اخباری که برای رسانهها دردسر ساز می شوند:
مرز میان «سیاه نمایی» و «واقع نمایی» کجاست؟
فرارو- آیا انتشار اخبار حوادث، جنایات و تجاوزهایی که به صورت روزمره در جامعه اتفاق می افتد مصداق سیاه نمایی، ترویج فحشا و ایجاد ناامنی روانی است یا بیان واقعیات موجود، هشدار به دیگران و تلنگر به مسئولین؟ این پرسشی است که این روزها در میان اقشار مختلف جامعه و بویژه مقامات رسمی به بحث داغی تبدیل شده است.
به گزارش فرارو؛ دعوا بر سر «رسانه» هاست. در این دعوا «ریشه یابی» حوادث، «برخورد» با عوامل اصلی و یافتن «راه حل» مطرح نیست، آنچه بر سر آن جدال است نحوه انتشار یا اصولاً انتشار خبر چنین وقایعی است. «اخبار بد» طیف وسیعی از اخبار سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، و جنایی را شامل می شود. برای برخی انتشار اخبار تجاوزات دسته جمعی در خمینی شهر، کاشمر، گلستان و... «سیاه نمایی» است و برای برخی انتشار اخبار مربوط به نرخ تورم، میزان بیکاری، نرخ رشد اقتصادی و... سیاه نمایی است.
«داريوش قنبری»، نماينده مردم ايلام، در مجلس شورای اسلامی روز گذشته در اعتراض به واقعیات موجود جامعه و خطاب به دولت گفت: «جناب آقای احمدینژاد، پس از گذشت 6 سال از رياست جمهوری جنابعالی اكنون مردم ايران به لحاظ اقتصادی 2 دسته هستند كه يا بيكاراند و يا بدهكار.»
وی افزود: «تاخير هيئت رئيسه در رسيدگي به طرح سؤال از رئيس جمهور سبب شريك شدن مجلس در ايجاد مسائل و مشكلاتی است كه در نتيجه برخی بیتدبيریها ايجاد شده است.»
قنبری درباره اوضاع امنیتی جامعه گفت: «به لحاظ امنيتی نيز وضعيت بهتر از اوضاع اقتصادی نيست؛ قتل، تجاوز و جنايت در حال افزايش است و هر روز ابعاد جديدی از جلوههای ناامنی پديدار میشود.»
این نماینده اصلاح طلب مجلس واقعیات سیاسی جامعه را نیز اینگونه بیان کرد: «اوضاع سياست نيز در دولتهای نهم و دهم چندان تعريفی نداشت؛ آزادیهای سياسی از قبيل آزادی بيان و مطبوعات آنچنان محدود شدند كه مثال چنين محدوديتی در دولتهای پس از انقلاب وجود نداشت.»
این واقعیات، به زعم داریوش قنبری، خوشایند برخی دیگر از نمایندگان واقع نشد و ضمن متهم نمودن قنبری به سیاه نمایی اوضاع کشور، به دلیل خیال پردازانه و غیرعقلانی خواندن طرح واگذاری زمین به خانوارهای ایرانی برای ساخت ویلا از سوی رئیس جمهور، وی را متهم به توهین به مقامات رسمی کشور نیز نمودند. البته این جدال میان مخالفین سیاه نمایی اوضاع جامعه، با رسانه ها و هواداران بیان واقعیات موجود سابقه ای طولانی تر از نطق جنجالی داریوش قنبری دارد.
در تیرماه سال جاری و پس از انتشار اخبار تجاوزات دسته جمعی به زنان در خمینی شهر اصفهان، روستایی در کاشمر و استان گلستان «طرح ضابطه مند کردن انتشار اخبار حوادث از سوی رسانه ها در دستور کار کمیسیون شوراها و امور داخلی مجلس قرار گرفت.»
«سیدمحمدجواد ابطحی»، نماینده مردم خمینی شهر در مجلس شورای اسلامی و عضو کمیسیون شوراها و امور داخلی مجلس در گفتگو با رسانهها اعلام کرد که «در بررسی های انجام شده با حضور مسئولان امنیتی، انتظامی و اطلاعاتی استان های اصفهان و گلستان مشخص شد که حوادث اخیر این استانها (تجاوز دسته جمعی اوباش به زنان) سازمان دهی شده نبوده اما برخی بی تدبیری ها موجب شده که اطلاعات غلط و متناقض درباره این حوادث منتشر و مورد سوءاستفاده دشمنان قرار بگیرد.»
این نماینده مجلس افزود: «تلاش مجلس در این راستا خواهد بود که با واگذاری حق نشر چنین اخباری به شورای تامین استانها، پس از این رسانه ها با بزرگنمایی این گونه اخبار موجب شکستن قبح این اعمال شنیع نشوند. رسانه ها باید به گونه ای حوادث را منعکس کنند که هم جنبه خبری داشته باشد و هم جنبه آموزشی، نه این که موجب ترویج فساد شود.»
با وجود اینکه این طرح از سوی برخی نمایندگان مجلس و حقوقدانان خارج از مجلس مورد اعتراض و نقد قانونی قرار گرفت، اما گویا نمایندگان و مسئولین حامی آن، حداقل در کوتاه مدت، از خیرش گذشته و طرح را مسکوت گذاشتند.
اعتراض به سیاه نمایی اوضاع جامعه اتهامی نیست که تنها به رسانه های اینترنتی یا به روزنامه ها وارد شود، سینما و تلویزیون نیز از این انتقادات بی بهره نیستند.
