رد و بدل كردن داستان و فرازهاي زندگي جومپا لاهيري
دلم ميخواست كسي مرا نشناسد و مثل آدمهاي معمولي باشم و مثل ديگران رفتار كنم. من با توجه به اينكه گذشته متفاوتي داشتم، انتظار آيندهاي ديگر را ميكشيدم. جذبه بازيگري براي من در همين بود؛ رسيدن به آرامش از طريق اينكه هويتم را پاك كنم و هويت يك نفر ديگر را بپذيرم. چطور ميتوانستم نويسنده باشم، درونياتم را بيان كنم، در حالي كه نميخواستم خودم باشم
جومپا لاهیری متولد ۱۱ ژوئیه ۱۹۶۷ در لندن با نام نیلانجانا سودشناست. اين نویسنده آمریکایی هندیتبار با نخستین اثرش، مجموعه داستان مترجم دردها (۱۹۹۹)، برنده جایزه ادبی پولیتزر در سال ۲۰۰۰ شد. همچنین نخستین رمان او به نام همنام (۲۰۰۳) در ساخت فیلمی به همین نام در سال ۲۰۰۷ مورد اقتباس قرار گرفته است. لاهيري از جمله نويسندگاني است كه در ايران با استقبال خوب مخاطبان روبهرو شده است. مطلب پيش رو جزئياتي از زندگي لاهيري را بيان مي كند.
كتابها و داستانهايي كه توي آنها بود، تنها چيزهايي بودند كه در بچگي احساس ميكردم ميتوانم مالك شان باشم. حتي آن زمان هم اين مالكيت، يك مالكيت واقعي نبود؛ پدر من يك كتابدار است، و شايد چون به مالكيت اشتراكي اعتقاد داشت، يا شايد چون والدينم خريد كتاب براي من را ولخرجي ميدانستند، يا شايد چون آدمها در آن زمان نسبت به حالا مالكيتهاي كمتري داشتند من تقريبا هيچ كتابي نداشتم كه بخواهم آنها را از آن خودم بدانم.
يادم هست كه حسرت داشتن كتاب را ميخوردم تا اينكه سرآخر اين اجازه را پيدا كردم كه براي اولين بار صاحب يك كتاب باشم. پنج، شش سالم بود. كتاب خيلي كم حجمي بود و اسمش هم اين بود: «ديگر هرگز مجبور نيستي دنبال دوست بگردي.» اين كتاب در ميان شكلاتها و عكس برگردانها در مغازه قديمياي كه در آن سوي خيابان نزديك اولين خانه ما در «راد آيلند» قرار داشت، زندگي ميكرد.
داستان اين كتاب خيلي پيش پا افتاده بود؛ بيشتر شبيه يك كارت تبريكي بود كه كش داده شده باشد تا يك داستان. ولي خاطرم هست كه وقتي ميديدم مادرم آن كتاب را برايم ميخرد و آن را با خودم به خانه ميآوردم، چه هيجاني داشتم. در داخل جلد آن نوشته شده بود: «اين كتاب مخصوص... است» كه در جاي خالي بايد اسم خودم را مينوشتم. مادرم اين كار را كرد، او همچنين كلمه «مادر» را هم نوشت تا معلوم شود كه او اين كتاب را به من داده است، هرچند من او را مادر صدا نميزدم و به او ميگفتم «مامان». «مادر» يك نگهبان ديگر بود ولي او به من كتابي داده بود كه پس از گذشت نزديك به چهل سال، هنوز هم در يك جاكتابي در اتاق بچگيام قرار دارد.
در خانه ما چيزهايي براي خواندن پيدا ميشد ولي كم بود و در من رغبت چنداني ايجاد نميكرد. مثلا كتابهايي درباره چين و روسيه كه پدرم در دانشگاه در رشته علوم سياسي آنها را ميخواند و همين طور چند شماره از هفته نامه «تايم» كه در زمان استراحت ميخواند. مادرم چند كتاب رمان و داستان كوتاه و تلي از يك مجله ادبي به نام «دش» داشت ولي همه اينها به زبان بنگالي بودند و من حتي عناوين آنها را نميتوانستم بخوانم. او كتابها و مجلاتش را روي طبقات فلزي در زيرزمين يا جايي در نزديكي تختش كه نزديك شدن به آن قدغن بود، نگه ميداشت.
