مراقب ايران باشيم
گفتوگو با رضا اميرخاني
زل آفتاب مرداد، سراشيبي خيابان آجودانيه را كه پايين ميآمدم؛ به لُب كلام رضااميرخاني در گفتوگو درباره «جانستان كابلستان» فكر ميكردم. به اين سخنش كه خطاب به سياسيها هشدار ميداد، اختلافهاي سياسيسبب تعميق گسلهاي قومي، زباني و مذهبي در ايران ميشود.
اين داستاننويس تاكيد دارد كه ايران امروز ما فاصله چنداني با افغانستان ندارد و اگر روامداري نداشته باشيم و تفاوتهاي يكديگر را به رسميت نشناسيم، دير يا زود وضعيتي بدتر از افغانستان خواهيم داشت، بايد مراقب ايران باشيم. به صلاح ديده نويسنده بخشي از پاسخهاي وي حذف شد، مشروح اين گفتوگو را بخوانيد.
رضا اميرخاني در كنار ابتلا به داستاننويسي به سفر هم ابتلا دارد.
كار من داستاننويسي است. اما در «ولنبلُونّكم» جز خوف، جوع و البته داستان، سفر هم اضافه شده است!
معمولا سفرهاي شما، سفرنامه ندارد گمانم سفرنامه افغانستان هم از دستتان در رفته است.
كاملا درست است. خيلي كم سفرنامه مينويسم. در اين دو سال گذشته كار داستاني انجام نميدادم و به كار غيرخلاق رو آوردم. كتابهاي «نفحات نفت» و «جانستان كابلستان» حاصل همين تلاش غيرخلاق است. در سفرها همواره يادداشت برميدارم، اما نه به قصد انتشار. چيزهايي نوشتهام كه شايد بعدها به كارم بيايد.
به نظر انگيزهيي اين سفر شما را به تاليف سفرنامه افغانستان ترغيب كرد، در «جانستان كابلستان» ميآوريد براي اينكه تلخيهاي سال 88 را فراموش كنيد در آن سال به افغانستان سفر كرديد. ببينيد به استناد اين سفرنامه و رفتارتان، رضا اميرخاني بر نويسنده بودنش تاكيد دارد؛ در وقايع تلخ سياسي- اجتماعي كه رخ داده است به نوعي هر كسي دنبال يارگيري است، گمانم انگيزهاي اين سفر بر تاليف سفرنامه افغانستان دامن زد.
بله سفرم به افغانستان بر مبناي وجود چنين فشاري بود، سعي داشتم در فضاهاي عمومي - رسانهيي حضور نداشته باشم؛ در فضاي هيجاني بهترين كار سكوت است. بين اين سفرها، سفر افغانستان هم پيش آمد. در سفر به افغانستان اتفاقهايي رخ داد كه ديدم ايران امروز ما به افغانستان شباهتهاي زيادي دارد و از طرفي ما فاصله چنداني با افغانستان نداريم. شايد اگر سفرم فقط در هرات متوقف ميشد دليلي براي نوشتن سفرنامه افغانستان نميديدم. سفر از جايي براي من شروع شد كه در مزار شريف از هواپيما جا ماندم. اين فاصله كوتاه زميني و همچنين فاصله كوتاهتر هوايي، رسما يك بحران شده بود. سدي بود كه ديگر شكستنش از عهده من خارج بود. اينجا با چهره ديگري از افغانستان روبرو شدم و همين فهم ديگر از افغانستان سبب شد كه بنشينم به نوشتن سفرنامه.
چهرهيي كه ما ايرانيها به وضوح آن را نديده بوديم؛ يعني با وجود اينكه همه اين جغرافيا در «يك محدوده سياسي» تعريف ميشود اما عملا دسترسي از يك منطقه به منطقه ديگر كار هر كسي نيست.
