همهچيز رنگ و بوي سياسي دارد
گفتوگو با ناصر فكوهي
ناصر فكوهي، جامعهشناس و انسانشناس معاصر، سال 1335 در تهران متولد شد. فكوهي دانشيار گروه انسانشناسي دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران، مدير تارنماي پربازديد انسانشناسي و فرهنگ و عضو انجمن بينالمللي جامعهشناسي و ايرانشناسياست.
وي كه دكتراي انسانشناسي سياسي را از دانشگاه پاريس دريافت كرده است، تاكنون كتابهاي «خشونت سياسي، نظريات، مباحث، اشكال و راهكارها»، «اسطورهشناسي سياسي، هنر، اسطوره، قدرت»، «از فرهنگ تا توسعه»، «تاريخ انديشه و نظريههاي انسانشناسي»، «انسانشناسي شهري، تهران»، «توسعه و انسانشناسي كاربردي» و چند عنوان ديگر را تاليف كرده است. از او ترجمههايي همچون «هنر و تاريخ» اثر اكتاويو پاز، «درآمدي بر انسانشناسي» اثر كلود ريوير، «انسانشناسي سياسي» اثر كلود ريوير، «امپراتوري نشانهها» اثر رولان بارت، «درسي درباره درس»، پير بورديو و «درباره تلويزيون و سلطه ژورناليسم» اثر پير بورديو و... در بازار نشر موجودند. گفتوگوي زير به بررسي پديده بهاصطلاح افزايش خشونتها در شرايط كنوني ايران ميپردازد و تاثير نظام آموزشي و كنشگران اجتماعي در آن را به چالش ميكشد.
آيا افزايش خشونتها در جامعه ايران، مثلا افزايش خبرهاي تجاوز را، صرفا افزايش خبررساني در اين مورد ميدانيد يا معتقديد كه با سمپتوم واقعيتر و ژرفتري مواجه شدهايم كه به تازگي جامعه ايران را مورد حمله قرار داده؟
ابتدا بايد بگويم كه جامعه ما سالها است خود را در موقعيت سختي قرار داده است كه در ادامه صحبتهايم به آنها اشاره ميكنم، و ظاهر شدن چنين پديدههايي چه از چند سال پيش شروع شده باشند و چه جديد باشند، جاي تعجب ندارد. بويژه آنكه در حوادث اخير كه از لحاظ فرهنگي در جامعه ما بيسابقه هستند، شاهد اظهارنظرهايي غير مسوولانه بودهايم كه با عنوان كردن «تحريك» مجرمان به وسيله قربانيان، عملا سبب جرم زدايي از اعمالي بشدت ضد اخلاقي شدهاند و راه را براي تشديد آنها فراهم كردهاند.
افزون بر اين در اين موارد همچون موارد ديگر، ما بيش از هر چيز با رويكردهاي آمرانه و انتظامي سروكار داريم كه هر اندازه هم شديد باشند صرفا معلولها را هدف ميگيرند و طبعا نميتوانند بر علتها تاثير بگذارند. جاي تحليل اجتماعي و يافتن راهحلهاي اساسي در اين ميان خالي است. اجازه بدهيد صحبت خودم را از همين مساله آغاز كنم. اصولا ما در زمينه آسيبشناسي در ايران مشكلي جدي داريم. اين را بويژه با تاكيد به عنوان يك متخصص در اين زمينه ميگويم كه سالها است روي آسيبهاي اجتماعي كار ميكند. اين مشكل به آن برميگردد كه به دليل سياسي بودن و شدن جامعه ما به صورت اغراقآميز (كه خود ناشي از آن است كه ما دوراني پسا انقلابي را طي ميكنيم) همهچيز رنگ و بوي سياسي دارد يا داراي پتانسيل تفسيرپذيري از اين زاويه ديد است و به همين جهت نيز بسياري از مسائلي كه در جوامع ديگر به سادگي مورد بحث و تبادل نظر و نقد رسانهها و متخصصان قرار ميگيرد در اينجا به سرعت در حوزه سياسي قرار داده شده و از طرف اين يا آن جناح، اين يا آن گرايش سياسي با اهداف خاصي مورد استفاده و سوءاستفاده قرار ميگيرند.
