يادداشتي از اي اِل دكتروف درباره رمان و سینما
«اما بعد از گذر حدود يكصد سال، كار به آنجا رسيده كه داستان تقريبا نميتواند كار بيشتري بهنسبت آن چيزي كه تا به حال انجام داده، براي سينما بكند.»
اي. اِل دوكتروف در 6 ژانويه 1931 ميلادي در برونكسِ شهر نيويورك در آمريكا متولد شد و نويسنده، ويراستار و استاد دانشگاه كلمبياست. از كتابهاي او ميتوان به «به زمانه سختي خوش آمدهاي»، «بزرگ به اندازه زندگي»، «آوازهاي بيلي باگيت»، «كتاب دانيال»، «رِگتايم»، «نوشيدنيهاي قبل از شام»، «درياچه تنها»، «دنياي منصف»، «بيلي باگيت»، «شهر خدا» و «هومر و لانگي» اشاره كرد.
او دارنده «مدال ملي انسانشناسي» است و همچنين چندين بار نامزد و يك بار برنده «جايزه ملي كتاب آمريكا»، برنده جايزه «پِن-فالكنر» و «جايزه منتقدين ملي» و همينطور نامزد جايزه پوليتزر بوده است.
در ايران او را به خاطر ترجمههاي درخشان نجف دريابندري از رمانهاي «رِگتايم» و «بيلي باگيت» ميشناسند كه نشر كارنامه منتشر كرده است. اين مقاله اولين بار در روزنامه «نيويورك تايمز» منتشر شده است. ادبيات تاثيري چشمگير بر يكصدسال صنعت فيلمسازي گذاشته است.
همانطور كه بيشتر از حداقل يك منتقد عنوان كردهاند، رماننويسهاي امروزي تمايلي به نوشتن شرحهاي طولاني و كامل، همانند كارهاي نويسندههاي قرن نوزدهم ميلادي ندارند. در جايي كه اولين فصل «سرخ و سياه» (1830) نوشته استاندال توصيفي با حوصله از شهرستان كوچك فرانسوي، با جلوههايي نقشهبردارانه، پايههاي اقتصادي شهر، فردِ شهردار، خانه شهردار، باغهاي پلكاني خانه شهردار و غيره و غيره را به ما هديه ميدهد، «پناهگاه» (1931) اينچنين شروع ميشود: «ازوراي منظره بوتههايي كه چشمه را احاطه كرده بودند، پوپي نوشيدن مرد را مينگريست.»
رمان قرن بيستم، به موجزسازي مبحث كلام در بخش محيط و زمينه و زمان، شخصيتپردازي، تاريخچه شغلي و مشابه آن پرداخت. نويسندههاي الان ترجيح ميدهند تا همه اطلاعات ضروري را در ميانه كنش داستاني خود ارائه بدهند، آنها را در طول موج روايت بيان كنند، درست همانند فيلمها. البته مثالهايي از قرن نوزدهم هم هست، مثلا «تام ساير» نوشته مارك تواين كه مستقيم وسط ماجرا ميپرد، («تام؟» جوابي نبود.) و احتمالا نويسندههاي آمريكايي هميشه مستعد حركتي سريعتر از همكاران اروپايي خود بودهاند. اما استفادهاي موجز از توصيف، به معناي فرض نوعي حركت فيلمگونه بين نويسنده و خواننده است، به اين معنا كه سرانجام يك روز همه چيز عيان و آشكار خواهد گشت.
وراي اين، گسترش هنر فيلم، همراه تمايل رماننويسها به طرحريزي نوشتههايي كمتر هنري بوده و بيشتر با صدايي منفرد و خلق آثاري صميمي و فردي كه از ميان سيستم آگاهي ذهني شخصيتها بيان ميشوند، ارائه گشته است. مسئله ميتواند به اين شكل بيان بشود كه عقبنشيني ممتد رمان از رئاليسم، تقريبا در نتيجه تصويرسازي گستردهتر سينما از چهره جهان بود و خود ادبيات را به سمت ارضاءهايي ديگر سوق داد.
تاثيرهاي دو طرفه ديگري كه مرتبط به يك ابزار عمده ديگر فيلمسازي ميشود، تغيير لحظهاي و فوري در فضا و زمان است: كات. نويسندههاي امروز از همهگونه تاثيرهاي محدوديت دهنده به توضيحهاي فضايي يا روشهاي انتقال استفاده ميكنند تا داستانشان را از يك شخصيت به ديگري منتقل بكنند يا شخصيتهايشان را از مكاني به مكان ديگر بكشانند يا از ديروز به سال آينده ببرند. استفادههاي جسورانه ديگري براي ناپيوستهسازي با تخطي از توافقهاي دستوري مرتبط به شخص يا زمان دستوري بهدست ميآيد.
اما بعد از گذر حدود يكصد سال، كار به آنجا رسيده كه داستان تقريبا نميتواند كار بيشتري بهنسبت آن چيزي كه تا به حال انجام داده، براي سينما بكند. تا همين الان هم سينما شروع به اثبات طبيعت الزاما غير داستاني خود كرده و از ابداعهاي فرم هنري مجزا و خودكفايي مثل نقاشي، استفاده بيشتري ميكند.