دقيقا همينطور است. اين وضعيتي را كه در افغانستان شاهد هستيم در كمتر جاي دنيا ميتوان شاهد بود. منظورم شرايط شخصي سخت نيست. شايد شرايط سختتري را در برخي سفرهايم داشتهام، اما به اين شكل نبوده است. شخصي بوده است و به بيتدبيري خودم برميگشته است.
سفر به لبنان يا ساير كشورهاي خاورميانه بوده است؟
نه، نه، (ميخندد) نميگويم. يعني اينجا نميگويم. در يك سفر به كشوري، پليس سياسي من را بازداشت كرد. در سفري ديگر با دو نفر از دوستانم به صورت غيرقانوني وارد خاك يك كشور ديگر شديم با پاي پياده. اتفاقهاي خطرناك زيادي در سفرهاي ديگر برايم رخ داده است اما در همه آنها من هم در شكل گرفتن اين موقعيتهاي خطرناك نقش داشتم. به استقبال خطر رفتم، دنبال خطر كردن بودم و گرفتار خطر هم شدهام. اما در سفر افغانستان، هيچ خطري نكرده بودم. هيچ بياحتياطي انجام نداده بودم. با اين همه در معرض خطر قرار گرفتم. بليتم دستم بود و آماده پرواز بودم اما از پرواز ماندم در حالي كه اصلا فكر نميكردم كار خطرناكي انجام ميدهم. در سفر افغانستان با يك موقعيت خطرناك روبرو شدم كه خودم در ايجاد آن نقشي نداشتم. سفر از همينجا برايم شروع شد. اين شباهت دور و نزديك ايران و افغانستان هم سبب شد كه سفرنامه افغانستان را بنويسم.
اما بر ميآيد در همين سفر هم به نحوي به خطر كردن دامن ميزنيد، در شرايطي كه اصرار داريد زميني به مزار شريف برويد همه شما را از اين سفر بر حذر ميدارند و تاكيد ميكنند منتظر بمان تا يك هفته بعد پرواز بعدي فرارسد در غير اين صورت به دست طالبان كشته ميشويد.
خلباني يكي از كارهايي است كه در زندگيام انجام دادهام. در كار خلباني همه افراد فكر ميكنند كه يك خلبان خطرناكترين كار دنيا را انجام ميدهد اما يك خلبان هنگام پرواز ميداند كه امنترين كار دنيا را انجام ميدهد. هنگامي كه افرادي شما را از انجام كاري پرهيز ميدهند و شما گوش نميكنيد، هميشه اين از ميل بالاي شما به ريسك كردن نيست، مقداري برميگردد به جهل شما نسبت به رويداد! بايد اعتراف كنم كه نسبت به اتفاقهاي افغانستان نوعي جهل داشتم؛ به همين دليل پرهيز آنها را متوجه نميشدم. نميدانستم كه چه فاجعه يا فجايعي در آن سرزمين رخ داده است.
يعني در عين حالي كه در يك جغرافياي سياسي هستي عملا امكان دسترسي به بخشي از يك سرزمين را نداريد، شما در حالي با اين رويدادها در سفر افغانستان روبرو شديد كه سرزمين ما هم دچار يك بحران عميق بود و در آن شرايط ايران را ترك كرده بوديد.
بله براي اينكه خيلي ناشناختهتر بود، ضمن اينكه معمولا از اين دست پرهيزها هم زياد ميدهند، بعد ميبينيد كه نه ،اصلا چيزي جدي نيست. در ماجرا اغراق كردهاند. يادم هست ناصح مسوولي كه مسووليتي هم داشت، مدام مرا از حضور در«هارلم» نيويورك منع ميكرد. تاكيد داشت كه رفتن به آنجا برايم خطرهايي را به همراه دارد. براي مقابله با ترس، بهترين كار روبرو شدن با آن است. يك شب رفتم «هارلم» و تخت در ماشينم خوابيدم. صبح بلند شدم و سر حال دنبال كار نتبرداري از محله افتادم. در افغانستان قصه فرق ميكند. شما هميشه از مرز خطر رد شدهايد بدون اينكه متوجه شده باشيد.
