تلويزيون دشمن شماره يك سينما
حامد بهداد
تلويزيون دشمن شماره يك سينما است. به نظرم اين كارها عمدي است. تلويزيون موظف است براي سينما مجاني كار كند. تلويزيون ما مگر براي مردم نيست پس بايد براي مردم كار كند. سينما هم براي مردم است، اين فيلمها براي مردم ساخته ميشود. اما چون تلويزيون جهت سياسي دنبال ميكند، نسبت به فيلمهايي كه نقدي نسبت به مسائل دارند جبهه ميگيرد
حامد بهداد در فيلم «شبانه روز» نقش سياوش كسرايي را ايفا مي كند.
نقش مردي را كه سال ها پيرتر از اوست. گريم چنان بر او تاثير گذاشته كه قيافه اش در فيلم قابل شناسايي نسيت. بازي متفاوت حامد بهداد در اين فيلم چنان بوده كه خيلي ها سياوش كسرايي را بر پرده سينما ديده اند.
اين گفت و گو به بهانه اكران «شبانه روز» بعد از چند سال و درباره بازيگري و وضعيت سينماي امروز ايران است.
«شبانهروز» بعد از مدتها توانست در سينماها اكران شود. نقش سياوش كسرايي را در اين فيلم بازي كرديد. دليل اينكه پيشنهاد حضور در اين فيلم را پذيرفتيد چه بود؟
به هر حال اميد و كيوان از دوستان سينمايي من بودند، چند باري همديگر را ديده بوديم و به هر حال دوستي پيش آمده بود. وجه مشترك ما حرفه ما است؛ سينما. مستندي از اين دو نفر ديده بودم درباره سياوش كسرايي به نام «چشماندازهاي سياوشآباد».
كيوان و اميد عاشقانه كسرايي را دوست داشتند و دارند. من هم از اين مستند خيلي خوشم آمده بود، وقتي به من پيشنهاد دادند پذيرفتم تا اولين همكاري سينمايي من و اين دو عزيز صورت بگيرد. نقش من به خاطر اختلاف سني كه با خودم داشت و شرايط فيزيكي و شغلياش جذابيتهايي داشت. به همين دليل كار بين ما اتفاق افتاد. دليل جدابيت براي من خود نقش بود.
دليل اين جذابيت را بگوييد.
فاصله گرفتن از خويش.
چون فقط نقش متفاوتي بود؟
بله، در واقع بدن در اين موارد تجربه جديدي ميكند. اين تجربه منتقل ميشود به زمان اكران فيلم چه در فستيوال و چه در مواقع اكران، واكنشها به بازي متفاوت تو هم يك تجربه است.
اساسا ايفاي نقشهاي متفاوت در سينماي ايران كار خيلي سختي است. ساز و كار سينماي ايران بسيار به دنبال كليشهها و فرمولهاي جوابده است. خيلي سعي نميكنند راههاي تازه را امتحان كنند. اگر بازيگري در نقشي توانسته موفق عمل كند مابقي سازندگان هم از آن بازيگر همان كارهاي قبلي و همان رفتارهاي فيالمثل خاص را ميخواهند. اين آسيب براي بسياري از بازيگران سينماي ايران وجود دارد؛ اينكه حتي اگر خودشان هم نخواهند بايد به اين ماجرا تن بدهند، مگر اينكه پيشنهادهاي فراواني را رد كنند.
اين مشكل دقيقا ضعف سينماي ما است. ما در سينمايمان هيچ چيز مشخصي نداريم. ضعف ژانر داريم. اصولا چون ژانر مشخصي در سينما نداريم اين مشكلات پيش ميآيد، بازيگران در يك محدوده خاص هستند. ما فقط يكسري كمدي داريم و يكسري ملودرام. داستانهاي ما در سينما همه يك شكلند، قصهها هم سانسور ميشود و هم تمايل دارد يك شكل داستان را بسازد كه گرفتار سانسور نشود. وزارت ارشاد ما دستور دارد يكسري سوژهها را تاييد كند و از ترس اينكه مبادا زير سوال برود در اكثر موارد برخورد حذفي دارند. داستانهايي كه به صورت زيرزميني ساخته ميشوند؛ مثل جوانهيي كه از دل سنگ خود را بيرون ميكشد، رشد ميكند و عبور ميكند و سنگ را ميشكافد تا به نور آفتاب برسد. درست كه اين جريان ضعيف است و با آن برخورد شديد ميشود اما بالاخره از دل سنگ سر درميآورد و خودش را به نور آفتاب ميرساند. اين خواهد بود و محدوديت ما بازيگرها هم كم خواهد شد. اما در حال حاضر اين محدوديتها باعث ميشود كه آثار ما تنوع نداشته باشد و اين مستقيما گريبان ما بازيگرها را ميگيرد.
