گنجینههای ادب پارسی زیر قلم ممیزی سلیقهای
کج سلیقگی در عرصه مدیریت فرهنگی
فرارو- فرهنگ به ادبیاتش زنده است و ادبیات به آثار کهناش. زبان پارسی از شعر جان میگیرد و شعر بزمی از نظامی. نام نظامی به پنجگنجش پرآوازه گشته است. یکی از این گنجها منظومه خسرو و شیرین، از زیباترین عاشقانههای جهان است. در مقدمه این منظومه، نظامی این چنین سرچشمه هستی را از عشق میداند: «فلک جز عشق محرابی ندارد / جهان بی خاک عشق آبی ندارد» تجلی عشق ناب، ریشه در خاک این سرزمین کهن دارد و تلاش برای حذف عشق، هیچ معنایی ندارد جز قطع ریشههای یک ملت.
به گزارش فرارو؛ وزارت فرهنگ و ارشاد تصمیم گرفته است پس از 9 قرن، بخشهایی از داستان خسرو شیرین نظامی را ممیزی کند. انتشارات پیدایش که درخواست چاپ هشتم این کتاب را داده بود، با ایرادهای غیراصولی اداره کتاب وزارت ارشاد روبرو شد. این انتشارات تا به حال کتاب «خسرو و شیرین» را 7 بار منتشر کرده است که برای چاپ هشتم تصمیم گرفت قطع آن را عوض کند. کتاب تنها با همین تغییر ظاهری برای دریافت مجوز به ارشاد رفت ولی زمان که بازگشت، چندین و چند مورد اصلاحیه هم بدان وارد شده بود.
خط قرمز دور واژههای آغوش و مست
گویا مسؤولان ممیزی اداره کتاب، هر کجا لغت مست و می و آغوش دیدهاند، دور آن را خطی قرمز کشیدهاند که باید حذف شود. برای نمونه بخشی از داستان، چنین نقل میشود: «چو شیرین ساقیای باشد هم آغوش/ نه شیر، ار زهر باشد هم شود نوش / چو مست از جام مِی نگذاشت باقی/ ز مجلس عزم رفتن کرد ساقی» که بر اساس اصلاحیههای جدید، مصرع «چو مست از جام مِی نگذاشت باقی» باید حذف شود.
در بخش دیگری از داستان، هنگامی که خسروپرویز کشته میشود، او را به دخمهای میبرند تا دفن کنند؛ شیرین با عظمتی شاهانه قدم داخل دخمه میگذارد و در تنهایی، دشنهای بر تن خود زده و کنار خسرو جان میدهد. نظامی این ابیات را چنین آورده است: « پس آورد آنگهی شه را در آغوش/ لبش بر لب نهاد و دوش بر دوش / به نیروی بلند آواز برداشت / چنان کان قوم ز آوازش خبر داشت / که جان با جان و تن و با تن به پیوست / تن از دوری و جان از داوری رست» این بخش نیز به صلاحدید اداره کتاب مشمول ممیزی شده است.
اما مدیر کل اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اصلاحات انجام شده در منظومه «خسرو و شیرین» را بر اساس مصوبه هیأت سابق نظارت بر کتابهای کودک و نوجوان و لازم الاجرا دانست. الهیاری در این خصوص گفته است: «مصوبهای در هیأت نظارت بر کتابهای کودک نوجوان سابق به تصویب رسیده است که چنانچه اثر بخواهد به عنوان گزیده برای این گروه سنی منتشر شود، میتوان برخی از عبارات را «تلطیف» کرد و متناسب با گروه سنی آنها به کار برد.»
این سخنان در حالی گفته است که دست برقضا قرار بوده است این کتاب در چاپ هشتم، برای مخاطب بزرگسال منتشر شود. مدیر نشر پیدایش در مصاحبهای که انجام داد برخوردهای سلیقهای و غیر ضابطهمند را باعث ایجاد چنین مشکلاتی دانست، و اظهار داشت: «ایراد ما به این است که ضابطه مشخصی درباره ممیزی کتابها وجود ندارد و برخوردها سلیقهای به نظر میرسد. و از سویی دیگر گویی یک نرمافزار بر کتابها نظارت میکند که هر جا با یک واژه خاص روبه رو میشود، آن را حذف میکند و دیگر کاری ندارد کارکرد این واژه در متن چیست.»
مخالفت یکپارچه اساتید، ادبا و صاحبنظران
بحث ممیزی آثار کلاسیک فارسی، که بحثی کاملاً جدید است، واکنشهای زیادی را برانگیخت. چنین بحثهایی معمولاً تعداد مخالف و تعدادی موافق دارند ولی در این موضوع خاص، تقریباً همه مخالفند.