ببيند چه سال 88 كه براي فراموشي آن همه رويداد تلخ سفر ميكنيد و چه اين روزها كه كتاب تازه شما در آمده است همچنان آدمهايي هستند كه ميل و اصرار دارند رضا اميرخاني را در يكي از اين صف يارگيريهاي سياسي جاي دهند، شما هم در برابر اين مساله مقاومت ميكنيد، ميخواهم بدانم اين مقاومت از كجا آب ميخورد ناشي از نوع نگاه شما به نويسنده بودن و نويسندگي است يا... ؟
نه بيشتر به نوع نگاه من درباره حكومت برميگردد، من معتقدم كه يكسري از مسائل حياتي در كشورم وجود دارد كه نسبت به اين مسائل حياتي حساس هستم و مورد علاقه من هم هست كه با مسائل روز سياسي سطحش متفاوت است. اعتقاد دارم كه از آن لايه عميق در نظام دفاع كنم. آرمانخواهانه هواخواه اصل نظام جمهوري اسلامي هستم. اما هواخواهي آرمانخواهانه من از اتقلاب اسلامي با هواداري از فلان دسته و بهمان گروه فرق دارد.
اين هواخواهي آرمانخواهانه من خيلي عميقتر از رفتار برخي جريانهاي سياسي است. گروههاي سياسي كاري كه انجام ميدهند اين است كه القا كنند همه اين آرمانها در ما خلاصه شده است؛ در حزب، دسته و گروه ما خلاصه شده است، من اين را قبول ندارم. به نظرم ميآيد كه شأن هواداري آن چيزهايي كه من آرمانخواهانه آنها را دوست دارم عميقتر و جديتر از شأن آدمهاي سياسي است.
به نوعي اين تلاش شما براي تحقق فرديت نويسنده است، همينطور است؟ شما در پي تبيين مطلوبها و نظرگاه شخصي خودت هستي و خوش نداريد با يك نگاه دستمالي شده و سطحي به مسائل نگاه كنيد، همينطور است؟
اگر جاي نويسنده انسان بگذاريد من خوشحالتر ميشوم. انسانيتم در اين مساله بر نويسندگي مقدم است. من ميخواهم انسانيتم را فرياد كنم. به نوشتن رو ميآورم. دليلي ندارد براي آمدن فلان و بهمان حزب و گروه كه براي من منفعتي ندارد، سينه چاك كنم. هشت سال پيش مقالهيي نوشته بودم به نام چرخه اقتدار و آنجا دقيقا منظورم را از دو چرخه قدرت در نظام جمهوري اسلامي شرح دادهام. چرخه پاييني كار سياستورزان است و اين سياست دومي اتفاقا هيچ ربطي به ديانت ندارد. هيچ ربطي به آرمانخواهي ندارد. هدف سياسيها در كسب قدرت ربطي به آرمانهاي انقلاب اسلامي ندارد.
خب، شما علت اين اصرار سياسيها را ميدانيد كه مدام ميخواهند رضا اميرخاني را در يكي از صفبنديهاي تعريف شده جاي دهند، راستش من چندان سر از اين اصرار در نميآورم. به تعبيري رضا ميرخاني نميخواهد به جماعتي باج دهد.
اجازه بدهيد اين را بازتر كنم. احساس ميكنم كه در اصناف مختلف آدمهايي ميآيند زحمت ميكشند و سرآمد ميشوند. ما سرآمدهاي ورزشي، فرهنگي و اقتصادي داريم. اين افراد در حوزههاي مختلف براي سرآمد شدن و رسيدن به جايگاه بلندي كه دارند زحمت واقعي كشيدهاند. اين تلاش واقعي مايه احترام همگان به آنها است. اين تلاششان حتي در نگاه جديترين منتقدان هم ناديده گرفته نميشود. به نسبت همين كار مقابل چشم افكار عمومي داراي محبوبيت ميشوند.
