كار برايم مثل حركت در ميدان مين است
گفتوگو با فرزانه طاهري
كار برايم مثل حركت در ميدان مين است، يا حركتي در تاريكي با چالههايي كه هر آن ممكن است جلو پايم دهان باز كند، براي همين هميشه با احتياط تمام پيش ميروم. هيچ چيزي را مسلم فرض نميكنم.
آيا ميشود از مترجمها هم سراغ روش ترجمه گرفت؟ پاسخ دادن به اين سوال بستگي دارد به اينكه شما قايل به طي روند خلاقانه براي ترجمه باشيد يا نه. به اينكه آيا مترجم براي تبديل كردن نوشتار از يك زبان به زبان ديگر از خلاقيت خودش هم استفاده ميكند يا خير. من براي پاسخ به اين سوال تبصره دارم: از هر مترجمي نميشود اين سوال را پرسيد يا طي روند خلاقانه را براي كار او قايل شد. فرزانه طاهري با نوشتن آشناست. كسي است كه آگاهانه كتابهايش را براي ترجمه انتخاب ميكند و ترجمههايش توانسته تاثيرگذار هم باشد. مثال؛ ترجمهاش از كارور. به همين خاطر سراغ طاهري رفتم تا ببينم چه بايد و نبايدها و چه راه و رسمي براي ترجمه دارد. مصاحبه «اعتماد» را با اين مترجم ميخوانيد:
براي ترجمه كردن برنامه يا ساعت مشخصي داريد؟ راه و روش از پيش تعيينشدهيي ياشيوهاي كه حالا به قانون برايتان تبديل شده باشد؟
نه، ساعت مشخصي براي كار ندارم. به دليل مشغلههاي ديگري كه دارم، هر فرصتي كه پيدا كنم، باز به سر وقت ترجمه ميروم. اگر ضربالاجلي در كار باشد، تمام فرصتهايي را كه دارم صرف ترجمه ميكنم. جوانتر كه بودم، شبها ميتوانستم تا دو سه صبح ترجمه كنم.
در واقع بهترين بازدهي را شبها داشتم كه بچهها ميخوابيدند. روزها سر كار بودم و عصرها هم كارهاي خانه و بعد كه آخر شب ميشد، من ميشدم سلطان بلامنازع خانه و لذتبخشترين ساعات روز بعضي وقتها همين ساعتها بود. حالا البته كه بيشتر وقتها خانه مال من است و ديگر جوان نيستم، شب و روزم شب و روز است.
بيرون از ساعتهاي ترجمه هم به داستاني كه مشغول ترجمه آن هستيد فكر ميكنيد؟
بله، بهويژه اگر مشكلي در ترجمه پيش آمده باشد. چيزي را درست مطمئن نباشم يا دنبال كلمهيي بگردم، معادل فارسي و نتوانم پيدايش كنم، گاهي حتي در خواب ممكن است ببينم بهترين معادل را پيدا كردهام و البته بعد از اينكه بيدار شدم يادم نباشد. وقتي هم چيزي ميخوانم، در ذهنم هرچه را به درد ترجمهام بخورد به خاطر ميسپارم يا يادداشت ميكنم، ميخواهد روزنامه باشد يا كتاب يا سايتهاي اينترنتي. حتي تلويزيون و فيلم هم كه ميبينم يا با آدمها حرف ميزنم يا به حرفهايشان با هم گوش ميكنم، «استفاده ابزاري»ام را ميكنم.
لابد كار به بازنويسي هم ميكشد. معمولا چند بار؟ شده كه براي حصول اطمينان خاطر كار را پيش از چاپ براي كسي بخوانيد؟
اگر به خودم باشد تا ابد ميتوانم بازنويسي كنم. اما خوشبختانه ناشري يا كارفرمايي آن بيرون هست كه كار را از زير دستم ميكشد. در نمونههاي چاپي هم تا بتوانم باز دست ميبرم. ميدانم كلي از نمونهخوانها و حروفچينها و ناشرهايم خاطرات تلخي از من دارند و خيليهايشان را حتما كلافه كردهام. فاصله گرفتن از متن را دوست دارم، چون بعدش باز مثل بيگانهها با اثر روبرو ميشوم و بيرحمانه و بدون ملاحظه به زحمات قبلي به جان كار ميافتم.
