«مسافر»، روايتي لكاني از يك خودكشي خيالي
جک ترنر
در فيلم «مسافر» (1975) ميكلآنجلو آنتونيوني، كاراكتر اصلي، ديويد لاك كه نقشش را «جك نيكلسون» بازي ميكند، زندگياش را با مرد ديگري كه به او شباهت دارد و در مجاورت اتاقش در هتلي در آفريقا مرده است عوض ميكند.
لاك، تلاش ميكند از زندان دردناك زندگياش فرار كند و وارد قلمرويي از امكانات شود كه از طريق زندگي شخص ديگري قابل نمايش است. او سعي ميكند واقعيت را از يك فانتزي معمولي خلق كند.
لاك تلاش ميكند قصه زندگياش را مجددا بازنويسي كند و اميدوار است كه بتواند شخص ديگري شود. متاسفانه او خودش را فريب ميدهد. فرار لاك از واقعيت چيزي شبيه به خودكشي است؛ طرد تاريخچه شخصياش. داستان لاك نشان ميدهد كه فريب دادن خود از طريق زندگي كردن در آنچه كه ژاك لكان از آن امر تصويري - دنياي فانتزي- نام ميبرد بيشتر از فريب دادن ديگران جنبه خودنابودي و خطرناك دارد.
معمولا سينما، تماشاگران را به هويتي خيالي از طريق ارايه تصوير خود محدود ميكند. فيلم چارچوبي را به عنوان آينه نمايش ميدهد كه در آن بيننده معمولا خودش را از طريق بعضي از انواع همذاتپنداريها با يك كاراكتر ميبيند. اما آنتونيوني معمولا از طريق از بين بردن همذاتپنداري، تماشاگر را از غوطهور شدن خود در نوع مشابه ايدهآل خيالي حفظ ميكند كه بطور كامل نيروي مهلك براي لاك را تثبيت ميكند.
چارچوب اين فيلم با چارچوب اوليه نظريه لكاني (امر تصويري، امر نمادين، امر واقعي) متناسب است و حتي به نظر ميرسد بر مبناي يك چنين الگويي باشد؛ لاك بعد تصويري را بازنمايي ميكند، همسرش «راشل» و تهيهكنندهاش «مارتين نايت» بعد سمبليك را و دختر (ماريا اشنايدر) در بعد واقع ايستاده است.
سه ويژگي مرحله آينهيي بطور برجسته در فيلم وجود دارد كه هر كدام با مراحل و متن لكاني همخواني دارد. يك چنين ساختار عميقي مايه تعجب نيست؛ سه نويسنده فيلم (آنتونيوني، مارك پپلو- كسي كه قصه نمايشنامه را نوشت و كارشناس و منتقد فيلم- و پيتر وولن) لااقل در زمان نگارش و توليد فيلم با نظريات لكاني همعقيده بودند. مجموعه مقالات و سخنرانيهاي سمينار لكاني كه در سال 1966 انتشار يافته بود خيلي زود بعد از تاثيرگذاري نقدهاي نشريات سينمايي كايه دو سينما مطالعه و مورد استناد قرار گرفت.
نخستين ترجمه انگليسي زبان مهم براي آثار لكان- زبان خود- در سال 1968 انتشار يافت. لنز لكاني كه به خوبي روي فيلم مسافر متمركز است اساسا قصه رشد مرحله آينهيي است كه به خطا رفته است. لاك در به پايان رساندن ماموريتش در صحرا ناتوان است، در ارتباطش با آفريقا ناتوان است، در استفاده از بيل براي راه بازكردن لندرورش كه گير افتاده است ناتوان است و كاملا محتمل است در ارتباط با همسرش ناتوان باشد (راشل به مارتين ميگويد ما چند سال آخر زياد به هم نزديك نبوديم) .
به نظر ميرسد قانون نمادين پدر براي لاك ناكام بوده است و تماميت و انسجامش را به خطر انداخته است. لاك آماده است كه از بعد نمادين سركشي كند؛ تلاش براي برگشت به امر تصويري، نقطه شروع هويت آدمي. لاك به دختر (ماريا اشنايدر) ميگويد؛ «من قبلا يك نفر ديگر بودم، اما عوض شدم.» اين فانتزي خود جديد، بر مبناي امر واقعي نيست.
هويت تازه لاك يك هويت جديد نيست. آرزوي مرگش، پشت ميل به پسروي به بعد تصويري/ خيالي پنهان شده است. اگر آن پرورانيده نشود نابود خواهد شد. فانتزي به مرگ تبديل خواهد شد. سيمور چتمن مينويسد؛ مشخص است كه رمز و رازهاي وجود ديگري است كه لاك جذب آن شده است. لاك صرفا نميخواهد تصوير خودش تغيير كند يا اكتيوتر شود يا اينكه انسجام و تماميت يابد، بلكه او ميخواهد خودي متفاوت شود و در داستان ديگري شركت كند. در نيمه «مرحله آينهيي» او نمنم به طرف آينه متفاوتي قدم برميدارد و هرگز بطور كامل برنميگردد. پس اين مرحله يك تروماي كشنده به دست ميآورد. لاك مرتكب يك خودكشي اگزيستانسيال ميشود، لاك خواهد مُرد.
«مسافر» يك روايت است ولي بطور كامل شيوه نمايش در روايت سنتي فيلمهايي كه خيالپردازي و همذاتپنداري را براي تماشاگران فراهم ميكند رد ميكند. تماشاگر نميتواند با دوربين همذاتپنداري كند. ما هيچ ذهنيتي نداريم كه در مرحله بعدي كجا خواهيم بود و با تدويني روبروييم كه هرازگاهي عجيب عمل ميكند. يكي از تاثيرات چنين نمايش غيرمعمولي طبق نظر تد پري سطح ديگري از پويايي و ديناميك را پنهان كردن است كه حتي از دوربين يك ديگري ميسازد.