اين امري بسيار منفي است زيرا براي آنكه يك جامعهشناس، انسان شناس يا هر متخصص اجتماعي بتواند كار خود را انجام دهد يعني در حوزهيي مطالعه كند و احتمالا راهحلهايي را كه به نظرش ميرسد عرضه كند، نياز به آرامش و دوري از جنجال وجود دارد و همين طور نياز به آنكه هر چيزي سياسي نشده و در آن چارچوب تفسير نشود. بنابراين از يك طرف بايد از مشكلات و آسيبهاي اجتماعي تابو زدايي شود يعني بتوان به سادگي و بدون ايجاد تنش از آنها صحبت و مباحث را باز كرد و از سوي ديگر نياز به آن هست كه حساسيتها در همه جا چه در بين مسوولان و چه در بين مردم نسبت به طرح اين مسائل كم شود.
در سالهاي گذشته ديديم كه بيرون آمدن بسياري از مسائل از حوزههاي تابويي نه تنها به تشديد آسيبها در آن زمينهها دامن نزد بلكه وضع بهتري را به وجود آورد. براي مثال بحث قوم گرايي و قوميت بطور كلي كه تا سالهاي سال درباره آن حساسيت زيادي وجود داشت و جزو موضوعهاي تابويي بود امروز به بحثي رايج بدل شده است و اين به ما امكان ميدهد كه به طرف شناخت عميق پديده رفته و آنجا كه مسالهيي وجود دارد برايش راهحلي پيدا كنيم.
وقتي موضوعي از حالت تابويي بيرون آمد، يكي از نخستين اتفاقهايي كه بايد بيفتد و براي ما به عنوان پژوهشگر لازم است، شفافسازي آن موضوع و انتشار آمار و ارقام دقيق درباره آن و همين طور انتشار تمام اخبار مربوط به آن است. در موضوعي كه شما مطرح كرديد يعني بطور كلي جنايات و جرايم مربوط به حوزه روابط جنسي در كشور ما در حال حاضر نوعي تابو وجود دارد كه مانع از شفاف شدن مساله و شناخت ابعاد آن است. به همين دليل نيز آمار و ارقام در اين زمينه بشدت غير قابل اعتماد و روششناسي است و همان آمار منتشر شده به صورت ناقص نيز چندان مشخص نيست. افزون بر اين اخبار در اين باره بشدت كنترل شده است و بسياري از مسوولان معتقدند كه انتشار اخبار در اين زمينهها ممكن است به تشويش افكار عمومي و اشاعه فساد بينجامد و ايجاد احساس ترس و ناامني كند. اين استدلالي است كه در كشورهاي توسعه يافته نيز بارها مطرح ميشود. اما پاسخ متخصصان اجتماعي به اين مساله همواره يكسان است: ما معتقديم كه در عين آنكه بايد از رسانهيي شدن شديد و سوءاستفاده رسانهها و مطبوعات زرد از اينگونه اخبار جلوگيري كرد، بايد اطلاعرساني درست و دقيق نسبت به آنها داشت. آگاهي مردم
نسبت به جزئيات جرايم، نظير محل و چگونگي وقوع آنها، خود عاملي اساسي هم براي جلوگيري از جرم و هم براي دستگيري مجرمان است.