خودتان سعي ميكنيد كه اين اتفاق بد براي شما نيفتد؟
بله، اما اين براي من هزينه دارد. بعد از مدتي هم بالاخره من و امثال من خسته ميشويم. در طول اين 10 سال مقاومتهاي فراواني كردهام. پيشنهادهاي زيادي را رد كردهام اما اخيرا ميبينم دارم خسته ميشوم.
مدتي طولاني است كه همه بازيگرها را متهم ميكنند كه دستمزدهاي بالايي ميگيرند و درخواست اين را دارند كه سقفي براي اين ارقام مشخص شود.
بازيگر در نوك هرم قرار دارد چون شهرت دارد چون جلوي چشم مخاطب است. كسي كارگردان را نميبيند، تهيهكننده را نميبيند و از ميزان درآمد و دستمزدهاي ديگر عوامل خبر ندارد. البته من ميگويم اين مخالفتها هدفدار است و دعوا را به اسم مردم پيش ميبرند. كسان ديگري كه از شهرتي به اندازه بازيگران برخوردارند، از چيزي به اسم مصونيت هم برخوردارند. زور اينهايي كه به بازيگرها انگ ميزنند به آن بقيه نميرسد و فقط زورشان به ما ميرسد. ما برجسازهايي كه زمينهاي مردم را با قيمت خيلي ارزان و مفت ميخرند را نميشناسيم. آنهايي كه برجها را گران به مردم ميفروشند را نميشناسيم.
ارتباطات بين ملاكان و بسازبفروشها را نميشناسيم. لابي آنها كه مجوز قطع درخت را ميدهند كه نميشناسيم، مردم هم نميدانند. يك چيزي مردم را از آدمهاي پشت پرده رنج ميدهد، آنها هم ذهنيت مردم را منحرف ميكنند. بازيگرها اين ميان قرباني هستند. بايد جواب اين آدمها را داد. جواب كساني را كه مثل اسباببازي به جايي ميفرستند و بهشان ياد ميدهند كه حرفهايي را بزنند. من هم آن بازيگر را ميشناسم كه اين حرفها را ميزند. معتقدم در اين دوره هيچگونه اصلاحي در مقوله فرهنگ از طرف بازيگري رخ نداده، چه برسد به اينكه بخواهد به فكر سرنوشت عمومي ملتش باشد.
شغل شريف و نازنين خود من بازيگري است و بر دوست و دشمنم واضح است كه من از چه كيفيتي در بازيگري برخوردارم. به هر حال بحث بر سر دستمزد بازيگري احمقانه است. عدم توجه به اين بحران و دامن زدن به آن با 20 ميليون و 30 ميليون تومان، جرات نشانه رفتن مراكز اصلي فساد را از ما گرفته است. اما بازيگر را نشانه رفتن خيلي كار سادهيي است در برابر معادلات و معاملاتي كه به صورت حقيقي وجود دارد. اين خيلي مسخره است كه سوپراستارهاي سينما را هدف بگيريم. يك سوپراستار ورزشي يا يك سوپراستار سياسي و يك سوپراستار هنري بايد آدم مرفهي باشد. فرمول اين است كه آدميزاد به دنيا ميآيد و قوانين توفيقش را در اختيار ديگران ميگذارد. و زيبا اين است كه ملت افراد موفق را به همديگر نشان ميدهند و با اين جمله كه ببين فلاني چقدر موفق شده، تو هم ياد بگير. اما موفقيت در چشم ما چيزي براي سرزنش و مذمت شده، هتك حرمت از بازيگران رايج شده است. براي من هم بسيار پيش آمده است. من مثالي را هم از سينماي قبل از انقلاب دارم كه برايتان بگويم. آن موقع هم وضع همين بوده است كه البته از گفتنش ابا دارم. چيز مهمي نيست؛ فقط كافي است كه بازيگر خودش اين را بداند.
