توهم زدايي ازيك غرور پوشالي
سوم شهريور ۱۳۲۰ چگونه ارتش رضاشاه سقوط كرد
سرتيپ مير حسين يكرنگيان؛ اكنون پيرامون رخداد 3 شهريور 1320 سخن زياد گفته و شنيده شده است. مورخان و انديشمندان سياسي پيش از ديگران در اين باره سخنپردازي كردهاند اما كمتر نويسنده يا سخنوري است كه خود در قلب حادثه بوده باشد و به روايت آن روزها و لحظات حمله نيروهاي متفقين پرداخته باشد. 70 سال پس از آن روزها جامعه ايران تجربههاي جديدي را پشت سر مينهد و به آن رخداد از حيث يك تجربه تاريخي مينگرد. امروز شايد كمتر كسي بوده باشد كه به داشتههاي نظامي آن سالها توجه كند. بيشتر به اين جهت كه گذشت زمان طولاني و نيز تغييرات استراتژيك و تكنولوژيك نظامي اين سالها آنچنان سريع و پرقدرت تغيير يافته است كه ديگر موجودي نظامي آن سالها چندان حايز اهميت نيست. در اين روايت سرتيپ ميرحسين يكرنگيان يكي از افسران بلندپايه ارتش در آن سالها جزيياتي را طرح كرده كه كمتر در اين سالها به اين نكات توجه شده است و از اين حيث حايز اهميت است كه ادعاها و اغراقهاي نظام پهلوي اول در اغلب اوقات چشم هاي ما را نسبت به واقعيات تيره و تار ساخت.
ارتش ايران در شهريور 1320 شامل 16 لشكر، 20 هواپيما، شش آتشبار ضدهوايي (بدون مهمات كافي) و چند ناو جنگي در جنوب بود. در واحدهاي لشكرها، مخصوصا در شمال ايران، براي هر سرباز حداكثر بيش از صد تير فشنگ و در اردبيل (مرزهاي شمالي) براي هر سرباز فقط 36 تير فشنگ موجود بود و مسلسلها هم فقط براي نيم ساعت تيراندازي فشنگ داشتند. وسايل نقليه در لشكرها تقريبا صفر بود. لشكرها حتي براي يك هفته خواربار ذخيره نداشتند و روزانه از انبار غله آرد دريافت ميكردند و همين موضوع سبب شد كه در روز دوم جنگ- چهارم شهريور- لشكر 15 اردبيل به دستور فرمانده انبار غله شهر سراب را تصرف كند و موجودي گندم آن را برداشته و آماده كند. سازمان لشكرها حتي براي زمان صلح نيز بطور صحيح و سازماني طراحي نشده بودند و به جاي آنكه لشكرهاي مرزي كشور تقويت شوند، لشكرهاي 1 و 2 مركز را تقويت ميكردند. لشكرهاي 1 و 2 از هر نظر مجهز بودند. اين لشكرها داراي تانك، زرهپوش، توپخانه قوي، مسلسل ضدهوايي، توپهاي ضدتانك و ضد زرهپوش، انواع خمپارهانداز و وسايل نقليه كافي بودند، ولي عملكرد آن لشكرها و فرماندهانشان در سوم شهريور و روزهاي بعد چه بود؟ لشكرها بدون هيچ
اقدامي سربازان را مرخص كردند. در حقيقت لشكرهاي 1 و 2 مركز از هم پاشيده شدند. با اين وضع لشكر 15 اردبيل، لشكر 3 تبريز و لشكر 4 شمالغرب (رضاييه)، اساسا نميدانستند كه زرهپوش و تانك چه شكلي هستند و از آنها چه كاري ساخته است و خمپارهانداز چه عملي انجام ميدهد.
شوراي عالي جنگ
در ايران سالي يك بار شوراي عالي جنگ با حضور فرماندهان عاليرتبه تشكيل ميشد كه اين افراد در حقيقت مشاور نظامي رضاشاه بودند. متاسفانه اختلاف نظر شديد بين سه لشكر هوايي احمد نخجوان (وزير جنگ) و سرلشكر عزيزالله ضرغامي (رييس ستاد ارتش) و كنار بودن مشاوران نظامي مطلع از امور ارتش مانند سرلشكر حبيبالله شيباني، سرتيپ سيفالله شهاب و سرتيپ غلامعلي انصاري و عدهيي ديگر موجب شد شوراي عالي جنگ بدون حضور فرماندهان ميهنپرست، باسواد و آگاه از آخرين تاكتيكهاي جنگي برگزار شود و فرماندهان فعلي هم كه عضو شوراي عالي جنگ بودند، آنچنان جسارت و شهامتي نداشتند كه پيشنهادها و طرحهاي خود را كه مخالف نظر شاه است، در آن شورا مطرح كنند. لذا هر چه رضاشاه ميگفت بدون هيچ گفتوگويي تصويب ميشد.
