در ستايش زندگي
سيمون كريچلي فيلسوف معاصر انگليسي
سيمون كريچلي را خوانندگان فارسيزبان بهخوبي ميشناسند. اين فيلسوف انگليسي 51 ساله، در انگليس بهدنيا آمد و برخلاف اكثريت فيلسوفان انگليسي، نه به فلسفه تحليلي كه به فلسفه قارهيي مشغول شد. كريچلي كه سرآغاز فلسفه را نوميدي سياسي يا نوميدي ديني و بنابراين سروكار داشتن با مساله نيهيليسم يا مساله برابري و اخلاق ميداند، تاكنون پروژههاي اصلي خود را بر همين مبنا ادامه داده است.
او را در اين زمينه تحت تاثير لويناس، هايدگر و دريدا و برخي از مهمترين شرحها بر آثار اين سه را متعلق به او ميدانند. اگر چه در اين ميان، فيلسوفاني همچون ژرژ باتاي و موريس بلانشو نيز بر ايدههاي او از اخلاق تاثير گذاشتهاند.
كريچلي متوني مشخصا سياسي دارد كه «مطالبهكردن بيپايان» يكي از آنهاست. وي همچنين راجع به همين ايده مطالبه با ارنستو لاكلائو مناظره نوشتاري معروفي داشته است. از كريچلي چندين كتاب و مقاله به فارسي برگردانده شده است كه از آن جمله ميتوان به «درباب طنز» ترجمه سهيل سمي، «فلسفه قارهيي» ترجمه خشايار ديهيمي و... اشاره كرد.
گفتوگوي زير با سيمون كريچلي درباره يكي از پرحاشيهترين كتابهايش، «كتاب فلاسفه مرده» است كه سال 2008 منتشر شد. او در اين كتاب ماجراي مرگ بيش از يكصد فيلسوف را گرد آورده است تا تعريف سنكايي فلسفه، يعني همان «هنر مردن» را به نوعي تاريخنگاري كند.
كريچلي درباره كتاب خودش كه بهترين كتاب ماه فوريه 2009 شد، در مصاحبهيي ديگر گفته بود: فكر ميكنم هميشه به طنز تلخ علاقه داشتهام و براي توضيح بيشتر، داستان جالبي را از فرويد نقل ميكند: مرد محكوم به مرگي را هنگام سپيدهدم به حياط ميبرند. در آنجا چوبه دار در انتظار اوست. مرد ميبيند كه صبح دلانگيزي است؛ آفتابي، با آسمان آبي و نسيم ملايمي هم ميوزد. آن وقت ميگويد: چه عجب كه هفته اينقدر زيبا آغاز شده است!
با توجه به كتاب سال 2008 شما، «كتاب فلاسفه مرده» ميخواستم بپرسم كه آيا اين كتاب درباب اخلاق [ethics] است يا اخلاقيات [morality]؟ آيا اساسا اين تمايز سنت نيچهيي را ميپذيريد؟
من مرز اكيد و شتابزدهيي بين اين دو حوزه نميكشم و نميتوانم آن دو را بطور دقيق از هم جدا كنم. اما به هرحال، دغدغههاي اين كتاب عميقا اخلاقي هستند.
كتاب شما درباره مرگ است يا برعكس، زندگي؟
مطلقا راجع به زندگي است. ايده اصلي كتاب اين است: فلسفه يعني آموختن چگونه مردن، فلسفه نوعي هنر مردن (ars moriendi) است، اما بهخاطر داشته باشيد كه آموختن چگونه مردن، يعني آموختن چگونه زيستن. تنها زندگي اخلاقي ممكن، گونهيي از زيستن است كه از حد تحميلشده بهواسطه فناپذيري و كرانمندي ما عميقا آگاه باشد. پس اخلاق در زيستن حين آگاهي عميق از اين كرانه ممكن ميشود.
آيا ايده هايدگر از مرگ و موقتيبودن وجود الهامبخش شما در اين كتاب بوده است؟
بله، تا حد بسيار زيادي. اما بايد بگويم كه من بشدت منتقد ايده هايدگر از «هستي به سوي مرگ» هستم. بنابراين نميتوان كتاب مرا با اين ايده ويژه هايدگر تفسير كرد.