در موضوعي كه شما به آن اشاره كرديد نيز هر چند شرايط به وجود آمدن چنين جرايمي وجود دارد و عواملي چون جوان بودن جمعيت، بالا رفتن سن ازدواج، سخت بودن امكان تشكيل خانواده، بيكاري جوانان و نبود ضوابط و رفتارهاي روشن و دقيقي در روابط بين جنسيتي در جامعه ايران، كاهش معيارها و رفتارهاي اخلاقي و نبود اجماع نسبي بر سر سبك زندگي و... از جمله مواردي هستند كه اين جرايم را تشديد ميكنند، متاسفانه در برابر همه اين مشكلات به جاي چارهانديشي عميق با استفاده از متخصصان اجتماعي، از اين متخصصان خواسته ميشود كمتر در اين موارد سخن بگويند تا مشكلي در افكار عمومي پيش نيايد، و بر عكس تمام توان از يك سو به برخوردهاي سخت آمرانه با جرايم متمركز ميشود كه تاثير چنداني در دراز مدت ندارد و از سوي ديگر به انكار كامل جرايم كه اين حتي از مورد نخست نيز بيمعناتر است زيرا در كنار خود با توصيههاي خود مسوولان براي جلوگيري از خطرات همراه است.
باز هم تكرار ميكنم تا زماني كه ما آمار و اطلاعات دقيق و شفاف درباره روند اينگونه جرايم نداشته باشيم نميتوانيم جز اظهارنظرهايي كلي درباره آنها انجام بدهيم. بر اين اساس گمان، و فقط گمان من، آن است كه اينگونه جرايم جديد نباشند و انعكاس رسانهيي آنها به دليل رسانهيي شدن هر چه بيشتر جامعه ما و تمام جوامع انساني بيشتر شده است، با اين حال به نظر ميرسد كه شدت و فراواني آنها افزايش قابل توجهي يافته باشد. و بدون شك نوع آنها كاملا جديد است زيرا با فرهنگ ريشهدار جامعه ما تضادهايي آشكار دارد.
آيا معتقديد ابزارهاي جامعه شناختي كه بطور آكادميك در ايران تدريس ميشوند، در سطحي قرار دارند كه بتوانند معضلات نوظهور جامعه ايران را مفهومپردازي كنند؟
به گمان من، ما نياز به بازبيني بسيار كاملي در نظام دانشگاهي خود داريم كه بايد شامل موارد درسي، رابطه حوزه علم با حوزه كاربرد، شيوههاي اداري نهادهاي دانشگاهي، روابط بين اساتيد و نهادهايشان و... شود. از اين لحاظ پاسخ من روشن است: اينكه ما در حال حاضر از چنين ابزارهايي در نظام دانشگاهي خود برخوردار نيستيم. همهچيز در اين نظام تمايل به صوري شدن و سطحي شدن دارد: بسياري از اساتيد صرفا به فكر آن هستند كه بر اساس سازوكارهاي صوري اين نظام «ارتقا» پيدا كنند و راههاي اين كار را پيدا كنند بويژه در حوزهيي چون علوم انساني و اجتماعي توجه نميكنند كه اگر جامعهيي در اين زمينه هزينه ميكند براي آن است كه مشكلات اجتماعي خود را حل كند نه اينكه «علم خالص» توليد كند.
و تازه نميتوانم بفهمم معني «علم خالص» در حوزه علوم اجتماعي و انساني چيست. به نظر من، جامعهشناسان و انسان شناسان بايد بيش از هر چيز دغدغه دخالت اجتماعي براي درك و شناخت جامعهشان و حل مشكلات آن را داشته باشند. اما اين چيزي نيست كه شاهدش هستيم. متاسفانه نظام دانشگاهي ما دچار سطحي گرايي و صوري گرايي شديد است و همه توان خود را صرف آن ميكند كه به اصطلاح در نظام علمي جهان «پيشرفت» كند و معيارهاي اين پيشرفت را هم، معيارهايي صوري قرار داده (مثل همان مقالات كذايي اياسآي) بنابراين بيشتر از يك استاد خواسته ميشود كه كاري به كار جامعه نداشته باشد و به دنبال آن باشد كه كار «علمي» خودش را در اختيار ديگران و پيشرفت نظامهاي دانشگاهي غيرايراني بگذارد.
