ما يا كور هستيم يا ديوانه!
گفتوگو با ژوزه ساراماگو
«اين كوري به ما اجازه ميدهد بيهيچ دغدغهاي براي بررسي صخرهاي در مريخ، به آن سياره فضاپيما بفرستيم در حالي كه در همان زمان ميليونها انسان روي زمين از گرسنگي در حال مرگند؛ ما يا كوريم يا ديوانه!»
ژوزه (خوزه) سوسا ساراماگو در سال 1922 در ليسبون پرتغال به دنيا آمد. او نويسندگي حرفهاي را كمي دير شروع كرد اما به سرعت توانست خود را در جمع رمان نويسان بزرگ دنيا بشناساند آنچنان كه سر انجام در سال 1998 جايزه نوبل ادبيات را از آن خود كرد.
اين نويسنده مشهور در طول حيات خود نويسندهاي جنجالي محسوب ميشد و اين روحيه را تا پايان زندگياش در سال 2010 حفظ كرد. نوك پيكان كنايههاي ساراماگو معمولاً باورهاي به ظاهر مقدس، حكومتهاي خودكامه و نابرابريهاي اجتماعي است.آنچه ميخوانيد بخشي از گفتوگوي اين نويسنده است كه در آن از عادات نوشتن خود و رمان معروفش «كوري» سخن به ميان آورده است.
شيوه كارتان چگونه است؟ آيا هر روز مينويسيد؟
وقتي كه كاري را انجام ميدهم كه نياز به تداوم دارد مثل نوشتن رمان، هر روز مينويسم؛ البته وقفههاي مختلفي چه زماني كه در منزل به سر ميبرم يا وقتي در سفرم به وجود ميآيد اما گذشته از اينها خيلي منظم هستم. من به خودم اجبار نميكنم كه تعداد معيني ساعت در روز كار كنم اما سعي ميكنم هر روز تعداد مشخصي صفحه بنويسم كه معمولاً دو صفحه است.
امروز صبح دو صفحه از رمان جديدم را نوشتم و فردا هم دو صفحه ديگر مينويسم. ممكن است فكر كنيد دو صفحه در روز چيز زيادي نيست اما كارهاي ديگري هم هست كه بايد انجام بدهم مثلا نوشتن يادداشتهاي ديگر و پاسخ به نامهها؛ از اين گذشته دو صفحه در روز به رمان اضافه شدن يعني سالي تقريباً هشتصد صفحه.
خلاصه، من كارم كاملاً طبيعي است و عادات عجيب و غريب و ادا و اصولي ندارم؛ از اندوه و رنج هنگام نوشتن، ترس از صفحه خالي، بند و حصار نويسنده و تمام آن چيزهايي كه درباره نويسندگان شنيدهايم در من خبري نيست. هيچ كدام از اين مشكلات را ندارم اما درست مثل هر فرد ديگري كه هر كار ديگري انجام ميدهد گاهي اوقات كارها آنطور كه ميخواهم پيش نميرود و در چنين مواقعي مجبورم بپذيرم كه همين است كه هست.
آيا مستقيماً با كامپيوتر مينويسيد؟
بله همين كار را ميكنم. آخرين كتابي را كه با ماشين تحرير نوشتم، «تاريخ محاصره ليسبون» بود. حقيقت اين است كه من تا حالا مشكلي براي وفق دادن خودم با صفحه كليد كامپيوتر نداشتهام؛ برخلاف آنچه بعضي ميگويند كه شيوه كارشان تحت شعاع قرار ميگيرد براي من چنين اتفاقي نيفتاد. چيزي كه روي كامپيوتر است دقيقاً هماني است كه با ماشين تحرير مينوشتم با اين تفاوت كه تميزتر، راحتتر و سريعتر است. كامپيوتر هيچ مشكلي در شيوه كارم ايجاد نكرده همانطور كه تبديل شيوه نوشتن با دست، به نوشتن با ماشين تحرير برايم مشكلي ايجاد نكرده بود.