باتاي چطور؟ آيا وقتي افراطها و فزونيهاي زندگي فلاسفه را ذكر ميكنيد، ميتوان ايده باتاي از خلسه، مرگ و افراط را به ذهن آورد؟
بهخاطر دلايلي كه گفتنشان را چندان لازم نميدانم، نام باتاي را در كتاب نياوردهام؛ اما او از اهميت بسياري براي من برخوردار است؛ بويژه ايده او راجع به «شهرياري». همانطور كه ميدانيم، «شهرياري» يعني تجربه يا گروهي از تجارب (مرگ، قهقهه، افراط) كه نميتوان آنها را به هيچ نوع اصل سودمندي و كارآمدي فروكاست. تاكيد ميكنم، باتاي به نظر من، متفكري عميقا اخلاقي است و از همين رو براي تفكر من واجد اهميت بسياري است.
كاركرد «طنز» در كتاب شما چيست؟ به عبارت ديگر، چرا متنتان تا اين حد طنزآلود است؟ مثلا آيا خود زندگي را با طنز ميخوانيد؟
من قطعا نوعي طنز در خود زندگي ميبينم و كتاب نيز قرار است در برخي از جاهاي آن كاملا كميك باشد، اگرچه نيت راهبرنده اين كار تماما جدي است. فكر ميكنم قهقهه كسبوكاري بسيار جدي است. جديترين كتاب من هم كتاب «درباب طنز» (2002) بوده كه به فارسي هم ترجمه و منتشر شد. فكر ميكنم كتاب درست و حسابي خندهدار بود، چون پر از شوخيها و لطيفههاي يهودي است.
كتاب شما نه بر تاريخ فلسفه كه بر فلاسفه تمركز كرده است. گفتهايد مقصود اين كتاب بازانديشي شيوهيي است كه ما بر اساس آن به تاريخ فلسفه ميانديشيم. خب، چشمانداز خود شما نسبت به تاريخ فلسفه چيست؟ چگونه كتاب شما به مقصود مزبور دست يافته است؟
«كتاب فلاسفه مرده» فقط و فقط نخستين تلاش در اين راستاست. اما همانطور كه در مقدمه نيز توضيح دادهام، به نظر من بايد سرتاسر تاريخ فلسفه را مورد بازانديشي قرار دهيم و از دغدغههايمان نسبت به دورانها ـ مثل دوران باستان، قرون وسطي، مدرن و... ـ دست بكشيم. نبايد تاريخ فلسفه را جنبشي تاريخي يا غايتشناختي درنظر بگيريم كه از شرق شروع شد و به غرب رسيد، بلكه بايد آن را بطور مكاني در نظر بگيريم، بهمنزله مجموعهيي از فلاتهاي پيچيده و تاريخدار (date). بايد ديگر شروع كنيم تاريخ فلسفه را بهشكل جغرافيايي بفهميم.
آيا ميتوان شيوه فهم شما از مرگ و زندگي در اين كتاب را به سياست پيوند زد؟ به نظرتان درست است كه ايده سياست مرگ را مورد توجه قرار ميدهد تا به زندگي آري بگويد؟
البته! كاملا با شما موافقم. من در نوشتههاي سياسيترم، مثل «مطالبهكردن بيپايان» تلاش كردهام نشان بدهم چگونه شيوه فهمم از فلسفه را ميتوان به تجربه تعهد اخلاقي و مقاومت سياسي پيوند زد؛ يعني به همان چيزهايي كه من آفرينش فاصله درونشبكهيي داخل دولت و عليه آن مينامم.
شما نام برخي از فيلسوفان ايراني مسلمان همچون ابنسينا و فارابي را در كتاب خود آوردهايد. موقعيت آنها را در تاريخ فلسفه چگونه ارزيابي ميكنيد؟
كاملا مهم و حياتي! اگر تاريخ فلسفه را گونهيي ماجراجويي غربي ببينيم، از اساس به بيراهه رفتهايم. ارسطو و فلسفه يونان به لطف پژوهشگراني همچون ابنسينا و ابنرشد حفظ شدهاند و به دست غربيها رسيدهاند. اگر كار اين فلاسفه نبود، ميراث فلسفي يونان و بويژه ارسطو، اينچنين به دست فلاسفه غربي نميرسيد. اما از سوي ديگر، آنچه به باور من درباره دوران قرون وسطي اهميت بسياري دارد، اين است كه چه بسا اين دوران بتواند براي ما كاركردي همچون تصوير يك فضاي سياسي ايدهآل داشته باشد؛ فضايي سياسي كه در آن پژوهشگران مسيحي، يهودي، مسلمان و سكولار در ارتباط فلسفي مداوم بودند. به باور من بايد در دوران فرقهگرا و كوتهبين كنونيمان به چنان فضايي بازگرديم.