بايد مكان ثابتي براي نوشتن داشته باشيد يا هرجا كه شد چندان تاثيري در كارتان ندارد؟
به دليل اينكه در آغاز كار ترجمه بچههايم خيلي كوچك بودند و اصلا اتاق خاصي هم براي كار نداشتم، عادت كردم در هر شرايطي ترجمه كنم. چندين كتابم را در آشپزخانه، پشت ميز آشپزخانه ترجمه كردهام. وقتي بچهها ميخوابيدند يا وقت آشپزي حتي، چند جمله و بعد همزدن غذاي توي ديگ يا آبكش كردن پلو و باز چند جمله. قبل از ازدواج اگر شرايط فراهم نبود، حتي كتاب هم نميتوانستم درست بخوانم. حواسم پرت ميشد، اما ناچار شدم خودم را تطبيق بدهم.
حالا اگر 50 نفر هم در يك اتاق حرف بزنند، ميتوانم يك گوشه بنشينم كارم را بكنم. فقط بايد ابزار كارم فراهم باشد، بويژه اينترنت اين روزها ديگر حياتي است و البته كتابهاي مرجعم. گاهي هم در
متوني كه ترجمه ميكنم ارجاعاتي به متنهاي ديگر هست كه ناچارم به آنها رجوع كنم يا مثلا معمولا اگر نقل قولي باشد از كتابهايي كه ترجمههاي خوبي از آنها به فارسي هست، حتما تلاش ميكنم از ترجمههاي موجود استفاده كنم و مشخصات آن را براي خواننده بياورم. اما اگر در شرايطي قرار بگيرم كه لوازم كارم در دسترسم نباشند، كار را انجام ميدهم تا به «آبادي» برسم.
اينكه سراغ منابع ديگر هم ميرويد نكته جالبي است. واقعا اين كار را ميكنيد؟
بله، البته. هم اينكه كمكم ميكند فاصله بگيرم، هم اينكه ممكن است گرهي از كارم باز كند و هم اينكه به ذهنم استراحت ميدهم، چون ترجمه گاهي واقعا ذهنم را خسته ميكند و ادامه دادنش فايدهيي ندارد، يعني حاصل كار خوب از آب درنميآيد.
وقتي دوباره كتابهايتان را كه به دست خواننده رسيده ميخوانيد دوست داريد در جزييات تغييري دهيد و چيزي را عوض كنيد؟
به ندرت كتابهاي چاپ شدهام را ميخوانم، چون مدام ميبينم ميشده كه بهتر باشد، حتي اگر همه دنيا جمع شوند بگويند ترجمه خوبي شده، خودم هرگز راضي نيستم. گاهي مجبورم براي تجديد چاپ بخوانم كه غلطي از چشممان نيفتاده باشد، اما اگر مجاز به تغييرات ويرايشي نباشم، شكنجه جانفرسايي ميشود. گاهي تصادفا هم ممكن است در ورق زدن كتابي چيزي به چشمم بخورد كه حتما همانجا مينويسم براي وقتي كه بشود كتاب را با تجديد نظر درآورد. هرچه ترجمه قديميتر باشد، بيشتر ميخواهم عوضش كنم، چون خودم خيلي تغيير كردهام. معمولا اگر بنا باشد كتابهاي قديميترم، مثلا دوران 15 يا 20 سال پيش تجديد چاپ شود، نميگذارم به همان شكل تجديد چاپ شود و حتما در آن بازنگري ميكنم.
از مترجمهاي ديگر هم تاثير گرفتهايد؟
من از همه كس چيز ياد گرفتهام. از مترجمان بد ياد گرفتهام چطور ترجمه نكنم، چه اشتباهاتي را مرتكب نشوم، چطور به هيچ چيزي مطمئن نباشم و چطور نگذارم عقل سليم موقع ترجمه خوابش ببرد. از مترجمهاي خوب هم خيلي چيزها ياد گرفتهام و مديون همه هستم، حتي اگر فقط يك تعبير درست در كارشان ديده باشم. اما اينكه بخواهم بگويم تاثير مستقيم از مترجمي گرفته باشم، نه. از همه ياد گرفتهام، نويسنده و مترجم و همه.