از بين كتابهايش يك جلد كتاب زرد رنگ از اشعار «كازي نازرول ايسلام» [نظر الاسلام] را به ياد دارم كه به نظر ميرسيد برايش حكم يك متن مقدس را دارد و همچنين يك فرهنگ لغت انگليسي قطور و فرسوده كه جلدش به رنگ خرمايي مايل به قرمز بود و از آن براي بازي «اسكرابل» استفاده ميكرديم. در يك مقطع، ما از سوپرماركتي كه خريدهاي مان را انجام ميداديم، چند جلد اول از يك سري كتابهاي دايرهالمعارفي را خريديم ولي هرگز تمام جلدهاي آن را كه اين سوپرماركت براي شان تبليغ هم ميكرد، نخريديم.
وضع كتاب در خانه ما باري به هر جهت و هر چه پيش آمد خوش آمد، بود، همان طور كه بعضي از ديگر جنبههاي زندگي مادي مان به همين شكل بود. ولي من آرزوي وضعيتي برعكس اين را داشتم: آرزو داشتم در خانهاي باشم كه كتاب در آن حضور محكم و استواري داشته باشد، و همه جا تلنبار شده باشد و شادمانه در كنار ديوارها رديف شده باشد.
بعضي وقتها به نظر ميرسيد كه تلاشهاي خانوادهام براي پر كردن خانه از كتاب نقش بر آب ميشود؛ مثلا، يك بار پدرم با چند تا ميله و تاقچه ديوار كوب خواست چند طبقه سبز زيتوني رنگ را روي هم محكم كند، ولي چون ديوارهاي الكي خانه ما قدرت نگه داشتن آنها را نداشت، تمامش فرو ريخت.
آنچه من در واقع به دنبالش بودم اين بود كه رد مشخص تري از زندگي ذهني والدينم داشته باشم: مدرك صحافي شده و چاپ شده از آنچه آنها ميخواندند، از آنچه براي شان الهام بخش شده بود و ذهن شان را شكل داده بود. به دنبال اين بودم كه به واسطه كتاب ارتباطي بين خودم و آنها ايجاد كنم. ولي والدين من چيزي برايم نميخواندند يا برايم داستان تعريف نميكردند؛ پدرم اصلا اهل داستان خواندن نبود و داستانهايي كه مادرم احتمالا در دوران جواني در كلكته به آنها علاقه داشته، به من انتقال پيدا نكرد. اولين تجربه من در مورد اينكه بشنوم كسي داستاني را با صداي بلند بخواند، زماني برايم پيش آمد كه براي اولين و آخرين بار پدربزرگ مادريام را ديدم؛ آن موقع دو سالم بود و براي اولين بار بود كه به هندوستان ميرفتم. او روي تخت دراز ميكشيد و مرا روي سينهاش مينشاند و داستانهايي را از خودش ميساخت و برايم تعريف ميكرد. بزرگتر هايم به من ميگويند من و پدربزرگم مدتها پس از خوابيدن همه، همچنان بيدار ميمانديم و پدربزرگم هم داستانها را كش ميداد، چون من اصرار ميكردم كه داستانهايش به پايان نرسند.