ستاد ارتش
با توجه به مراقبتهاي شديد و نظارت دقيق رضاشاه بر ستاد ارتش، با اين وجود اين قسمت هم مانند ساير اركان ارتش خالي از فساد و تبعيض نبود. فقط محصلاني كه سفارش شده بودند به فرنگ اعزام ميشدند. در انتخاب محل خدمت افسران و مشاغلي كه به آنان داده ميشد، دوستي و خويشاوندي و دستور از مقامات بالادست و نكات ديگر (پرداخت رشوه) رعايت ميشد. افسراني كه اهل پارتيبازي و پرداخت رشوه و به دست آوردن دل مقامات بالادست نبودند، سالها دربهدر بيابانها بودند و فرزندان آنان از تحصيل باز ميماندند و خانوادههاي آنان در زحمت بودند و صدها بدبختي ديگر را تحمل ميكردند در حالي كه نورچشميها در تهران خوش ميگذراندند و فرزندانشان از تحصيل مطلوب برخوردار بودند.
دارايي ارتش
دارايي ارتش نيز به نوبه خود مانع بزرگي بود براي پيشرفت كارها. اكثر اشخاصي كه امور مالي واحدها را چه در مركز و چه در خارج از مركز بر عهده داشتند، اشخاصي غيرصالح بودند و اگر رضايت خاطر بعضي از عمال مركز را فراهم نميآوردند مورد اعتراض قرار ميگرفتند. من در مدت 20 ماه فرماندهي هنگ در كرمان داستانهايي از اين سوءجريانهاي مالي دارم بطوري كه از اين شغل مهم (فرماندهي) بيزار و فراري شدم.
خاطرم هست براي درخواست اعتبار جهت ستاد لشكر 15 اردبيل، مكاتبات عديدهيي شده بود و از ستاد ارتش هم اوامر معركه كتبي راجع به تخصيص اعتبار ميرسيد. پس از مدتها مكاتبه، مبلغ چهار هزار ريال اعتبار به لشكر شمال غرب (رضاييه) تخصيص داده و رونوشت آن براي لشكر 15 اردبيل فرستاده شد. اين يك نمونه از طرز كار دارايي ارتش بود.
وزارت جنگ
وزارت جنگ، مركز كاغذپراني بود و كاري به كار واحدهاي دور از مركز نداشت. اغلب كاسبكاران ولايات از ارتش طلبكار بودند. احتياجات واحدهاي دور از مركز با سنگينترين وضعي تامين شد. همين عدم توجه وزارت جنگ، موجب گلآلود شدن آب و گرفتن ماهي توسط افراد معلومالحال ميشد.
سازمان نظام وظيفه
به عقيده من بدترين نوع سربازگيري در ايران انجام ميشد. در اين روش، خاصه خرجي رواج كاملي داشت. اين طرز احضار نفر، نوعي بغض و كينه در دل مردم عادي توليد كرده بود. متمولين، فرزندان خود را از طريق تراشيدن واسطههاي مهم و پرداخت رشوههاي كلان، از خدمت معاف مي كردند و اگر هم تصادفا فرزندشان سرباز ميشد با رشوه كلاني كه ميپرداختند خدمت سربازي آنان بيشتر جنبه تفريحي داشت.
رضاشاه و نظام بينالمللي
اوايل تير 1320پس از ورود روسيه به جنگ متفقين هر روز به ايران فشار ميآوردند كه ايران در كنار آنها وارد جنگ شود. رضاشاه كه شيوههاي حكومت ديكتاتوري آدولف هيتلر را ميستود و شيفته آن نوع حكومت بود، روي ارتباطي كه با هيتلر داشت و از همه مهمتر به خاطر فتوحات برقآساي سپاهيان آلمان در تمام جبهههاي جنگ به هيچ وجه حاضر نبود با متفقين كنار بيايد. علي منصور، نخستوزير و جواد عامري، كفيل وزارت امور خارجه نميتوانستند ايران را از سياست آن روز جهان آگاه سازند و رضاشاه را از خطر برحذر كنند زيرا خودشان از دانش سياسي بيبهره بودند.