سينما با فرم صامت خود شروع شد. فيلمسازهاي نخستين، آموخته بودند تا معنا را بدون استفاده از زبان بيان كنند. بيشتر كار زباني سينماي صامت توسط كارتنوشتههايي انجام ميشد كه در تكميل مفاهيمي ميآمد كه به صورت غير كلامي به تماشاگر داده شده بود. (زوجي جوان در شب روي ايوان پاي ميكوبند. مرد حلقهاي از جيب جليقهاش بيرون ميآورد. به چشمان زن مينگرد. كارت نوشته: «ميلي، زن من ميشوي؟»)در فيلمهاي مدرن و ناطق، مخصوصا نسخههاي ساختِ هاليوود، ديالوگهاي كلامي بيشتر و بيشتر در خدمت كاركردِ قديمي كارتنوشتههاي فيلمهاي صامت قرار ميگيرد. ژانر فيلم، توسط عنوانبنديهاي مبتكرانه بيان ميشود. اولين شاتهاي فيلم، دوره زماني آن را معين ميكند.
صحنه خاصي برجسته ميشود و دوربين در خدمت خلق حالت يا آگاهي دهنده تماشاگر براي دنبالهروي چيزي كه تماشا ميكند، استفاده ميشود. مشخص ميكند كه داستان چقدر جدي يا چقدر غيرجدي ميتواند باشد، كه چقدر شخصيتها را عيني در نظر بگيريم، كه چقدر صميمانه خودمان را درگير ماجراجوييهاي آنها بكنيم. تركيب رنگبندي فيلم هماهنگ موضوعش قرار ميگيرد. لباس هنرپيشهها، مدل يا نظم موهايشان؛ بيانگر سن، طبقه اجتماعي، منزلت اجتماعي، تحصيلات يا حتي درجه وقارشان ميشود.
شخصيتها توسط كارگرداني و با استفاده از رفتارها و حركتهاي بدني، حالتهاي صورت و حركتهاي چشم، وضعيت ذهنيشان را آشكار ميسازند. با هماهنگي همه اينها، وزنِ صحنه بدون كلام پيش ميرود. چيزي كه ميبينيم و حس ميكنيم، بافتي موثر براي هر كلامي است كه درنهايت بيان ميشود. در بعضي از داستانهاي سينمايي امروز، 95 درصد معناي صحنه بدون بيان حتي يك كلمه عنوان ميشود و حتي 98 درصد، اگر موسيقي را هم اضافه بكنيم.البته فيلمسازان معاصر - مثلا اريك روهمِر يا لوئيس ماله - فيلمهايي عميقا كلامي هم ساختهاند. به عنوان اصلي كلي، تجميع تاثيرهاي بصري است كه از ديالوگ مفهومي مناسب كمدي بيرون ميكشد.
به عنوان مثال، هنر سريالهاي خندهدار تلويزيوني عميقا وابسته به كلام است. تركيببندي صحنه و گرايش اين سريالها براي داشتن هنرپيشههاي مشهور، جا را براي بازيهاي كلامي، شيرينكاريها و استفادههاي كلامي باز ميكند كه ميتوانند متمايل به پندنويسي هم باشند. در آن سوي ديگر، بيشتر صحنههاي داخل سريالهاي خندهدار و محدوديتهاي حركتي دوربين، آنها را بيشتر شبيه تلهپليها ميسازد، تا بخواهد به فيلم و سينما نزديك بكند.
در دهههاي 1930 و 1940، زماني كه نمايشهاي صحنهاي و كتابها، منبع عمده فيلمنامههاي سينمايي بودند، صحبتها مفصلتر بود، (همانطور كه هنوز هم براي اقتباسهاي شكسپير صدق ميكند). فيلمهاي آن دوره، در مقايسه با توليدهاي امروزي، كلاميتر بودند. حتي در فيلمهاي اكشن، يا فيلمهاي نوآرِ بوگارت، آثار پر زرق و برق اِرول فلين، ديالوگ به حال خود رها نشده بود. حالا، بعد از يك قرن ابداع و توسعه، رسانه فيلم بيانگر فرهنگ خويشتن ميشود. تماشاگرانش آموخته ريتمها و موتيفها و حالتهاي خاص آن شدهاند، همانند مشتاقان موسيقي واگنر در ميان سمفونيهاي او. فيلمها، آثار پيشين خود را كنار ميزنند.
آنها براساس ژانرشان، شناخته ميشوند و بيشتر برپايه طبيعت خود پيش ميروند. زبان ادبي به تجربههاي گستردهتري با مبحث كلام دست زده است. با اسمها، فعلها و موضوع، فكرهايش را شكوفا بيان ميكند. خود ميانديشد. براي همين عبارت «زبان سينمايي» به نوعي استعمال كلمهاي با معنايي متضاد ميشود. فيلم بينياز از ادبيات ميانديشد؛ در ابتدا تكيه بر هماهنگي بيانهاي بصري يا دركهاي تصويري ميدهد. سينما عملي استنتاجي است. شما تصويرهايي با تاثيرهاي حسي گسترده و دستهبندي شدهاي را دريافت ميكنيد كه هوش غيركلاميتان را تحريك ميكند. بدون نياز به انديشيدن از طريق كلمات، ميتوانيد تصويرهاي روبهروي خودتان را درك كنيد. از اينها چه به دستمان ميآيد؟ امروز، در انتهاي قرن بيستم، فيلم همهگير شده است.
بيشتر از هميشه فيلم ساخته ميشود. آنها را در سينماها و در تلويزيون داريم، آنها را در شبكههاي كابلي، ويدئوكلوبها، سيديها و ديويديها ميبينيم. آنها را از طريق ماهواره به سرتاسر جهان ميفرستيم، آنها دوبله و ترجمه شده و در دسترس همگان قرار ميگيرند. براي آنها در جاهاي مختلف مشتري موجود است، انگار كسي بخواهد از كتابخانه، كتابي را انتخاب بكند. محبوبيت گسترده آنها شامل همه طبقههاي اجتماعي و همه سطوح تحصيلات ميگردد.