بنگالي اولين زباني بود كه من ياد گرفتم، زباني كه در خانه ميشنيدم و صحبت ميكردم. ولي كتابهاي دوران بچگيام به زبان انگليسي بودند، و موضوع بيشتر آنها يا زندگي انگليسيها بود يا آمريكايي ها. نسبت به اين احساس كه دارم به فرهنگ غير تعدي ميكنم، آگاه بودم. آگاه بودم كه به دنياهايي كه دارم راجع به آنها كتاب ميخوانم تعلق ندارم: اينكه زندگي خانواده من فرق ميكند اينكه غذاهاي متفاوتي زينت بخش ميز غذاي مان بود، اينكه ما تعطيليهاي متفاوتي را جشن ميگرفتيم و اينكه خانواده من دغدغه چيزهاي متفاوتي را داشتند و با اين حال، وقتي كتابي در تملك من بود، در حالي كه آن را ميخواندم، اين تفاوتها ديگر برايم اهميتي نداشت. من با خواندن كتاب وارد يك رابطه خالص با داستان و شخصيتهاي آن ميشدم و با دنياهاي داستاني رو در رو ميشدم طوري كه انگار واقعا رو به رويم هستند و به طور كامل در آن دنياها زندگي ميكردم و در آن واحد هم در آن دنياها غرق ميشدم و هم در آن نامرئي بودم.
در زندگي واقعي، مخصوصا موقعي كه دختر جواني بودم، از شركت كردن در فعاليتهاي اجتماعي ميترسيدم. نگران اين بودم كه ديگران در مورد من چه فكر و چه قضاوتي ممكن است بكنند. ولي وقتي خواندن را شروع كردم ديگر از اين نگرانيها راحت شده بودم. ميفهميدم كه دوستان داستانيام چه ميخورند و چه ميپوشند، چطور حرف ميزنند، و چطور اسباب بازيهاي شان در اتاقهايشان پخش و پلاست و چگونه در يك روز سرد كنار آتش مينشينند و شكلات داغ مينوشند. ميفهميدم چه روزهايي را به تعطيلات ميروند، قره قاطها را ميچينند، و مرباهايي كه مادر شان روي اجاق گاز درست ميكنند. براي من مطالعه كردن به معناي اكتشاف در اساسي اين مفهومش بود؛ كشف فرهنگي كه براي والدينم بيگانه بود.
من با خواندن اين كتابهاي خارجي، در واقع داشتم از والدينم نافرماني ميكردم و با خواندن اين كتابها از يكسري چيزهاي بخصوص سر در ميآوردم كه آنها چيزي در مورد شان نميدانستند. هر كتابي كه به واسطه من وارد خانه ميشد بخشي از قلمرو خصوصي من بود و بنابراين من نه تنها حس تعدي به يك فرهنگ ديگر را داشتم، بلكه حس ميكردم، از يك نظرهايي، به والدينم كه داشتند مرا بزرگ ميكردند، دارم خيانت ميكنم. وقتي دوست پيدا كردن را شروع كردم، نويسندگي برايم واسطه اين كار بود.
طوري كه در ابتدا، نوشتن، مثل خواندن، برايم بيشتر از آن كه يك عمل فردي و در انزوا باشد، تلاشي براي برقراري ارتباط با ديگران بود. من در تنهايي كار نوشتن را انجام نميدادم، بلكه به همراه يك دانش آموز ديگر در كلاسم در مدرسه، مينوشتم. من و دوستم با هم مينشستيم و در تخيل آن شخصيتها و پيرنگهاي داستاني را خلق ميكرديم و به نوبت قسمتهاي داستان را مينوشتيم و در اين ضمن صفحات داستان را به جلو و عقب ورق ميزديم. دستخط ما تنها چيزي بود كه كار ما را از هم متمايز ميكرد و فقط به اين طريق بود كه مشخص ميشد كدام قسمت را كدام يكي مان نوشته است.
من هميشه روزهاي باراني را به روزهاي آفتابي ترجيح ميدادم، چون مدرسه به طور موقت تعطيل ميشد و ما مجبور ميشديم در خانه بمانيم و ميرفتيم در هال مينشستيم و روي داستان مان متمركز ميشديم. ولي حتي در روزهاي غير باراني هم جايي را براي نشستن پيدا ميكردم، مثلا زير يك درخت يا بر لبه يك گودال ماسه بازي، با همان دوست و بعضي وقتها با يكي دو تا دوست ديگر، مينشستم تا كار روي قصه مان را ادامه دهيم. داستانهايي كه من با دوستانم مينوشتم بازتاب داستانهايي بودند كه در آن زمان داشتم ميخواندم: خانوادههايي كه در دشت زندگي ميكردند، دختران يتيمي كه به مدرسه شبانه روزي فرستاده ميشدند يا زنهاي معلم سرخانهاي بدخلق آموزش شان ميدادند، بچههايي با نيروهاي فراطبيعي يا توانايي اينكه قهرمان داستان وارد كمد بشود و سر از دنياهاي ديگر در بياورد.