مدت دو ماه بود كه مرتب دولتهاي اتحاد جماهير شوروي و انگليس به دولت ايران فشار ميآوردند كه آلمانيهاي مقيم ايران را اخراج كند و براي عبور وسايل و مهمات جهت شوروي به آنها راه عبور داده شود. دولت ايران نه تنها پاسخ قانعكنندهيي به آنها نداد بلكه جريان را از نظر ملت ايران مكتوم داشت و سرانجام ملت و ارتش ايران از آنچه كه قرار بود اتفاق بيفتد، غافل بودند.
رضاشاه كه ميديد متفقين در تمام جبههها در برابر آلمان و حتي ايتاليا، ضعيف هستند باور نميكرد كه ارسال يادداشتها و تهديدهاي آنها صورت عمل به خود گيرد و انگليس توان حمله به ايران را داشته باشد پس مجبور بود واحدهايي را از جبهههاي جنگ حذف و با آن واحدها از ناحيه باختران به ايران حمله كند كه در اين صورت آن واحدها نيروي قابل توجهي نبودند و ارتش او كاملا بر آنها چيره ميشد.
رضاشاه تصور حمله ارتش شوروي را به ايران هرگز به مخيله خود راه نميداد زيرا اخبار واصله حكايت از پيشرفت سريع قواي آلمان در خاك شوروي و عقبنشيني ارتش اتحاد شوروي با دادن صدها هزار اسير داشت و با اين وجود لشكرهاي پنج و شش، 12 و 17 را تا اندازهيي تقويت كرد ولي مرزهاي شمالي را نه تنها تقويت نكرد بلكه آنها را از ماموريت اصليشان كه عبارت بود از مراقبت دشمن شمالي و اشغال نقاط حساس، منحرف ساخت.
فرماندهان عاليرتبه جز يكي، دو نفر بقيه بيكفايت و بياعتبار بودند، آنان از محل (پست) فرماندهي لشكر ثروت كلاني صاحب شده بوند و ساليان سال بود كه در پست فرماندهي لشكر اعتماد رضاشاه را به خود جلب كرده بودند و اگر هم از آنها شكايت ميشد رضا شاه فقط آنان را تغيير پست ميداد.
علل شكست ارتش
1- اداره مهم امور كشوري و لشكري، از جزييترين چيزها تا كليترين آنها توسط رضاشاه انجام ميشد. وي نسبت به اوضاع سياسي جهان ناآگاه بود و افرادي هم كه آگاه بودند و دانش سياسي داشتند و ميتوانستند به او كمك كنند را از خود رانده بود.
2- فرماندهان عاليرتبه بيكفايت فقط به فكر ثروتاندوزي بودند. آنان اعتماد رضاشاه را به خود جلب كرده بودند و اگر هم از آنها شكايتي ميشد به جاي تنبيه فقط آنان را تغييرپست ميداد.
3- دلبستگي رضاشاه به خط دفاعي مورد تصويب خودش كه از نظر منطقهيي با هيچ قاعده تطبيق نميكرد.
4- عدم آمادگي لشكرها از نظر نفرات، اسلحه، مهمات و ساز و برگ بويژه اينكه براي لشكرها مشخص نبود كه سازمان آنها در زمان صلح و جنگ چگونه است و آنها در زمان جنگ، با اين اسلحه اندك و امكانات قليل، چه كاري ميتوانند انجام دهند.
5- تسري فساد مالي و اخلاقي، از فرماندهان عاليرتبه به افسران ارشد و جزء و درجهداران
6-دلخوشي رضاشاه به مانورهاي فرمايشي
7-وجود مقررات خشك و دستوپاگير و اينكه هيچ فرمانده لشكري نميتوانست بدون اجازه رييس ستاد ارتش كاري انجام دهد و رييس ستاد ارتش هم نميتوانست بدون اجازه رضاشاه آب بخورد.
8- عدم اعتماد رضاشاه به افسران درستكار و وطنپرست كه اهل تملق و چاپلوسي نبودند. تقرب افسران فاسد و دزد در دستگاه ارتش كه از دوران قزاقخانه با وي و زيردست وي بودند، بزرگترين لطمه را زد.