معتقدم سرآمدهاي سياسي كمترين زحمت را براي ستاره شدن كشيدهاند و با تمام شهرتي كه دارند اكنون كمترين ميزان محبوبيت را دارند. بالا آمدنشان عمدتا در مقابل چشم مسلح به رسانه بوده است نه چشم واقعي مردم. بنابراين براي آنها مهم است كه از سرآمدان ساير اصناف كه محبوبيت واقعي و قابل دفاعي دارند به نفع منافع خودشان استفاده كنند. اين يك نكته مهم و واقعي در مناسبات سياسي جامعه ايراني است.
ببيند در آن روزهايي كه شما تهران را به مقصد افغانستان ترك ميكرديد، بسياري از هموطنان ما، ايران را به مقصد كشورهاي اروپايي و غربي ترك ميكردند. به نظرم اهميت سفر شما برخلاف بسياري ديگر از هموطنان نه در مقصدي كه اختيار ميكنيد که در انگيزهيي است كه داريد، با وجود اينكه در «جانستان كابلستان» تاكيد داريد كه براي «فراموش كردن» ميرويد، اما سفري عليه فراموشي ميشود. از سويي ما را از يك غفلت و فراموشي تاريخي نسبت به افغانستان درميآوريد. اين مساله مهمي است.
من از موضع يك افغانستانشناس به افغانستان سفر نكردم. من به عنوان يك ايراني رفتم، احساس ميكنم به همين دليل است كه كتاب براي مخاطب ايراني جذاب است. يحتمل در آثار و منابع ما كتابهاي تخصصي و جدي درباره افغانستان داريم كه ميتوانيد آنها را بخوانيد اما آن اثر نميتواند عطش شما را پاسخ بدهد. دليلش هم اين است كه من از موضع يك افغانستانشناس نگاه نكردهام. به عنوان يك شهروند عادي به اين سفر رفتم و از سويي براي من هم نسبت به افغانستان سوالهايي بود كه دوست داشتم با اين سفر تا حدي پاسخ بگيرم.
شايد زبان فارسي اصلا براي يك افغانستانشناس جاي شگفتي نداشته باشد. اما وقتي كه من در برگه پذيرش هتل ميتوانستم به فارسي بنويسم سرشار از شعف بودم و سعي كردم اين شعف را به مخاطب ايران هم منتقل كنم. بعد از انتشار اين كتاب هنوز هستند كساني كه فكر ميكنند عدهيي در افغانستان نميتوانند اين كتاب را بخوانند و ميپرسند آيا اين كتاب به زبان آنها ترجمه ميشود؟!
از همين منظر است كه هنگام بازگشتن از افغانستان، ميگوييد احساس آدمي را داشتم كه پارهيي از خودش را جا گذاشته است. هيچ فاصلهيي را حس نميكنيد با وجود اينكه ما سالهاست ديگر از هم خبر نداريم.
همينطور است. منبع خبر ما هم بخشي از مهاجران افغاني جوياي كار هستند.
جا داشت در اين سفرنامه بيشتر به مساله زبان فارسي بپردازيد، امكاني كه پيونددهنده تاريخ و ميراث مكتوب فرهنگي مشترك ايران و افغانستان است. به نوعي ميشد فصلي را به زبان فارسي اختصاص داد، آنهم در شرايطي كه بعد از حضور نيروهاي امريكايي و متحدانش، وضع زبان فارسي در اين سرزمين بحراني شده است.
اين موضوع درست است. بايد اينجا اعتراف كنم كه در نگارش «جانستان كابلستان» به قول اعراب به قاعده سماعي عمل كردهام. يعني از طريق شنيدن برخي چيزها را يادداشت كردهام. اين نوع گفتوگونويسي و محاورهنويسي آنهم در يك كشور چند قوميتي و چند گويشي - زباني ميتواند بيشك با ايرادهاي فاحشي همراه باشد. كتاب را پيش از انتشار دادم به دوستي افغان تا نگاهي بيندازد. او ميگفت كه مثلا فلانجا احتمالا يك پشتون بوده است كه به فارسي دري حرف ميزده.
