پایانی بر یک عصر تاریخی در سیاست ترکیه
فرارو- استعفای اخیر ژنرال های ارتش ترکیه را می توان نشانه تغییر در نقش تاریخی ارتش در سیاست دانست.
به گزارش سرویس بین الملل فرارو به نقل از الجزیره، هر کسی که در مورد سیاست و تاریخ ترکیه مطالعه کند، از نقشی که ارتش ترکیه در آن ایفا کرده شگفت زده می شود. این جمهوری در سال 1923 تحت رهبری مصطفی کمال آتاترک و دیگر دولتمردان سرباز تاسیس شد. از آن زمان سازمان ارتش، خود را در موقعیتی بالاتر از غیرنظامیان دانسته و به عنوان نگهبان این کشور تازه تاسیس عمل کرده است.
تا پایان دهه هشتاد میلادی، شش تن از هفت رئیس جمهور ترکیه ژنرال هایی بودند که به ارتش این امکان را می دادند که بر سیاست مداران نظارت داشته باشند و در مواقع ضروری در سیاست کشور مداخله کنند. ارتش ترکیه در سال های 1960، 1971، 1980 و 1977 صحنه چهار کودتا بوده که با سرنگون کردن دولت های منتخب قدرت خود را تحمیل کرده و قانون اساسی را برای هدایت سیاست ابداع کرده است. ارتش ترکیه موقعیت ممتاز خود در سیاست را با استقرار وظایف بر دو موضع حیاتی به مشروعیت کشاند: غربی شدن و دفاع از این جمهوری در برابر دشمنان داخلی و خارجی.
این ارتش سرسخت ترین حامی آرمان آتاترک بوده است: کشوری مدرن، سکولار و پیشرفته. هدف انقلاب کمالی ارتقاء جامعه ترکیه به سطوح تمدن غربی، و اصلاحات بلندپروازانه ای ک فرهنگ، حقوق و موسسات آموزشی سنتی را دگرگون کند. این همان انقلابی بود که در آن ملت از اسلام و خدا به عنوان جامعه ای معتقد جدا شدند. ارتش وظیفه حفظ و نگهبانی از این اصلاحات و کشوری سکولار را داشته و هرگونه تلاش مخالفت جویانه را حذف کرده است.
حفاظت در برابر کمونیسم
پس از جنگ جهانی دوم، راه اندازی سیستمی دموکراتیک به یکی از بخش های اصلی و ضروری این آرمان تبدیل شد، زمانی که ترکیه خود را وقف ورود به «جهان آزاد» در برابر بلوک کمونیست کرد. نظام سیاسی ترکیه تحت فشار غرب، به سیستمی چند حزبی با اجرای انتخابات آزاد و منصفانه تغییر کرد. با این حال، سازمان ارتش وابسته به دیوانسالاری معتقد بود که دموکراسی های اروپایی نمی تواند نمونه و الگویی برای آنکارا باشد.
ترکیه در مواجهه با «تهدید کمونیست» و «توسعه طلبی شوروی» باید یک «دموکراسی ویژه» باشد. براساس این منطق که کشور در منطقه آسیب پذیری با دشمنان داخلی و خارجی از جمله شوروی سابق احاطه شده، نقش ویژه ارتش باید براساس جغرافیای سیاسی منحصر به فرد ترکیه مشخص می شد. این منطق در میان غیرنظامیان نهادینه شده و برتری سیاسی اقتدارگرایانه ارتش و امتناع آن از اصلاح «دموکراسی ویژه» ترکیه را توجیه کرد.
ساختار بین المللی دو بخشی جنگ سرد مانند دیگر کشورهای مدیترانه ای در بلوک غرب، از جمله اسپانیا، پرتغال و یونان، به ژنرال های ترک این امکان را داد که از طریق محدود کردن مشارکت جامع دموکراتیک، در رقابت با سیاسیون برتری داشته باشند. در آن دوره مخالفان جناح چپ که خواستار تساوی و برابری بیشتر در سیستم سیاسی و اقتصادی بودند، متهم به فعالیت به عنوان ستون پنجم کمونیسم در ترکیه شده و خائن لقب گرفتند.
با نزدیک شدن به پایان جنگ سرد، در حالیکه کشورهای مدیترانه ای فوق الذکر نظارت ارتش بر سیاست را پایان داده و به دموکراسی پارلمانی لیبرال بازگشتند، ارتش ترکیه از دموکراسی بیشتر طفره رفته و تسلط و برتری خود را حتی پس از تجزیه شوروی سابق حفظ کرد.
طی دهه نود میلادی، اسلام سیاسی و جدایی طلبی کردی جایگزین «خطر کمونیست» شده و به عنوان مهمترین تهدید برای جامعه کشور مطرح شد. این ارتش که خود را «نگهبان جمهوری» می خواند، مبارزه علیه پ.ک.ک. و اسلام سیاسی را از وظایف ضروری در دفاع از ملی گرایی و سکولاریسم ترک که دو ستون انقلاب کمالی بودند، دانست.
سال های اخیر
طی یک دهه اخیر، این تعادل نظامی- غیرنظامی به دلیل آزادی سازی های سیاسی و اقتصادی به طرز چشمگیری تغییر کرده و با افزایش روابط ترکیه و اتحادیه اروپا که در سال 1999 مسیر آنکارا برای عضویت کامل را گشود، تقویت شده است. حزب عدالت و توسعه که در سال 2002 روی کار آمد، روند غیرسیاسی کردن ارتش که برای ورود ترکیه به اتحادیه اروپا ضروری بود را پیش گرفت.
استعفای اخیر ایشیک کوشانر، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح ترکیه به همراه فرماندهان نیروی زمینی، دریایی و هوایی در اعتراض به زندانی شدن 250 تن از مقامات به اتهام اقدام علیه حزب عدالت و توسعه حاکم، نشان می دهد که موقعیت ممتاز این ارتش در سیاست ترکیه پایان یافته است. برای نخستین بار در تاریخ ترکیه، فرماندهان ارشد نظامی به جای تصرف قدرت و عزل دولت منتخب، تصمیم به ترک سمت گرفته اند. چنین پیشرفت بی سابقه ای، نمادی از پایان برتری ارتش و آغاز عصری جدید است که در آن شعار معروف آتاترک که بر دیوار پارلمان ترکیه نوشته شده، پس از 88 سال از تاسیس این جمهوری محقق می شود: «حق حاکمیت بدون استثنا و شرط به ملت تعلق دارد.»