يادداشتي از كورت ونهگات درباره ادبيات علمي-تخيلي
كورت ونهگات جونيور، متولد 11 نوامبر سال 1922 در ايندياناپوليس ايالت اينديانا، در ايالاتمتحده است و در 11 آپريل 2007 ميلادي در شهر نيويورك درگذشت.
او را به خاطر رمانها، داستانهاي كوتاه، مقالهها، نمايشنامهها و سخنرانيهايش ميشناسند كه اغلب زباني تلخ، گزنده و لبريز از طنزي سياه دارند. در اين مقاله كه 5 سپتامبر 1965 در روزنامه «نيويورك تايمز» منتشر شده است، ونهگات به نقد جامعه ادبي آمريكا ميپردازد كه همه چيز را برچسب زده و آزاديهاي فردي يك نويسنده - در اينجا خود او - را محدود نگه ميدارد.
سالها پيش در شنكتاكي براي كمپاني جنرال الكترونيك كار ميكردم، همه زندگي من پر از ماشينها و ايدههاي مربوط به ماشينها شده بود، براي همين رماني درباره آدمها و ماشينها نوشتم و ماشينها بيشتر حجم اين اثر را پر كردند؛ خواستههاي ماشيني. (اسم كتاب «پيانوي نوازنده» بود و بهار سال آينده نسخه جلد سخت آن دوباره منتشر ميشود.) و من صرفا از طريق مرورهاي كتاب فهميدم كه نويسنده ژانر علمي- تخيلي هستم.
اين را نميدانستم. فكر ميكردم رماني درباره زندگي نوشتهام، درباره چيزهايي كه نميتوانستم جلوي ديدن و شنيدنشان را در شنكتاكي بگيريم، شهري واقعا واقعي كه الان وضعيت وحشتناكي پيدا كرده. از زمان همين مرورها، مقيم كلهشق كشوي كمدي شدم كه برچست «علمي-تخيلي» خورده بود ولي خيلي دوست دارم تا از توي اين كشو بيرون بيايم، مخصوصا چون خيلي از منتقدهاي جدي، خيلي راحت اين كشو را با يك ايستگاه گنده و سفيد پر از ابزارآلات و تجهيزات اشتباه ميگيرند.
ظاهرا يك فرد با توجه به فنآوري، داخل اين كشو سقوط ميكند. اين حس به وجود آمده كه آدم نميتواند همزمان هم نويسندهاي محترم باشد و هم بفهمد يخچال چه جوري كار ميكند، درست به همين قاعده مرسوم كه يك جنتلمن توي شهر، كتشلوار قهوهاي نميپوشد. كالجها را ميتوان در اين مورد خيلي سرزنش كرد. البته، من هم ميدانم كه استادان ادبيات انگليسي تهييج شده به سركوب شيمي و فيزيك هستند و مفتخر به اينكه مثل مهندسهاي ول وسط زمين، موجوداتي ملالتبار، غيرعادي، خُنُك و وحشي نيستند و چون استادان انگليسي ميتوانند محترمانه اسمهاي خودشان را در پايان يك دوره تدريس انگليسي امضا كرده و باقي بر جاي بگذارند، به اين شكل، خيليهاشان بدل به منتقدهايي جدي ميشوند. همين الان هم گفتم با كساني كه توي كشوي ما هستند، چه كارها كه نميكنند اما توي اين كشوي لبريز از انسان، موجوداتي عاشق زندگي هم حضور دارند، اين انسانها به اين فكر مضطرب شدهاند كه يك روزي ممكن است ما پاك شويم.
اينها كساني هستند كه بالاخره يك روزي، براي آنچه كه هستند، شناخته خواهند شد: رماننويسها و داستانكوتاهنويسهاي صاف و ساده و پيري كه از ثمره كار محققها و مهندسها استفاده ميكنند. آنها توي اين كشو خوشحال هستند، چون بيشتر آدمهاي توي اين كمد، مثل اعضاي يك خانواده قديمي و سنتي، عاشق هم شدهاند. مرتب به ديدار هم ميروند، همديگر را تحسين و آرام ميكنند، نامههاي تو هم، تو هم 20صفحهاي يا طولانيتر براي هم مينويسند، با مهرباني وراجي ميكنند و يكجورهايي يك ميليون خنده و خوشمشربي توي وجودشان هست.