وقتي ترجمه ميكنيد خود را جاي نويسنده يا جاي شخصيتها ميگذاريد؟
كلا اهل همذاتپنداري با شخصيتها نيستم، چه وقت خواندن چه وقت ترجمه. ميگويند مترجم بايد خود را جاي نويسنده بگذارد، نميدانم تا چه حد ممكن است. من فقط سعي ميكنم به نويسنده احترام بگذارم، به كلماتي كه انتخاب كرده و نوشته، سعي ميكنم اين انتخاب را با تنبلي و بيدقتي و ترجمه بد و شتابزده لگدمال نكنم. اگر نحوه جملاتش پيچيده است، با داشتن خواننده فارسيزبان مبتدي يا كتابنخوانده در ذهنم جملههايش را شقهشقه نكنم كه همهفهم شود- قصدم «راحتالحلقوم» كردن متن نيست. خلاصه اينكه سعي ميكنم امانتدار خوبي باشم، ضمن اينكه چنان غرق متن اصلي نشوم كه ارتباط با خواننده فارسي زبان از دست برود.
براي ترجمه تحقيق ميكنيد؟ سختترين يا عجيبترينش چه بوده؟
خيلي. البته بستگي دارد چه كاري دستم باشد. من در اين چند دهه كه كار ترجمه ميكنم، در رشتههاي متعددي كار كردهام. درست است كه مرا به عنوان مترجم ادبي ميشناسند، اما من در حوزههاي مختلفي مثل روانشناسي، معماري، شهرسازي، هنر، تاريخ و... هم كار كردهام. هم در اين حوزهها ويرايش كردهام و هم ترجمه. دقيقا به همين دليل مدام به دانستههايم شك ميكنم، كار برايم مثل حركت در ميدان مين است، يا حركتي در تاريكي با چالههايي كه هر آن ممكن است جلو پايم دهان باز كند، براي همين هميشه با احتياط تمام پيش ميروم. هيچ چيزي را مسلم فرض نميكنم.
اين سالها با اينترنت كه درود همهمان بر آن باد، كار خيلي راحتتر شده، اما قديمترها براي حل مشكلاتم ناچار بودم همه جا را زير و رو كنم و سراغ اهل زبان بروم. يادم هست كتابي را ترجمه ميكردم و دو جمله آخرش را نميفهميدم و سراغ صالحترين آدمي كه ميشناختم، كه يادش هميشه زنده است و خواهد ماند، دكتر سعيد اربابشيراني رفتم و او هم كلي بد و بيراه نثار نويسنده كرد كه اين چه طرز نوشتن است و بعد هم به من كه اينها چيست ترجمه ميكني. خلاصه در نهايت با نويسنده مكاتبه كردم تا منظورش را توضيح بدهد. اين اواخر كه داشتم اكسپرسيونيزم را ترجمه ميكردم، براي تلفظ نامها به دردسر افتاده بودم و در منابع مكتوبم هم نتوانستم بعضي را پيدا كنم. از دو سه آلمانيدان هم كه پرسيدم هر كدام چيزي گفتند.
نشستم پاي يوتيوب (حالا چه طوري؟ بماند) و فيلمهايي به زبان آلماني پيدا كردم كه جاييشان ممكن بود نام برخي از اين آدمها گفته شود. حتي يك بار نشستم اخبار تلويزيون مكزيك را در يوتيوب تماشا كردم تا بالاخره بفهمم كه اسم فلان جا را در زبان اسپانيايي چطور ادا ميكنند.
در يكي از ترجمههاي اخيرم براي ترجمه سه خط شعر از راپاند ناچار شدم بياغراق دهها صفحه مطلب بخوانم تا ببينم ارجاعات به چيست و به كيست. در موخره ويرجينيا وولف هم به يكي از اين كاوشها در اينترنت براي درك تفاوت نسخ چاپ انگليس و امريكاي خانم دلوي اشاره كردهام. اين روزها بيش از هرچيز از اينترنت براي يافتن تلفظ محلي صحيح نامها و روشن كردن ارجاعات نامفهوم داخل متن به اثري يا كسي يا چيزي استفاده ميكنم.
به نظرم هرچند هم كه برخي از نامهاي خاص در فارسي به دليل ترجمههاي قديمي جا افتاده باشند، بايد تلفظ درست آنها را به كار برد تا جا بيفتد- شايد هم عادت آنقدر قوي شده باشد كه جا نيفتد. خود من يادم هست نخستين بار سال 67 يا 68 بود كه درباره نامي خاص متوجه شدم كه آنچه عمري گمان ميكردم درست است، ممكن است درست نباشد و به سرعت هم پذيرفتم.