چيزهايي كه ميخواندم آينه من بود، مصالح داستاني من بود؛ من هيچ بخش ديگري از خودم را نميديدم. عشق من به نويسندگي باعث شد در سنين پايين دست به دزدي بزنم. الماسهاي توي موزه كه من براي به دست آوردن شان نقشه كشيدم و قوانين را زير پا گذاشتم، دفترهاي سفيد توي فايل معلمم بودند كه خيلي مرتب چيده شده بودند، و آنها را بين ما پخش ميكردند تا توي شان جمله بنويسيم يا رياضي تمرين كنيم. اين دفترها باريك بودند، منگنه شده بودند، روي جلدشان هيچ طرحي نداشت و رنگ جلد شان هم يا آبي كمرنگ بود يا زرد متمايل به قهوه اي.
صفحات اين دفترها خط دار بودند، و ابعاد شان نه خيلي كوچك بود و نه خيلي بزرگ. من كه آن دفترها را براي نوشتن داستان هايم ميخواستم، جسارت به خرج دادم و به معلمم گفتم كه يكي، دو تا از آن دفترها را به من بدهد. سپس وقتي فهميدم كه فايل معلمم هميشه قفل نيست و هميشه تحت مراقبت دوربينهاي مداربسته نيست، خودم رفتم و دزدكي چند تا از آنها را برداشتم.
كلاس پنجم بودم كه براي نوشتن داستاني به نام «ماجراهاي يك ترازو» برنده يك جايزه كوچك شدم؛ در اين داستان، راوي كه خود ترازو است، دستهاي مردم و ساير موجودات را كه با آن ديدار ميكنند، توصيف ميكند. سرانجام به دليل زياد بودن وزن زمين ترازو خراب ميشود و آن را توي زبالهها پرتاب ميكنند. من براي اين داستان تصوير كشيدم (آن موقع براي تمام داستان هايم تصوير ميكشيدم)، و با تكههايي از نخ كامواي نارنجي رنگ آن را صحافي كردم. كتاب براي مدت بسيار كوتاهي در كتابخانه مدرسه به نمايش گذاشته شد، يك كارت و جيب كتاب واقعي هم برايش گذاشته بودند. هيچ كس آن كتاب را امانت نگرفت، ولي اين موضوع برايم اهميتي نداشت. همان اعتباري كه آن كارت و جيب به كتابم داده بود، برايم كافي بود. يك كارت هديه براي خريد از يك فروشگاه محلي هم همراه اين جايزه بود.
من به همان اندازه كه دوست داشتم از خودم كتاب داشته باشم، در اين مورد دودل و مردد بودم. به نظر ميرسيد كه ساعتها در ميان قفسههاي فروشگاه سرگردان هستم. سرانجام كتابي را انتخاب كردم كه هرگز چيزي در موردش نشنيده بودم: «داستانهاي شلغم زرد» اثر «كارل سندبرگ». دلم ميخواست كه آن داستانها را دوست داشته باشم ولي طنز منسوخ آن برايم قابل درك نبود ولي من آن كتاب را به عنوان يك طلسم نگه داشتم؛ شايد طلسمي براي اولين شناخته شدنم. مثل برچسبهاي روي كيكها و بطريهايي كه آليس در زير زمين پيدا كرد، هديه اصلي جايزهاي كه برده بودم اين بود كه با من به وجه آمرانه صحبت ميكرد؛ براي اولين بار، صدايي در ذهنم به من گفت: « اين كار را انجام بده.»