استاد محمد علی اسلامی ندوشن، بر این عقیده است که دست بردن در اصول کلاسیک، صلاحیت میخواهد و کسی حق ندارد در آثار دیگران دست ببرد.
دکتر میرجلالالدین کزازی نیز این کار را شگفت و نو آیین و بیپیشینه، خوانده که شاهکارهای ادب مردمی را بر پایه پسندهایی که کسانی دارند، بکاهند.
دکتر محمدجعفر یاحقی بر این باور است که متون کلاسیک بارها چاپ شده و تاثیرش را گذاشته است و به نظر نمیرسد که مشکلی در جامعه ایجاد کند.
دکتر حسن انوشه نیز در این خصوص چنین گفته است: «کتابی به نام «نورزونامه» سال گذشته با تصحح مجتبی مینوی تجدید چاپ شد. امسال فرد دیگری خواست آن را چاپ کند، اما به او گفتند که یک فصل را حذف کند. مگر میشود کتاب هزار ساله را که یادگار فرهنگ ماست، حذف کرد و یا اصلاً میشود واقعیات فرهنگی را اصلاح کرد؟»
سید علی صالحی به طور کلی ممیزی را شایسته نمیداند و فاطمه راکعی، برای ادبیاتمان اظهار تأسف میکند؛ چرا که افرادی که منافع مردم را تشخیص نمیدهند، دستانشان باز گذاشته است.
مهدی غبرایی نیز تنها اظهار تأسف میکند و علی باباچاهی که از شنیدن این خبر بسیار شوکه شده بود، این کار را توهین مستقیم به شأن ادبیات دانست.
احمد بیگدلی ضمن اظهار این مطلب که بعد از انقلاب کسی به مخیلهاش خطور نکرده بود، متون کهن را حذف کند، بیان داشت: « آثاری مثل خسرو شیرین میراث فرهنگی یک قوم هستند، نمیشود دست به آن زد و ممیزی کرد. چه کسی با چه قدرتی میخواهد جای این کلمات را پر کند؟»
محمود حسینیزاد این آثار از نظر ادبی در سطحی میداند که حتا حذف یک کلمه به آنها لطمه میزند. و بر این عقیده است که آثار کلاسیک از دید کاملا ارشادی چند قرن پیش نوشته شدهاند؛ در جامعهای که زنان پوشیده بودند، اینترنت و غرب و کاپیتالیسم نبوده است، تمام مظاهر بدی که در جامعه هست آن موقع نبود، این آثار حس خالص بشری را آورده و در قالب کاملا ادبی نوشته شدهاند.
پرویز خائفی نظامی را شاعری میخواند که کلماتش را ممیزی فکری، روحی و ایمانی کرده است. از نظر وی کلمهای در خسرو و شیرین نمیتوان یافت که خلاف حریم باشد؛ چرا که نظامی تشبیهات و تصاویرش را در پردههایی میگیرد که عیان نباشد.
سعید عباسپور، اکبر اکسیری، غلامحسین سالمی و علی عبدالهی نیز از دیگران مخالفان حذف یا سانسور بخشهایی از آثار کلاسیک زبان فارسی هستند.
رضا رئیسی نیز درباره میگوید: « تصورم این است که ممیزی ارشاد کلا به هم ریخته، آنقدر به هم ریخته است که همه چیز قاطی شده است. بعضی از این کتابها بخشی از هویت ملی ما هستند و شاید هویت اخلاقی ماست، وقتی اینها انگشت روی چنین کارهایی میگذارند، نشان میدهد که ممیزی از مسیر اصلی خود خارج شده است.»
مردم در این بین تنها شاهدند که یک روز تصاویر خسرو و شیرین، لیلی و مجنون و داستان شاهنامه از روی دیوارها پاک میشوند، یک روز تندیسها و مجسمههای شاعران و دیگر مفاخر ربوده میشوند و یک روز بخشهایی از کلام ارزشمند شاعران فارسیزبان محکوم به حذف میشوند.
سخن آخر
در بخشی از داستان خسرو و شیرین، بزرگان کشور که شاهد مرگ شیرین بودند، خسرو و شیرین را کنار هم در دخمه دفن کردند و گفتند:
الهی تازه دار این خاکدان را / بیامرز این دو یار مهربان را
زهی شیرین و شیرین مردن او / زهی جان دادن و جان بردن او
چنین واجب کند در عشق مردن / به جانان جان چنین باید سپردن