ماجرا از دو طرف اتفاق افتاده است. يكي اينكه مردم ميگويند يا به قول شما عدهيي از زبان مردم ميگويند، يك طرف هم خود سينماييها اين حرفها را ميزنند.
اين درگيريهاي صنفي داخل سينما است. مثلا فلاني با فلان بازيگر مشكل دارد و اين بازي را راه مياندازند تا او را متهم كنند.
به نظر شما بايد نظارتي بر اين ارقام وجود داشته باشد؟
نه، كنترل را بايد در سيستم عرضه و تقاضا تعريف كنيم. اگر يك بازيگر تقاضا برايش وجود نداشته باشد، عرضهيي هم وجود ندارد. هر بازيگري به نسبت خود طالب دارد، به همان نسبت هم دستمزد ميگيرد. در سينماي بيمار ايران چه تقاضايي وجود دارد كه دستمزدي بدون تناسب با آن دريافت شود. من اگر امروز دستمزد 500 ميليوني بخواهم كسي هست كه به من بدهد؟ نه! با فرمولهايي مثل اسپانسر و اينهاست كه اصلا دستمزدها پرداخت ميشود پس خيلي نبايد اين ماجرا را بزرگ كرد. اينها كه مسائلي اينچنيني را مطرح ميكنند مثل الوات بازارچهها و تيمچهها رفتار ميكنند.
اينطور رفتار ميكنند كه فلان بازيگر را ببر پشت ديوار و با ته چاقو بزن توي سرش و با نوك چاقو بزن به فلانجايش تا بترسد. چرا؟ چون طرز تفكرش همان تفكر الواتي است كه ميگويد فلاني را بترسان و يقهاش كن تا پررو نشود. ديدم بازيگرهايي را كه دستمزد 500 ميليوني ميخواهند كه ندادند، دستمزد 300 ميليوني ميخواهند كه ندادهاند. در اين وضع و اين ميزان گراني دستمزد 20 ميليون و 30 ميليون اصلا رقمي نيست. يك بازيگر سالي چند كار بازي ميكند؟ بقيه سال بيكار است. پس يك بازيگر چطور بايد زندگي كند؟ اين شلوغيها فقط براي صدمه زدن به سينما است. در طول ساليان گذشته اخير عقل من و شنيدههاي من اين را ميگويد كه عده يي همه جوره درصدد صدمه زدن به سينما هستند.
سينما عامل فرهنگسازي و زيباسازي است و سطح سليقه و فرهنگ را بالا ميبرد، پس دليل مخالفت و ضربه زدن به آن چيست؟ در اين ميان بازيگر كارهيي نيست. او فقط بازيگر است. اما در دنياي شخصياش بازيگر پادشاه است. يك امپراتور در توهمات و خيالات خودش است. او در درون خودش و روياهاي خودش امپراتور است. در دورن او اتفاقات بزرگي ميافتد اما در بيرون از اين و در واقعيت جامعه بازيگر هيچ كاره است. پس اين حواشي حرف مفت است و اراجيف. آنها دارند به خيالات ما، فانتزيهاي ما و كودكيهاي ما صدمه ميزنند. دارند ما را پكر ميكنند، دلسرد ميكنند. كي پاي مردم را وسط ميكشد؟ وزارت ارشاد؟ وزارت ارشاد خودش كمترين تعامل را با مردم دارد، فقط براي اينكه هنرمند را از چشم مردم بيندازد از كلمه مردم استفاده ميكند. اين حواشي باعث ميشود مردم سينما نروند. درباره تلويزيون هم اينگونه است.
درباره تئاتر، موسيقي و هنرهاي تجسمي هم وضع به همين گونه است. كلمه مردم وسيلهيي شده براي تشويش اذهان عمومي خود مردم. شما به هر كشوري كه برويد، سرود ملي دارد، لباس ملي و موسيقي ملي دارد. بازيگر هم سرمايه ملي هر كشوري است. جريانهاي بدلي ما جاي درستي را نشانه رفتهاند براي ضربه زدن به فرهنگ ملي ما.