ولي من با بالاتر رفتن سنم و ورود به مرحله نوجواني و سالهاي پس از آن، نويسندگيام در آنچه به نظر ميرسيد تناسب معكوس سالهاي عمرم باشد، دچار افت شد. هرچند حس جبرگونه ابداع داستان همچنان در من باقي ماند ولي ترديد و دودلي آن را تضعيف كرد، طوري كه من نيمه دوم سنين كودكيام را در حالي گذراندم كه به تدريج آن كار آرامشبخشي را كه ميشناختم به فراموشي سپردم و آن كاري كه سابقا بهطور غريزي انجام ميدادم ديگر انجام دادنش برايم مثل دست زدن به خار شده بود. خودم را متقاعد كرده بودم كه نويسندگان خلاق كسان ديگري هستند و من نيستم و از اين رو چيزي را كه در هفت سالگي بسيار دوست داشتم تا هفده سالگي به فرمي از ابراز عقيده تبديل شده بود كه مرا بيشتر از هر چيز ديگري مرعوب ميكرد.
ترجيح دادم نواختن موسيقي را تمرين كنم، در نمايشنامهها بازي كنم، نتهاي يك تصنيف را ياد بگيرم يا متن يك فيلمنامه را حفظ كنم. البته من به كار كردن با كلمات ادامه دادم، ولي انرژيام را در مسير نوشتن مقاله قرار دادم و هدفم اين بود كه روزنامه نگار بشوم. در دانشكده كه رشتهام ادبيات بود، تصميم گرفتم استاد زبان انگليسي بشوم. در بيست و يك سالگي، نويسنده درون من مثل مگسي در يك اتاق بود؛ حضور داشت ولي بياهميت بود؛ بيهدف بود؛ چيزي كه هر وقت حواسم معطوف آن ميشد، آشفتهام ميكرد و در بيشتر مواقع مرا به حال خودم رها ميكرد. من در آن مقطع در مرحلهاي نبودم كه نگران عدم قبولي نوشته هايم از طرف ديگران باشم. بياعتمادي به نفس من كلي و پيشگيرانه بود، چون ميخواستم مطمئن بشوم پيش از آن كه ديگران فرصت اين را بيابند كه نوشتههاي من را قبول نكنند، خودم پيشاپيش نوشتههاي خودم را قبول ندارم.
من بيشتر عمرم را دلم ميخواست كسديگري باشم؛ به نظر من، مشكل و دليل اصلي ايجاد وقفه در روند خلاقيتم همين بود. من هرگز نميتوانستم انتظارات ديگران را برآورده كنم: انتظارات والدين مهاجرم؛ خويشاوندان هندي ام؛ همسن و سالهاي آمريكايي ام و مهمتر از همه انتظارات خودم. نويسنده درونم ميخواست كه مرا ويرايش كند.اي كاش بسته به شرايط كمي فلان چيز بيشتر بود و بهمان چيز كمتر: آن وقت ديگر علامت ستارهاي كه همه جا همراهم بود، برداشته ميشد. تربيت من كه ملغمهاي از دو دنياي متفاوت بود، پيچيده بود؛ دلم ميخواست تربيتم يك تربيت متعارف و توأم با خويشتنداري باشد.
دلم ميخواست كسي مرا نشناسد و مثل آدمهاي معمولي باشم و مثل ديگران رفتار كنم. من با توجه به اينكه گذشته متفاوتي داشتم، انتظار آيندهاي ديگر را ميكشيدم. جذبه بازيگري براي من در همين بود؛ رسيدن به آرامش از طريق اينكه هويتم را پاك كنم و هويت يك نفر ديگر را بپذيرم. چطور ميتوانستم نويسنده باشم، درونياتم را بيان كنم، در حالي كه نميخواستم خودم باشم؟
در ذاتم نبود كه آدم جسور و با اعتماد به نفسي باشم. عادت داشتم براي راهنمايي، براي تاثير گذاري و بعضي وقتها هم براي اساسيترين سرنخهاي زندگي به ديگران نگاه كنم. اين در حالي بود كه داستاننويسي يكي از جسورانهترين كارهايي است كه آدم ميتواند انجام بدهد. داستان نويسي يكجور لجاجت و يكدندگي در خود دارد؛ تلاشي عامدانه براي شكلدهي دوباره براي چينش دوباره و ساختن دوباره چيزهايي كه خود، هيچ كمبودي در زمينه واقعيت ندارند. حتي در بين بيعلاقهترين و مرددترين نويسندگان هم اين يكدندگي بايد پديدار شود. نويسنده بودن يعني اينكه از «گوش دادن» برسيد به جايي كه بگوييد: «به من گوش بده.»