من اعتقادي به اين نوع تغييرات ندارم؛ اگر كسي سبك و واژگان خود را پيدا كرده باشد چطور ميشود با كار كردن با كامپيوتر همه چيز تغيير كند؟ با اين حال همچنان ارتباط و احساس محكمي نسبت به كاغذ چاپ شده دارم براي همين هر صفحهاي را كه تمام ميكنم از آن پرينت ميگيرم. بدون صفحه چاپ شده احساس...
بعد از اتمام هر دو صفحه در روز، تغييراتي در متن ايجاد ميكنيد؟
وقتي كار به اتمام ميرسد، تمام متن را بازخواني ميكنم. به طور معمول در اين برهه، تغييرات كوچكي در جزئيات خاص و تغييراتي كه متن را دقيقتر ميكند اعمال ميكنم اما اين تغييرات هيچ وقت زياد نيست. حدود90درصد كار در نوشتن اوليه انجام ميگيرد و باقي براي بعد ميماند. من آن كاري را كه بعضي نويسندهها ميكنند نميكنم؛ يعني اول بيست صفحه خلاصه داستان را مينويسند، بعد آن را تبديل ميكنند به هشتاد صفحه، سپس به صد و پنجاه صفحه ميرسانندش.
كتابهاي من به شكل كتاب شروع ميشوند و رشد ميكنند. در حال حاضر من صد وسيودو صفحه از رمان جديدم را نوشتهام و تلاشي نميكنم كه آن را به صد و هشتاد صفحه تبديل كنم؛ هر چه هست همين است. ممكن است تغييراتي در درون اين صفحات رخ بدهد اما نه تغييراتي كه آن چه در پيشنويس اوليه نوشتهام تبديل به چيز ديگري از نظر اندازه يا محتوا بشود؛ تغييرات مورد نياز صرفاً در جهت بهبود است نه چيزي بيشتر از آن.
بنا براين شما با ايدهاي ثابت و تعيين شده شروع به نوشتن ميكنيد.
بله من ايده روشني دارم همانطور كه وقتي ميخواهم از جايي به جايي بروم نقطه آغاز و پايان آن معلوم است اما در نوشتن اين برنامه هرگز سفت و سخت نيست. در پايان به مقصد ميرسد ولي براي رسيدن به هدف انعطافپذيرم. براي توضيح اين منظور هميشه مثالي ميزنم؛ من ميدانم كه ميخواهم از ليسبون به پورتو بروم اما نميدانم كه آيا اين سفر يك خط راست خواهد بود يا نه. حتي ممكن است اين سفر از طريق كاستلو برانكو انجام بگيرد (كه اين خيلي خندهدار است چون ليسبون و پورتو هردو در ساحل اقيانوس اطلس قرار دارند و كاستلوبرانكو تقريباً در مرز اسپانياست). منظورم اين است كه خط سيرم در داستان ممكن است بر حسب توسعه روايت تغيير كند. در روايت بايد با توجه به نيازهاي لحظهاي عمل كرد و هيچ چيز كاملاً از پيش تعيين شده نيست.
كداميك از شخصيتهاي آثارتان را دوست داريد بهعنوان «يك فرد» به حساب بياوريد؟
احتمال دارد در اين كار دچار خطا بشوم اما بگذاريد حقيقت را بگويم؛ من حس ميكنم كه همه شخصيتهاي آثارم از نقاش H در «مباني نقاشي و خطاطي» تا سينور خوزه در «همه نامها» فرديت دارند؛ با در نظر گرفتن اين موضوع كه هيچكدام از شخصيتهاي آثارم كپي يا تقليد از يك فرد واقعي نيستند، خودشان را به دنياي زندهها تحميل ميكنند. آنها مخلوقات داستانياي هستند كه فقط بدن مادي ندارند. اين نگاه من به آنهاست اما ميدانيد كه هميشه نويسندگان به قضاوت جهتدار متهمند.