امروز آيا نشانهيي از آن سينماي دفاع مقدس سراغ داريد؟ كسي كه باعث از بين رفتن سينماي دفاع مقدس شد همان متوليان آن بودند. چون از آن سوءاستفاده ميكردند. امروز به صراحت ميگويم كه سينماي دفاع مقدس سينماي مهمي بود. تعدادي از مهمترين فيلمهاي سينماي بعد از انقلاب ما فيلمهاي سينماي دفاع مقدس هستند. فيلمسازان مهم سينماي دفاع مقدس رو به سينماي اجتماعي آوردند و ديگر نتوانستند در آن فضا كار كنند. متوليان سينماي دفاع مقدس باعث شدند كه چنين اتفاقي بيفتد. سينما دشمن دارد.
دشمنان سينما چه كساني هستند؟ يعني معتقديد مديران سينمايي دشمنان سينما هستند؟
ديگر نميدانم. مسائلي را توضيح دادم.
آن چيزي كه درباره بازيگري گفتيد كه وجه مثبت اوست؛ آيا ميتواند وجه منفي او هم باشد؟ منظورم همان ماجراي پادشاه درون است.
اصلا، به هيچوجه، هرگز. به بازيگر ميگويند به مدرسه بازيگري برو كه شيوه به درون رفتن را ياد بگيرد. شيوه برخورد با بدنش را ياد بگيرد.
درباره همه بازيگرهايي كه در سينماي ايران هستند اين حرف را ميزنيد؟ يعني هيچ بازيگر بد يا هيچ مشكل بازيگري در سينمايمان نداريم؟
من هميشه رك حرفم را ميزنم، ببين! من از كساني هستم كه از ابتدا دغدغه داشتم، استعداد داشتم و تحصيلات بازيگري دارم. حتي به نظرم تربيت خانوادگي هم در اين كار بسيار موثر است. خيليها خب اينطور نيستند. اما اينكه نقطهيي تاريك در اين ميان وجود دارد؛ منظورم همانهايي است كه در سوالت به آنها اشاره كردي، تقصير همان لابيهاي از بين برنده سينما است. آنها به اين آفت سمت و سو دادهاند، پر و بال دادهاند. از دل اين ماجرا هم البته كساني بيرون آمدند كه خودشان مسير درست را پيدا كردند و به مرور خوب شدند، درست شدند. بازيگر، كسي كه دغدغه بازيگري داشته باشد و دغدغه هنرمندي داشته باشد خودش را پيدا ميكند و از مسير بد دور ميشود.
امروزه سينماي مستقل ما كه جريان بسيار نازكي دارد و سرسلسله آن عباس كيارستمي است و جعفر پناهي و بهمن قبادي و خاصه اين روزها اصغر فرهادي و تا حدي عليرضا اميني؛ در حال شناساندن ملت ايران است. خيليها نه ميخواهند از اين شناساندن بهرهيي ببرند و نه ميگذارند بقيه بهرهيي ببرند و دلشان هم نميخواهد كه بهره بردن ملت از اين جريان را ببينند. سينماي مستقل ما در حال حاضر نشانه مليت ما در جهان است. جالب است كه آن بخش سينماي ايران كه حرفي در دنيا دارد و مورد توجه همه جهان است، به هيچ عنوان از طرف دولت حمايت نميشود. نه تنها حمايت نميكند كه جريانهايي را به موازات آن ايجاد ميكند تا جريان اصلي را به حاشيه ببرد. كلي فستيوال بيخاصيت راه مياندازند و فيلمهاي مورد توجه خودشان را در آنها نمايش ميدهند تا مثلا سينماي مستقل خوب ما را به حاشيه ببرند، هر چند كه نميتوانند.
به همين خاطر است كه ميگويم سينماي مستقل ما كه در ميان مردم جايگاهش را پيدا كرده است، به حيات خود ادامه خواهد داد و از لاي صخرهها و سنگها عبور خواهد كرد و به نور خواهد رسيد. براي رسيدن به نور جوانههاي كوچك ميزند، برگ درميآورد و رشد ميكند. اصلا اين خاصيت طبيعت است كه گياه رشد ميكند و سنگ را ميشكند. نرمش براي پيچش است كه از بعضي جاها عبور كند. سختي براي در هم شكستن است. سختي موج براي درهم شكستن است و آن صداي سيلي بزرگ به گوش خواهد رسيد. معتقدم بخش عمدهيي از اين توهينها و هدف قرار دادن بازيگرها به واسطه پيش كشيدن بحث دستمزدها به خاطر از بين بردن سينما است.