اين همان چيزي بود كه من را دچار ترديد ميكرد. من ترجيح ميدادم گوش بدهم تا اينكه صحبت كنم و ببينم تا اينكه ديده شوم. ميترسيدم به خودم گوش بدهم و به زندگي خودم نگاه كنم.
پدرم كه در هشتاد سالگي هنوز هم هفتهاي چهل ساعت در دانشگاه «راد آيلند» كار ميكند، هميشه در پي دستيابي به امنيت و ثبات در شغل خود بوده است. او هرگز حقوق خيلي زيادي دريافت نكرد، ولي خانوادهاي را تامين ميكرد كه هيچ خواستهاي نداشت. بچه كه بودم معناي «استخدام رسمي» را نميفهميدم ولي وقتي پدرم آن را به دست آورد، ميتوانستم بفهمم كه اين قضيه چقدر برايش مهم است. من هم در زندگي مثل او عمل كردم، و دنبال حرفهاي گشتم كه مثل كار پدرم برايم ثبات و امنيت در پي داشته باشد.
ولي در دقيقه آخر، از به دست آوردن چنين كاري كنار كشيدم، چون ميخواستم نويسنده بشوم. كنار كشيدن از يك كار ثابت براي من كه ميخواستم نويسنده بشوم هم بسيار ضروري بود و هم نگران كننده. حتي پس از آن كه برنده جايزه «پوليتزر» شدم، پدرم به من يادآوري كرد داستان نويسي چيزي كه نيست كه بتوانم روي آن حساب كنم و هميشه بايد به فكر پيدا كردن يك راه ديگر براي امرار معاش باشم. من به حرفهايش گوش دادم ولي در عين حال ياد گرفتهام كه به حرف ديگران گوش ندهم تا بر لبه پرتگاه سرگردان باشم و پرش كنم. از اينرو با اينكه كار نويسنده ديدن و گوش دادن است، ولي من براي آن كه نويسنده بشوم مجبور بودم كر و كور باشم.
من الان پدرم را ميبينم كه با وجود واقع بين بودنش، به سمت پرتگاهي كه خودش باعث به وجود آمدنش شده، كشيده شده و كشور و خانواده خود را ترك كرده و خودش را از حس اطمينان خاطري كه در تعلق و وابستگي وجود داشته، محروم كرده است ولي من در مقابل، بيشتر عمرم را خواستهام كه به جايي تعلق داشته باشم يا جايي كه والدينم مال آنجا بودند يا آمريكا كه در برابر مان گسترده بود. من وقتي نويسنده شدم ميز كارم برايم حكم خانهام را پيدا كرد؛ ديگر نيازي به يك خانه ديگر نداشتم. هر داستاني كه مينويسم برايم مثل يك سرزمين خارجي است كه با نوشتن آن، تسخيرش ميكنم و سپس از آنجا ميروم.
من به كارم و به شخصيتهايم تعلق دارم و براي خلق شخصيتهاي جديد، شخصيتهاي قديمي را پشت سرم رها ميكنم. خودداري والدينم از حس رها كردن و تعلق داشتن كامل به هندوستان يا آمريكا در مركز چيزي قرار دارد كه من به شكلي كمتر واقعي، سعي ميكنم در نويسندگي انجامش بدهم. نويسندگي كه در من به دليل ناتوانيام در داشتن حس تعلق به وجود آمده، در واقع نويسندگي خودداري من از رها كردن است.