روشن است كه دريغ خوردن براي از بين رفتن نفوذ زبان فارسي در سرزميني كه عميقا فارسيزبان هستند، جدي است. ضرورت دارد تا دير نشده دست بجنبانيم و روي اين زمينه بطور جدي كار كنيم. اين واقعيت را هم بگويم كه ادبيات افغانستان در شعر خاصه شعر كلاسيك وضع بسيار خوبي دارد. نسبت آدمهاي شعرشناس در افغانستان به مراتب بسيار بيشتر از ايران است. آنها در صحبتهاي روزمره زياد از مثلهاي فارسي و ابيات استفاده ميكنند. به مراتب ارتباط عميقتري با ادبيات كلاسيك فارسي دارند.
رو به بحران نهادن زبان فارسي افغانستان را به استناد گپ و گفتي با محمد كاظم كاظمي ميگويم. او كتاب مهمي را درباره وضع زبان فارسي در افغانستان امروز تاليف كرده است و با پژوهشهاي ميداني نشان داده است كه رفته رفته زبان انگليسي در برخي مراكز دولتي و آموزشي با حضور نيروهاي اشغالگر جايگزين زبان فارسي شده است، اين جاي نگراني عميق دارد.
صد درصد همينطور است. در كتاب به اين مساله اشاره كردهام، به نظرم دعواي بين پشتوزبانها و دري?زبانها كه الان در افغانستان جريان دارد، دعواي سطحي است. كما اينكه 200سال پيش هم چنين دعوايي در هندوستان وجود داشت، اما اين دعوا در سطح بود و سرانجام زبان بيگانه انگليسي توانست بر هر دوي اينها پيروز شود. بايد با دريغ و تاسف بسيار گفت كه مساله افغانستان هم همينطور است. دير يا زود در ميان دعواي پشتونها و باقي، اين زبان بيگانه انگليسي است كه جايگزين هر دو ميشود. امروز ميبينم زبان فارسي كه روزگاري در هند زبان روشنفكري بوده است، زبان دبيري در دربار بوده است، فقط در كرسيهاي دانشگاهي پيدا ميشود. يعني ما ديگر افرادي را كه بر زبان فارسي مسلط باشند نميتوانيم در هند سراغ بگيريم. اين خطر بطور جدي براي فارسي دري هم در افغانستان وجود دارد.
پس با اين حساب ميرسد روزي كه وقتي به افغانستان سفر ميكنيم بايد برگ پذيرش هتل را به زباني غير از فارسي پر كنيم.
تجربه هند نشان داد كه اين خطر براي ما جدي است. اگر به مقالهيي از عباس اقبال آشتياني هم مراجعه كنيد، ميبينيد كه پاكستان هم تا چندي در سايه نفوذ زبان فارسي بوده است و رفته رفته زبان عربي به عنوان زبان دين جايگزين آن شده است. در حالي كه زبان فارسي در كنار زبان اردو دومين زبان پاكستان بوده است. اين خطر را بطور جدي هشدار ميدهم كما اينكه در بخشي ديگر از كشورهاي فارسي زبان مانند تاجيكستان رفته رفته از دامنه نفوذ زبان فارسي كاسته ميشود و زبانهايي مانند تركي و ديگر زبانها دارند حوزه نفوذ شان را با كار فرهنگي عميقتر ميكنند.
تكرار اينكه مسوولان فرهنگي رايزنهاي فرهنگي ايران در كشورهاي منطقه دست از سهل?انگاريبردارند هم روشن است راه به جايي نميبرد.