جايي نوشته بودند كه من 30 ميليون دستمزد ميگيرم، خيلي شاكي شدم. هم دلم ميخواست كه واقعيت باشد و هم دلم ميخواست كه اي كاش دستمزدم 300 ميليون تومان باشد. اگر ميبيني تهيهكننده ها شاكي هستند كه يك ذره از آن حقيقت است، حق دارند به اين خاطر است كه فيلمهايشان نميفروشد. بايد از جيب خودشان سرمايه بگذارند و فيلم را بسازند، هر چقدر هم كه بفروشد يا ميرسد به سينمادار يا به شهرداري يا به كي يا به چي. چرا تهيه كننده يك ميليارد سرمايه بگذارد و 300 ميليون برايش برگردد. اين ضرر مطلق است. فارابي هم كه از فيلمهاي مستقل به هيچ عنوان حمايت نميكند. فكر ميكنند اينها دشمنانشان هستند و نبايد حمايت كنند. البته اشتباه ميكنند و آنها - سينماي مستقل و فرهنگي ما- هستند كه فرهنگ را گسترش ميدهند.
براي ترغيب مردم به تماشاي فيلم متفاوتي مثل «شبانهروز»، احتياج به تبليغات وسيعي هست، اما انگار تلويزيون خيلي همكاري نكرده است.
تلويزيون دشمن شماره يك سينما است. به نظرم اين كارها عمدي است. تلويزيون موظف است براي سينما مجاني كار كند. تلويزيون ما مگر براي مردم نيست پس بايد براي مردم كار كند. سينما هم براي مردم است، اين فيلمها براي مردم ساخته ميشود. اما چون تلويزيون جهت سياسي دنبال ميكند، نسبت به فيلمهايي كه نقدي نسبت به مسائل دارند جبهه ميگيرد. تلويزيون با برنامهسازيهاي سطح پايين خودش و همكاري با كساني كه سريالهاي بيمايه ميسازند فرهنگ ما را از بين ميبرد. از طرفي با اين شكل كار، تلويزيون هنرمندان مايهداري را هم كه مجبور به كار با تلويزيون هستند، نابود ميكند، پيش چشم مردم خوار و خفيف ميكند و از بين ميبرد.
تلويزيون فقط ياد گرفته در برنامههاي زنده ما را روي صحنه ببرد و از ما مجري بسازد، به ما سكه ميدهد و ما را به دو زار خراب ميكند. از آن طرف و دور از چشم مردم رفتار ديگري ميكند. سينما محل جادو و تماشاي يكسري تصاوير زيباست، همه آن تمهيدات زيباييشناسانه را فراهم ميكنيم، زحمت ميكشيم، گريمهاي سنگين و فشار كاري بسيار بالا تا فيلمي خوب را بسازيم و مردم ببينند؛ همه اين زحمات را خراب ميكنند. تنها تلويزيون نيست، دولت هم مقصر است. اين ارگانها كه وظيفه حمايت از سينما را دارند با عدم حمايت خود سينما را از بين ميبرند. آن فيلمهايي كه مورد پسند خودشان است را حمايت ميكنند و جهتگيريهاي خود را در اين فيلمها اعمال ميكنند. هيچ اهميتي هم براي مردم قايل نيستند. اين دشمنيهاي آنها با سينما عمدي است.
همه برنامههاي تلويزيوني را يكجا ميتوانيد در يك شبكه بگذاريد و ببينيد كه اصلا به درد نميخورد. اين در صورتي است كه زماني قبلتر همين تلويزيون محل توليد فرهنگ بود، خودش تهيهكننده خيلي از بهترين فيلمهاي سينماي ايران بود. بسياري از فرهنگيترين توليدات ما در اين محل توليد ميشد. سريالهاي خيلي خوب، فيلمهاي خيلي خوب و همينطور برنامههاي بسيار زيبا.