در اين شرايط چيزي كه ما نداريم و به آن اهميتي نميدهيم نياز به برخورداري از اساتيدي است كه بتوانند با شناخت دقيق موقعيت بومي ما، روابط خاص جامعه ما و كنشگران آن به شناخت آن برسند. براي اين كار نياز به شناخت جهان، نظريههاي كلاسيك و مدرن علوم اجتماعي و سپس نظريهپردازي در سطح بومي و ايجاد رابطه بين اين نظريات بومي و كاربرد آنها با نظام علمي جهان وجود دارد و اين كاري بسيار پيچيدهتر از معيارهاي صوري است كه ما براي خودمان تعيين كردهايم و هر چند وقت يكبار نيز از اينكه در نظام علمي جهان «ارتقا» پيدا كردهايم، خوشحال ميشويم. اگر علوم اجتماعي و انساني ما داراي توان و قابليت بودند، ميتوانستند درباره مشكلات اجتماعي كنوني كاري بكنند يا لااقل اظهارنظر بكنند.
البته شكي نيست كه هر اندازه فضا بازتر و روابط دموكراتيك بيشتر شود، امكان اين كار بيشتر وجود دارد. اما به نظر من، ما از همين فضايي هم كه از آن برخورداريم، استفاده نميكنيم. چند استاد دانشگاه ميشناسيد كه به صورت منظم خود را موظف ببينند كه در مسائل اجتماعي دخالت كنند بويژه آنقدر اين مسائل را بشناسند تا درباره مشكلات واقعي راهحل ارايه دهند. بسياري از اساتيد بيشتر وقتشان را صرف تدريس نظري ميكنند و نوشتن و بازنوشتن «كتاب»ها و «مقالات» نظري يا به اصطلاح «پژوهشي» تكراري با كپيبرداري از نوشتههاي اصلي به زبانهاي اروپايي. اگر بخواهيم از اين وضع فاصله بگيريم بيشك نياز به اصلاحي اساسي در نظام دانشگاهي بطور كلي و نظام علوم اجتماعي و انساني بطور خاص داريم.
افزون بر اين به نظر من همراه بودن حوزه علوم دقيقه و علوم انساني در بسياري از دانشگاههاي ايران امر مثبتي نيست، اين دو حوزه هر كدام مسائل خود را دارند و با يكديگر قابل مقايسه نيستند بنابراين هر چند وجود كميسيونهاي مشترك چند رشتهيي مفيد است اما وجود حوزههايي كه اين دو را با يكديگر ميآميزند و ميخواهند با معيارهاي مشتركي اين علوم را اندازهگيري و پيشرفتشان و موقعيتشان را در جامعه محك بزنند در شرايط كشوري كه هنوز فاصله زيادي با پختگي علمي واقعي بويژه در نزد كنشگرانش دارد، اشتباه است.
به نظر شما نقش كنشگران اجتماعي در دهه 90 چه تغييري خواهد كرد؟ آيا هنوز نقدهاي سابق خود بر كنشگران اجتماعي را وارد ميدانيد؟ مثلا عدم آشنايي با زبان خارجي، عدم تسلط به فنون نگارشي و روش تحقيقي، يا بهبود قابل توجهي در اين زمينه مشاهده كردهايد؟
اگر منظورتان از كنشگران اجتماعي، اساتيد است كه فكر ميكنم پاسخ خود را در بالا دادم. هر چند كه باز هم بايد تاكيد كنم كه ما با مشكلاتي جدي نظير عدم اشراف به زبانهاي خارجي، عدم توانايي در ايجاد رابطه با جهان علمي بيروني و عدم شناخت جهان روبرو هستيم. شناخت اكثر اساتيد ما از جهان بيروني براي «نوشتن» و در واقع « ايجاد روابط» خاصي است كه براي «ساختن» همان مقالات كذايي به آنها احتياج دارند و نه روابط سالم علمي كه طبعا از دل آنها ميتوان به مقالات و همكاريهاي بينالمللي نيز رسيد اما بسيار مشكلتر، چه بسيار اساتيدي كه ميشناسيم با مقالات بيشمار «آي اس آي» كه حتي يك صفحه هم نميتوانند به زبان انگليسي بنويسند يا بخوانند.