این روزها ساخت مستندهای زیرزمینی از حال و روز اقشار مختلف جامعه و نمایش آنها در داخل و یا از طریق رسانه های خارجی می توان مصداق سیاه نمایی و تخریب وجهه جامعه و نظام سیاسی و حتی اقدام علیه امنیت ملی تلقی شود (نگاه کنید به مقاله روزنامه کیهان درباره بازداشت «پگاه آهنگرانی» که در تاریخ 5 مرددماه جاری نوشته شده است).
اتهام سیاه نمایی شامل فیلمهایی که مجوز ساخت و پخش گرفته اند نیز می شود. فیلم «جدای نادر از سیمین» ساخته «اصغر فرهادی» که روایت معضلات طلاق در یک خانواده شهری است از جمله این فیلمهای مورد اعتراض بود. فرهادی در پاسخ به انتقادات فزاینده به فیلمش در یک جلسه نقد و بررسی که فروردین ماه سال جاری برگزار شد گفت: «تلخی فیلم جدایی نادر از سیمین قابل کتمان نیست اما تلخی که در فیلم جاری است تلخی تحمیلی خالق اثر نیست. به هر حال فیلم در شرایط امروز جامعه ما ساخته شده و واکنشی به این روزگار است. پس نمیتوان انتظار داشت واکنش سرخوشانهای باشد. اگر فیلم میخواهد صادق باشد این تلخی اجتنابناپذیر است.» و این همان استدلال سایر رسانه ها بود که مدعی اند کارشان تنها بیان واقعیات عینی و ملموس موجود در جامعه است.
صدا و سیمای وطنی نیز از انتقاد در این زمینه مصون نماند و حتی متهم به ترویج خشونت شد. پس از آنکه «آیت الله لاریجانی» رئیس قوه قضا، این اتهام را متوجه سریالها و برنامه های صدا و سیما کرد، «اسماعیل احمدی مقدم»، فرمانده نیروی انتظامی نیز در سفر اخیرش به تبریز در گفتگو با رسانه ها گفت: «افزایش خشونت با سلاح سرد در نتیجه گسترش و ترویج استفاده از این سلاح ها در فیلم های خارجی و حتی کم توجهی به برخی موارد توسط صداوسیما و فیلم های توزیعی در بازار و نیز بازی های رایانه ای بوده است.»
در حالی که به نظر نمی رسد جدال منتقدان سیاه نمایی از یک سو و حامیان انعکاس رسانه ای واقعیات تلخ جامعه از سوی دیگر سرانجامی مشخص بیابد. اما ذکر دو نکته، که معمولاً هم مغفول واقع می شود، در این خصوص ضروری است:
در میانه جدالی که یک سوی آن مقامات و مسئولین انتظامی، قضایی و امنیتی هستند و تمایلی به سیاه نمایی اوضاع جامعه ندارند و سوی دیگر آن اصحاب رسانه ها و برخی نمایندگان حامی بیان واقعیات جامعه، جای کارشناسان و کار کارشناسی خالی است. اساتید دانشگاه، مراکز پژوهشی مستقل، حقوقدانان، جامعه شناسان، اقتصاددانان، روانشناسان و... باید به میدان آمده و ضمن بیان آمار واقعی و ارائه یک گزارش بی طرفانه از معضلات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... راهکارهای علمی لازم برای برون رفت از این بحرانها را نیز پیش روی مسئولین و افکار عموی جامعه بگذارند و به همین نحو اهمال کاریها، کم کاریها و نقاط ضعف دستگاههای مسئول را بیان کنند، که البته این امر خود نیازمند دانشگاههای مستقل و علوم انسانی توانمند و پویاست.
پازل دیگر ماجرا که مغفول مانده نه مجرم، نه قربانی، نه مسئولین، نه رسانه ها و نه حتی کارشناسان و اساتید دانشگاه هستند بلکه «تقاضای» جامعه برای شنیدن، خواندن، دیدن و در یک کلام مصرف اخبار، تصاویر و فیلمهای «بد»، بویژه در حوزه مسائل اجتماعی و حادثه ایست. هنوز یادمان نرفته در سال 85 که فیلم خصوصی بازیگر معروف سریال «نرگس» پخش شد، بنا به اظهارات مسئولین انتظامی، گردش مالی این سی دی در سراسر کشور به تنهایی 4میلیارد تومان بود! نمونه دیگر دست به دست شدن فیلمهای دردناکی است که متجاوزین به نوامیس مردم از قربانیان خود گرفته و از طریق بلوتوث و یا در اینترنت به شکل گسترده ای مورد استقبال مردم قرار می گیرد.
مسئولین و طرفین این منازعه باید به یک نکته توجه کنند، افکار عمومی جامعه تشنه مصرف این قبیل اخبار است. بویژه در مقایسه با اخبار مربوط به سرقت و تصادفات، به شکل هیستریکی مخاطبین پی گیر اخبار مربوط به حوادث جنسی و نزاعهای منجر به جرح و قتل اند. اشتیاق برای خواندن این قبیل اخبار از یک سو از کنجکاوی سیری ناپذیر مخاطبین نشات می گیرد و از سوی دیگر احساس تشویش و ناامنی روانی را در آنها بالا می برد و تا وقتی که «تقاضا» برای پیگیری این قبیل حوادث تلخ در جامعه وجود دارد نمیتوان از «عرضه» آن جلوگیری کرد، چرا که مخاطب وقتی با محدودیت در رسانه های داخلی روبرو شد به رسانه های خارجی و حتی شایعات پناه می برد.