با بعضي از آنها همراه شدهام و آنها روحهايي بخشنده و شگفت دارند، اما الان بايد اين موضوع را روشن كنم كه همين، آنها را جدا از بقيه نگه ميدارد: آنها سازنده هستند. آنها جاخوش كردهاند. اگر خوششان نميآمد كه دار و دسته خودشان را راه بيندازند، ديگر مقولهاي به نام ادبيات علمي-تخيلي به وجود نميآمد. عاشق اين هستند كه شبها تا دير وقت بيدار بمانند و اين سوال را كنكاش كنند، «علمي-تخيلي چيست؟» آدم ميتواند سوالهاي مشابه ديگري را هم بررسي كند، مثل «گوزنهاي شمالي چي هستند؟» يا «مدال ستاره شرقي چيست؟»
خب، بدون تودههاي بيمعناي اجتماعي، چه دنياي ملالتباري داشتيم. لبخندهاي كمتري وجود داشت و يك دهم الان كتاب چاپ ميشد و اين موضوع را هم بايد درباره كتابهاي علمي-تخيلي گفت: اگر كسي بتواند يك خورده متن بنويسد، احتمال خيلي زياد يك نفر نوشتهاش را چاپ ميكند. در عصر طلايي مجلهها كه مال خيلي وقتها پيش هم نيست، نياز به اين آت و آشغالها اينقدر زياد شده بود كه رفتند و ماشين تايپ الكترونيكي را اختراع كردند و تصادفي سرمايه كافي براي فرار من از شنكتاكي را هم فراهم آوردند. چه روزهاي شادي بود! اما الان فقط يكجور مجله براي اين نوشتههاي تازه و نامفهوم وجود دارد تا به خالقهاي آنها عنوان يك نويسنده را ببخشد. خودتان حدس بزنيد كه چه جور مجلههايي هستند. منظورم اين نيست كه سردبيرهاي مجلهها و گلچينهاي ادبي
علمي-تخيلي و نويسندههاي رمان بيسليقه و بدون ذائقه ادبي هستند. آنها بيذائقه نيستند و من بايد اين را جزء به جزء نشانتان بدهم. آدمهاي توي اين رشته كه ميتوان راحت و منصف بيذائقه خواندشان، 75 درصد نويسندهها و 95 درصد خوانندهها هستند، حالا شايد اينقدرها هم بيذائقه نباشند، شايد واقعا فقط بچه هستند.
رابطههاي پخته، حتي با ماشينها، چيزي نيست كه اكثريت آنها توانايياش را داشته باشند. هر چيزي كه اين اكثريت درباره علم بداند، در سال 1933 توسط «ماشينهاي عام» آشكار و منتشر شد. هر چيزي كه اين اكثريت درباره سياست و اقتصاد و تاريخ ميداند را ميتوان در نسخه 1941 «سالنامه اطلاعات مورد نياز» ديد. هر چيزي كه اين اكثريت در مورد رابطههاي بين زنها و مردها ميداند، بيشتر از نسخههاي ترتميز و كتابهاي مصور «مگي و جيگز» بيرون كشيده شدهاند. حالا درباره سردبيرها و گلچينادبينويسها و ناشرهايي گوش كنيد كه جريان علمي-تخيلي را مجزا و زنده نگه داشتهاند: آنها همهشان باسواد و حساس و كتاب خوانده هستند.
آنها در ميان اندك آمريكاييهاي ارزشمندي قرار ميگيرند كه در ذهنهايشان اين دو فرهنگ، با صلح و صفا در كنار هم قرار گرفتهاند. آنها يك عالمه چيزهاي بد چاپ كردهاند، البته چون نوشتههاي خوب كمياب هستند و چون فكر ميكنند كه اين وظيفه آنهاست تا هر نويسندهاي را، بدون اين اهميت كه چقدر ترسناك نوشتههايش بد باشند، تهييج كنند، فقط چون توانسته رابطهيي بين انسان و فنآوري بيابد. خوش به حالشان. آنها تصويرهايي چاق و چله از واقعيتي جديد ميخواهند.
و هر از چند گاهي، چيزهاي خوبي هم بيرون ميدهند. همراه بدترين نوشتههاي موجود در آمريكا، بيرون از محدوده ژورنالهاي تحصيلي، همينها، بعضي از بهترين نوشتهها را منتشر كردهاند. آنها ميتوانند اندكشمار داستانهاي واقعا فوقالعاده موجود را منتشر كنند، بهرغم بودجههاي محدود و خوانندههاي نابالغ اين كار را ميكنند، بهخاطر همين است كه چند تا نويسنده خوب و ساختگينويس، كشوي برچست «علمي-تخيلي» خورده، هميشه خانه باقي خواهند ماند. اين نويسندهها به سرعت دارند پير ميشوند و شايسته عنوان باوقار هستند. آنها خالي از افتخار نيستند. خانهشان هميشه به آنها افتخار عطا كرده است و عشق.
خانه ويران خواهد شد. همه خانهها، دير يا زود ويران ميشوند و نويسندههاي بيشتر و بيشتري در «جريان اصلي»، عنواني كه آدمهاي علمي-تخيلي بنويس به دنياي بيرون از كشويشان بخشيدهاند، فنآوري را وارد دنياي داستانيشان خواهند كرد تا آن زمان، اگر داستانهايي با ديالوگهايي بد و انگيزههايي ضعيف و شخصيتپردازي افتضاح و بدون عقلسليم نوشتهايد، ميتوانيد نوشتهتان را با يك كم علم شيمي يا فيزيك يا حتي جادو بدتر كنيد و براي مجلههاي علمي-تخيلي پست كنيد.