افزون بر اين متاسفانه تصور ما كه باز هم به دليل توسعهنيافتگي دانشگاه است، آن است كه فقط و فقط بايد با كشورهاي اروپايي و امريكا رابطه داشته باشيم. ما به سادگي تحصيلات عالي و علم و دانش را در بسياري ازكشورها نظير چين، هند و ساير كشورهاي آسيايي، در امريكاي لاتين يا در آفريقا و كشورهاي عرب و تركيه، ناچيز ميشماريم و فقط حاضريم خودمان را با اروپاي غربي و امريكا مقايسه كنيم و طبعا همين ما را به سوي آن ميكشاند كه به جاي آنكه واقعا شاهد پيشرفت علم بويژه در حوزه علوم اجتماعي و انساني باشيم، دايما در پي يافتن راههايي جديد براي «تقلب» در زمينههايي كه براي «ارتقاي علمي» خود تعيين كردهايم، باشيم.
تلاش ما آن بوده است كه همكاران خود را در درجه اول و سپس دانشجويان و ساير كنشگران علمي در همه ردهها را نسبت به اين مساله قانع كنيم كه هدف از علوم اجتماعي و انساني آن نيست كه ما دايما به دنبال ادامه تحصيل يا ارتقاي دانشگاهي باشيم بلكه آن است كه خدمتي به كشور و جامعه و علم در كشور خود بكنيم. در حال حاضر اين علوم در كشور ما مثل يك نهال كوچك و بسيار جوان هستند و وظيفه همه ما پيش از هر چيز تقويت اين نهال است، نه آنكه تصور كنيم جهان، بويژه جهان زبانهاي اروپايي و امريكايي در انتظار ما است كه تحول بزرگي در اين علوم ايجاد كنيم.
تا زماني كه ما علمي ملي و بومي و در خور اهميت نداشته باشيم، حرفي براي گفتن در سطح جهان نخواهيم داشت. تجربه كشورهايي مثل هندوستان، پاكستان، چين و همچنين امريكاي لاتين از اين لحاظ بايد براي ما الگو باشد. متاسفانه كنشگران اجتماعي و علمي ما هنوز بيشتر از آنكه به نفع جمعي فكر كنند همچون افراد عامي (آن هم نه همه افراد عامي، چون اكثريت اين افراد، انسانهاي بسيار شريف و صادقي هستند) تنها و تنها در فكر آن هستند كه از پيشرفت «رقبا»ي خود جلوگيري كنند و هر پيشرفتي كه يكي از همكارانشان بكند براي آنها بهانهيي است كه حسادت خود را بيشتر كنند و در پي راهي بر بيايند كه اين پيشرفت را سد كرده يا به كلي متوقف كنند.
اينگونه رويكردهاي كوتهبينانه بيشك به همه ما ضربه ميزند. بنابراين من همچنان معتقدم كه بسياري از كنشگران اجتماعي در ايران بايد بيشتر از آنكه از نهادها گلهمند باشند، گاهي به خود و رفتارهاي سطحي و عاميانه خود نظري داشته باشند. ما پيش از آنكه به «ارتقاي علمي» با معيارهاي صوري تعيين شده نياز داشته باشيم، به «ارتقاي اخلاقي» و «ارتقاي اجتماعي» نياز داريم به عبارت ديگر به نظر من، امروز جامعه شناسان و انسان شناسان نياز به آن دارند كه مشروعيت يكديگر را به رسميت بشناسند و به يكديگر در پيشرفت علمي كمك كنند تا جامعه نيز به آنها اعتماد كرده و امكان عملي رشد آنها را ايجاد كند.