براي من زن دكتر در رمان «كوري» فرد بسيار خاصي است. من تصوير بصري خاصي از او دارم؛ همانطور براي ديگر شخصيتهاي اين رمان، به رغم اين واقعيت كه هيچ توصيف دقيقي از آنها ارائه نشده است.
براي من باعث خوشحالي است كه تصوير بصري دقيقي از او پيش چشم داريد كه قطعاً نتيجه شرح فيزيكي از او نيست چرا كه اصلاً چنين چيزي در رمان وجود ندارد. من تصور نميكنم اينكه توضيح بدهم بيني يا چانه شخصي چطور است ارزشي داشته باشد. گمان ميكنم خواننده ترجيح ميدهد كمكم براي خودش اين شخصيت را تجسم كند. نويسنده بايد به راحتي اين كار را به خواننده واگذار كند.
ايده «كوري» چطور در ذهنتان شكل گرفت؟
مثل همه رمانهايم، ايده «كوري» ناگهان به مغزم راه يافت (اين فرمول دقيقي براي توصيف آن نيست اما چيزي از اين بهتر هم نميتوانم پيدا كنم.) در رستوران نشسته و منتظر بودم كه ناهارم را بياورند كه يكباره بدون مقدمه، اين فكر به مغزم رسيدكه اگر همه ما كور بوديم چه ميشد؟ همان طور در پاسخ به سوال خود، فكر ميكردم ولي ما واقعاً كور هستيم. اين نطفه اوليه رمان بود. بعد از آن فقط با پرورش اين شرايط اوليه و عواقب آن اجازه دادم تا داستان متولد شود. تخيل زيادي در «كوري» وجود ندارد فقط يك كاربرد سيستماتيك ارتباطي بين علت و معلول است.
شما گفتهايد كه كوري سختترين رماني است كه نوشتهايد. با وجود ظلم و ستم آشكار انسان به همنوع خود در رابطه با اپيدمي كوري سفيد و ناراحتي مربوط به نوشتن اين رفتار، در نهايت شما خوشبين هستيد؟
من بدبينم اما نه آنقدر كه به سرم شليك كنم. آن بيرحمي و شقاوتي كه شما از آن به ظلم و ستم روزمره ياد كرديد، در تمام جهان رخ ميدهد نه فقط در رمان من. ما هر لحظه در احاطه اپيدمي كوري سفيد هستيم. كوري، استعارهاي براي كوري عقل انسان است. اين كوري به ما اجازه ميدهد بيهيچ دغدغهاي براي بررسي صخرهاي در مريخ، به آن سياره فضاپيما بفرستيم در حالي كه در همان زمان ميليونها انسان روي زمين از گرسنگي در حال مرگند؛ ما يا كوريم يا ديوانه!
آيا نظر منتقدان براي شما مهم است؟
چيزي كه براي من مهم است، اين است كه كارم را مطابق استانداردهايم خوب انجام بدهم كه عبارت است از نوشتن كتاب به شيوهاي كه ميخواهم. بعد از آن خارج از اختيار من است؛ درست مثل هر چيز ديگري در زندگي. مادر، بچه را به دنيا ميآورد و برايش بهترين چيزها را آرزو ميكند اما زندگي كودك به خودش تعلق دارد نه مادرش. زندگي را خودش خواهد ساخت يا ديگران برايش اما دقيقاً آن چيزي نخواهد بود كه در روياي مادرش بوده.
فايدهاي ندارد كه آرزو كنم كتابهايم با استقبال با شكوه گروههاي بسياري از خوانندگان مواجه شود چون خوانندگان در صورتي كه دلشان بخواهد كتابم را خواهند خريد.من نميخواهم بگويم كه كتابهايم مستحق لطف خوانندگان است چرا كه به اين معني خواهد بود كه شايستگي يك كتاب به تعداد خوانندگانش بستگي دارد در صورتي كه اين خلاف واقع است.