من تعجب ميكنم كه وضع به اينجا رسيده است. من از آقاي ضرغامي تعجب ميكنم، خودشان دورهيي معاونت سينمايي وزارت ارشاد بودهاند، سالهاي زيادي را در وزارت ارشاد فعاليت كردهاند و وضع فرهنگي ما را خوب ميدانند و مشكلات سينما را به خوبي ميشناسند. چطور ايشان هيچ تمهيدي را براي تبليغات فيلمهاي سينمايي در نظر نميگيرند. آقاي ضرغامي كه به خوبي ميداند تبليغ براي يك فيلم چه كمكي به فيلم ميكند. اصلا سينما مگر چه ضرري به دولت زده تا به حال؟ سينما كه هميشه به اجبار در يك مسير مشخص حركت كرده است، پس مشكل كجاست؟ دليل عدم حمايت در چيست؟ هر چه فرهنگ غنيتر باشد و نقد بيشتر، آسيبها درصدش پايين ميآيد.
اصلا وقتي درباره مشكلي حرف زده شود، باعث ميشود تا آن بحران خودش را قايم كند. پس بايد نقد كرد تا مشكلات حل شود. مثلا وقتي پيش يك پزشك ميرويد بلافاصله علايم بيماري خودش را پنهان ميكند. چون بيماري ميل به تخريب دارد پس پنهان ميشود تا بتواند به تخريبش ادامه دهد. تلويزيون ميتوانست و ميتواند كه برنامهريزي و سياستگذاري درستي را براي تبليغ و حمايت از سينما داشته باشد. من خاطرم هست فيلمهايي كه تلويزيون تبليغات درستي برايش ميكند، فروش بسيار خوبي هم دارد؛ نمونه داريم براي اين مساله. نمونه خيلي مهم مجموعه اخراجيهاست. تلويزيون هر چه در توان داشت براي اين فيلم تبليغ كرد و ديديم كه فروش فيلم چگونه بود. تلويزيون پولي را كه ميتواند براي خريد فيلمهاي سينمايي هزينه كند، چند صد برابرش را صرف توليد فيلمهاي تلويزيوني بسيار سطح پايين ميكند.
حقيقتا تلويزيون به سينما صدمه زده است و سينماي امروز ما هم آنقدر ضعيف و نحيف شده و آنقدر از جهتهاي مختلف مورد هجوم است كه براحتي ضربه ميخورد. گرچه هنرمندان سينما بسيار اصيلتر و باسوادتر هستند. اصليترين و نابترين هنرمندان آن هم كه يا رفتهاند يا خانهنشين يا پير شدهاند.
حالا هم اين حرفها را كه ميزنيم ما را متهم به سياهنمايي ميكنند، اين چه حرفي است؟ شما بگوييد ما چه رنگي را بنماييم؟ بنفشنمايي كنيم؟ آب نمايي كنيم؟ سياه را نشانه ميرويم تا خودش را جمع كند. يعني ما فقط خوبي داريم كه نمايش بدهيم؟ هيچ چيز بدي وجود ندارد؟ هيچ نقصاني و هيچ مشكلي! بيماري خودش را پنهان ميكند، پس بايد نشانش داد تا خودش را جمع كند. اين هيچ ربطي به مسائل سياسي و حكومت ندارد، اين بحثها و مخالفتها و سنگاندازيها در سطوح پايين اتفاق ميافتد. من فقط يك بازيگرم ولي ميبينم كساني كه صلاحيت مبارزه با امور غيرفرهنگي دارند را خانهنشين كردهاند.
«شبانهروز» فيلم خيلي سختي براي شما به عنوان بازيگر بود. اين فيلم چه تجربهيي براي شما داشت؟
فيلم به نظر من نمره خوبي دارد. سينماي اميد بنكدار و كيوان عليمحمدي، سينمايي منحصر به خودشان است و منحصر به سلايق خودشان. آنها سينماي لوكس و شيكي دارند كه زيباييهاي زيادي در آن ريخته ميشود. نورپردازيهاي زيبايي دارد. زيبايي در فيلمهاي آنها از نوع زيبايي در نقاشي است. قاببندي و رنگشناسي و تركيببندي در فيلمهايشان خيلي جذاب و منحصر به فرد است. براي من تجربه خيلي خوبي بود. آنها خيلي راحت ميتوانستند اين نقش را به يك بازيگر پير در همان حدود سني بدهند ولي اين نقش را به من دادند، براي من تنوعي بود و تا حدي خودم را در آن نقش سنجيدم. اميدوارم كه نتيجه خوبي هم داشته باشد.