون روسيه بايد به نظر فني شوراي امنيت و بهخصوص كميته ماده 18 قطعنامه 1737 را مدنظر قرار دهد و اين امر هم به نوبه خود اختلافات حقوقي را وارد فرآيندهاي غيرحقوقي خواهد كرد. از سوي ديگر قراردادهاي نظامي حاوي مسايل و ابعاد محرمانهاي است كه طرفين قرارداد مايل به افشاي آن به ويژه در سطح بينالمللي نيستند.
مسلما مقامات مسوول ايران به مسايل پيچيده و فراحقوقي موضوع اشراف كامل دارند.
از اينرو به نظر ميرسد وراي ظاهر عادي و متعارف مراجعه به اتاق بازرگاني بينالمللي يك پيغام ديپلماتيك اساسي پنهان شده است و آن عدم رضايت دولت جمهوري اسلامي ايران از مواضع سياسي فدراسيون روسيه در قبال ايران است. انتشار اين خبر آن هم در شرايطي كه راهاندازي نيروگاه بوشهر براي چندمين بار به تعويق افتاده، نبايد امر تصادفي قلمداد شود. در هر صورت رسانهاي كردن مراجعه به ديوان داوري و تشديد گلايهها از روند راهاندازي نيروگاه بوشهر نشان از تنش و تيرگي مناسبات سياسي بين دو كشور دارد.
اگر اين برداشت از سطح و كيفيت مناسبات بين دو كشور درست باشد، در آن صورت يك پرسش اساسي ديگري مطرح ميشود و آن اين است كه آيا شانسي براي موفقيت طرحهاي ديپلماتيك روسيه در پرونده اتمي ايران وجود دارد؟ به عبارت ديگر اگر در مسايلي كه در حوزه مناسبات دوجانبه دو كشور قرار دارد، مذاكرات دوستانه و ديپلماسي سازنده حضور فعال ندارد، چگونه در مساله پيچيدهاي همانند پرونده اتمي كه اراده قدرتهاي ديگر در روند مديريت آن تاثيرگذار است، سياست فدراسيون روسيه ميتواند راهگشاي مشكلات پيش روي مناسبات ايران با 1+5 باشد.
اگر روسيه حسن نيت خود را در قضيه سايت موشكي و نيروگاه بوشهر، درياي خزر و مسايل مشترك ديگر ثابت نكرده باشد، چگونه ميتواند اميدوار به ايفاي نقش سازنده و مثبت در پرونده بسيار پيچيده هستهاي ايفا كند. از اينرو اصل احتياط حكم ميكند در حسن نيت و قابليتهاي فدراسيون روسيه در پيشبرد طرحهاي ديپلماتيك ترديد كرده و باز هم با «برتولت برشت» همراه شد كه در وراي هر چيز عادي بايد غيرعادي را ديد، آن امر غيرعادي در پيوند و ارتباط با تحولات منطقهاي و شكوفايي بهار عرب باشد.
به عبارت ديگر با نگاه عميق به تجارب فدراسيون روسيه در استفاده از كارت ايران در امتيازگيري از رقباي خود اين نگاه بدبينانه به نيت فدراسيون روسيه از آن جهت نيز پررنگ ميشود كه فدراسيون روسيه در تحولات جاري منطقه خاورميانه جايگاه شايستهاي به خود اختصاص نداده است.
هر چند كه قطعنامههاي صادره عليه ليبي را هم وتو نكرده است. تحت اين شرايط به نظر نميرسد سهم قابل توجهي در بازسازي ليبي و به خصوص پروژههاي نفتي به اين كشور تعلق بگيرد. از اينرو و در مسير جبران فرصتهاي از دسترفته، ديپلماسي روسيه به اين فكر افتاده است كه در رابطه با فرصتهاي پيشرو تحرك بيشتري از خود نشان داده و بيش از گذشته تحولات دنياي عرب را با علاقهمندي و حساسيت دنبال كند و به خصوص اوضاع سوريه را بيشتر زير نظر داشته و از انفعال در قبال مسايل بينالمللي خارج شده و نقش فعال و سازندهاي را عهدهدار شود و ايران را بهعنوان پلي مطمئن در ورود به مسايل منطقه به حساب آورد.
نداشتن تحليل مشخص از اوضاع منطقه و بيتحركي توأم با ترديد به تحولات، فاصله روسيه با چشمانداز آينده را چنان زياد كرده است كه روسيه براي جبران فرصتهاي از دست رفته حاضر است از كارت قابل بازي استفاده كند. طرح اصلي روسيه بازگشت گامبهگام به صحنه اصلي بازيهاي بينالمللي است. ابرقدرت ديروز در جستوجوي موقعيت شايسته در جمع بزرگان است و شايد پرونده هستهاي ايران مسيري باشد براي تحقق اين آرزو. روسيه هميشه از ظن خود و براي خود دوستي ايران را غنيمت شمرده است.