برسم سر وقت مهمترين بخش از روايت «جانستان كابلستان»، بخشي كه از لايههاي ديگر اين سفرنامه است و به آن كمتر پرداخته شده است؛ در اين سفرنامه به نظر نويسنده/گزارشگر دارد از آدمها، مكانها، شهرها، قومها، زبانهاي متعدد در افغانستان حرف ميزند اما عميقتر و دقيقتر كه نگاه ميكنيم، ميبينيم نويسنده تلاش دارد ما را از فراموشي و غفلتي بزرگتر در آورد.رضا اميرخاني هشدار ميدهد در صورتي كه ما نسبت به همديگر روامداري و تساهل نداشته باشيم، در آيندهيي نزديك وضعيتي بدتر از افغانستان خواهيم داشت. ميگوييد كه ما فاصله زيادي با افغانستان نداريم و اگر اختلافهاي زباني، قوميتي، جنسيتي، مذهبي و فرهنگي همديگر را به رسميت نشناسيم و مدام بر آنها دامن بزنيم روزگاري سياهتر از افغانستان خواهيم داشت، به نظرم اين مهمترين پيام سفرنامه افغانستان است.
دقيقا همينطور است. من هم اين پيام را، پيام خيلي مهمي ميدانم و نسبت به اين وضع هشدار ميدهم. در حالي كه عميقا نگران هستم. ما بايد مراقب ايران باشيم. ايران اكنون تشابههاي فراواني با كشور افغانستان دارد. ببينيد در افغانستان گسلهاي عميق سياسي سبب دامن زدن به اختلافهاي خاموش قومي- قبيلهاي، زباني، مذهبي و جنسيتي شده است. همانطور كه گفتيم اين سبب شده است كه به بخشي ديگر از يك كشور يكپارچه به هيچ قيمتي مگر جان دسترسي نداشته باشيد. اين مسالهيي است كه عينا ميتواند در ايران بازتوليد شود.
بازتوليد اين وضع عميقا دهشتبار و خطرناك است. همچنين به نظرم در كتاب لايههاي ديگري هم هست و بايد به آن اشاره شود. ما امروز افتخار ميكنيم كه برخي از فقهاي ما در باب تقريب مذاهب اسلامي تلاشهاي زيادي كردهاند. اين تلاش?ها منحصر به فقه شيعه است كه در دوره ولايت فقيه هم گستردهتر شده. اين بحث تقريب كه اينچنين يك افتخار است در جهان اسلام براي ما ميتواند در سطوح ديگر هم كاركردي موثر داشته باشد. اين نگاه تقريبي ميتواند به آدمهاي سياسي هم مذهب هم تسري پيدا كند. ما امروز استدلال ميكنيم كه اختلافهاي مذهبي ميتواند در سايه اشتراكها حل و فصل شود. ميتوانيم به يك نگاه و رويكرد وحدتگرايانه برسيم. چرا نبايد در حوزه مسائل خرد سياسي به اين وحدت برسيم؟ دستكم اين است كه موجوديت همديگر را به رسميت بشناسيم و با رفتارهاي مختلفي در پي حذف قسمتي از مردم نباشيم.
در روزهاي گذشته سايت رجانيوز به واسطه اظهارنظري، در يادداشتي شما را نقد كرده و گفته است بعضي آرمان?هاي نظام كه شما پيش?تر از آنها در داستان سيستان نوشتهايد، لقلقه زباني بيش نبوده است. همچنين در ماه گذشته هم نشريهيي متعلق به شوراي فرهنگ عمومي در لفافه نوشته بود كه شما در بيوتن با ارايه شخصيتسوزي نشان دادهايد كه به نهي از منكر اعتقاد نداريد. بنا نداريد پاسخي به اين انتقادات بدهيد؟
من رضا اميرخاني هستم و براي رضا اميرخاني بودن تلاش كردهام. پاسخگويي مرا از رضا اميرخاني تنزل ميدهد به مديركل روابط عمومي رضا اميرخاني!