درباره شخصيتپردازي فيلمهاي روي اكران
آقا يوسف: مردي كه زياد ميدانست
دكتر علي رفيعي، كه در تئاتر حسابي سرشناس و مورد احترام است، با همان فيلم اولش، «ماهيها عاشق ميشوند» جاي خودش را در سينما هم باز كرد. فيلمي كه شخصيتهايش حال و هواي خوبي داشتند و از همه مهمتر سليقه خوب كارگردان كار خودش را كرده بود و «ماهيها عاشق ميشوند» را تبديل به يكي از فيلمهاي خوش آب و رنگ و زيباي سينماي ايران كرد.
بين فيلم اول رفيعي و فيلم دومش «آقا يوسف» كه اين روزها بر پرده سينماهاست، چند سالي فاصله افتاد. اين فاصله به هر دليلي كه بود، مشكلات مالي يا فيلم ديگري كه رفيعي ميخواست بسازد، تواناييهاي فرمي كارگردان را بالا برد. انگار اگر «ماهيها عاشق ميشوند» بيشتر با دل و حس و غريزي ساخته شده بود حالا در «آقا يوسف» نشانههاي علمي سينمايي چون كادر و ميزانسن و تدوين تقويت شده اما ديگر از آن حس و حال «ماهيها عاشق ميشوند» خبري نيست.
اين البته به معناي آن نيست كه نكات فني فيلم و حس موجود در آن، دو نكته متناقضاند كه مانند دو خط موازي به يكديگر نميرسند بلكه مشكل اصلي «آقا يوسف» اين است كه فيلمساز، قهرمانش را درست نميشناخته و ديد درستي نسبت به آن طبقه نداشته است.
آقا يوسف كه در خانههاي مردم كار ميكند، رگههايي از روشنفكري خود رفيعي و طبقه او را به ارث برده كه باعث ميشود يك شخصيت باورپذير و درست از آب درنيايد. آنجايي هم كه قرار است شبيه آقا يوسفهاي واقعي باشد نگاه اشتباهي به اين شخصيت شده كه نميتوانيم با او احساس همذاتپنداري كنيم و از آنجا كه آقا يوسف قهرمان داستان است و بار احساسي قصه بر دوش اوست و قرار است كه ما هم از دريچه حس و نگاه او با درام فيلم روبهرو شويم، اين موضوع ضربه جبرانناپذيري به فيلم ميزند.
اصغر فرهادي در اين مورد كارگرداني مثالزدني است. او چه در «شهر زيبا» و چه در «چهارشنبه سوري» چنان ديد خوبي نسبت به آدمهاي داستانش دارد كه فرقي نميكند از چه طبقهاي باشند. روحي «چهارشنبه سوري» همانقدر آدم آشنايي است كه مژده. همه حركات و مدل حرف زدن و لباس پوشيدنش برايمان آشناست. كنجكاوياش با شغلي كه دارد، سادگياش با دروغهايي كه گاهي ميگويد همه برايمان باورپذير است.
يا از طرف ديگر بهمن فرمانآرا را در نظر بگيريد. فرمانآرا از آن دسته كارگرداناني است كه قهرمان فيلمهايش حس و حال درستي دارند چون بيشترشان وام گرفته از طبقه فرهنگي و اجتماعي خود فيلمساز هستند.
مردان روشنفكري كه ميانسالي را پشت سر گذاشتهاند و دغدغههاي ويژهاي دارند. فرمانآرا خوب ميشناسدشان. ميداند كه چطور فكر ميكنند، چطور حرف ميزنند، چطور ميشود احساساتيشان كرد، چه چيزهايي را جدي ميگيرند و چه چيزهايي برايشان مهم نيست. همين باعث مي شود كه حتي در بدترين فيلمهاي فرمانآرا هم شخصيتش روح و حس درستي داشته باشد. حيف سليقه و كارگرداني فيلمساز خوبي مثل علي رفيعي است كه فيلمهايش مثل «آقا يوسف» خنثي از آب دربيايند.
سوت پايان: آدمها از دريچه دوربين
نيكي كريمي در «سوت پايان» تمهيد جالب ديگري براي نزديكي به شخصيت دختر فيلمش پيدا كرده. او از دريچه دوربين جستوجوگر يك مستندساز به دختري نزديك ميشود كه نمونههاي آن در جامعه به هرحال خيلي دم دست نيستند. اين حربه كمك ميكند تا ما هم مثل فيلمساز بيشتر از آنكه شخصيت دختر را درك كنيم، به بررسي شرايط اجتماعي و مشكلي كه در آن گرفتار شده بينديشيم. يك جور فاصله بين تماشاگر و دختر است كه در شرايط عادي ميتواند منجر به حذف ارتباط بين آنها شود اما حالا چون تماشاگر اين شخصيتي را كه نميشناسد از دريچه دوربين آدمي ميبيند كه خودش هم به دنبال پيدا كردن زواياي تازهاي از زندگي اوست، ميتواند به حالش دل بسوزاند.
فيلمسازان بزرگ دنيا درباره آدمهاي مختلف، طبقات مختلف اجتماعي و در ژانرهاي متفاوت فيلم ساختهاند اما شاهكارهايشان را زماني خلق كردهاند كه قهرمانهايشان از دل زندگي خودشان بيرون آمده بودند.