فرصت مغتنمي پيش آمد كه بخش گوگول كتاب درسهايي درباره ادبيات روس ناباكوف را كه در حال ترجمهاش بودم براي ابوالحسن نجفي و سعيد اربابشيراني بخوانم. آقاي نجفي بودند كه گفتند درستش تالستوي است نه تولستوي و من در كل كتاب اين نام را به تلفظ صحيح روسي تغيير دادم. وقتي از تلفظ محلي هر نام خاص ميگويم، مقصودم آنهايي نيست كه با طبيعت زبان فارسي ناسازگار است و فارسيزبانان نميتوانند آنها را تلفظ كنند، و البته چون اين را بارها شنيدهام، مقصودم اين نيست كه مثلا ديگر نگوييم پاريس و بگوييم پغي يا لندن نگوييم و لاندن بگوييم.
اما نامهاي خاصي هست كه ميتوان تلفظ صحيحشان را جا انداخت و درست گفتنشان هم براي فارسيزبانان دشوار يا ناممكن نيست و فقط شايد خرق عادتشان باشد. خيلي وقتها ديدهام با يك آدم غيرايراني كه حرف ميزنيم، نامي را ميگوييم و او اصلا نميفهمد از كي يا كجا حرف ميزنيم. يا ميبينم كه مثلا آدمها به جاي بُليوي ميگويند بوليوي يا به جاي پِرو ميگويند پرو با «پ» ساكن (كه به دليل دو ساكن در ابتداي كلمه، گفتنش براي فارسيزبانان اتفاقا از تلفظ صحيح آن دشوارتر است) و البته خيلي مثالهاي ديگر.
من سعي ميكنم با استفاده از اعراب تلفظ صحيح نامها را منتقل كنم، مهم هم نيست كه بعضيها بخواهند اين را به حساب «اسنوب» بودن من بگذارند يا ادا و اصول يا هر چيز ديگر. من كاري را كه به گمانم درست است و اصولي انجام ميدهم، باقياش راستش چندان برايم اهميتي ندارد.
شده كه در ترجمه كردن به بنبست هم برسيد، جوري كه اصلا بيخيال متن شويد يا حداقل آن را براي مدتي كنار بگذاريد؟
تا حالا كه توانستهام برونرفتي از بنبستها پيدا كنم. اما اگر نتوانم، آن را دور نميزنم يا به قول معروف «ماستمالي» نميكنم. حتما صبر ميكنم تا راهش را پيدا كنم يا به كلي از خيرش ميگذرم.
چقدر خودسانسوري ميكنيد؟
اصلا و ابدا. همان اول كه كتاب را ميخوانم، اگر ببينم لازم ميشود خودسانسوري كنم يا به سانسور گردن بگذارم، از خيرش ميگذرم. ممكن است تعابير را جوري بياورم كه با «سرچ» كردن فايل نتوانند پيدايش كنند يا معادلهاي قديميتر و كمتر شناختهشدهيي را پيدا كنم و بگذارم، اما حذف نميكنم. يادم هست زماني بود كه «اروتيك» را نميشناختند و ما ميگذاشتيم. بعد ياد گرفتند و رفت در سياهه كلمات ممنوع. كتابي داشتم كه از «اروتيكترين شعر در زبان فرانسه» در آن سخن رفته بود. ايراد گرفتند كه بايد برش داريد. من هم ماندم كه چه كنم. رفتم فرهنگ آشوري را باز كردم ديدم گذاشته اِرُسي، كامانه. گفتم ميگذارم كامانه و گذاشتم و شد.
شما هم فكر ميكنيد براي ترجمه كردن حتما بايد يكسري چيزها را تجربه كرد؟ شده فقط براي اينكه بخواهيد چيزي را ترجمه كنيد تجربهاش كنيد؟
تجربه خيلي مهم است، به نظر من براي نويسنده كه حياتي است. اما اينكه بگوييم بايد هر چيزي را تجربه كرد تا بتوان آن را نوشت يا ترجمه كرد كه زيادهروي است و ضمنا كار هم دستمان ميدهد.
مشورت كسي را در ترجمه قبول ميكنيد؟
بله، حتما. به ندرت البته پيش ميآيد. ترجمههايم را قبل از چاپ كسي نميبيند. پيشترها گلشيري بعضيهايش را كه دوست داشت ميخواند و گفتن ندارد كه نظرش برايم بسيار مغتنم بود. از آدمها ممكن است بپرسم، از هر كسي، حتي دوستان بچههايم گاه ميپرسم كه به نظر شما فلان چيز چطور گفته شود بهتر است.
درباره كتاب هم گاهي توصيهها را ميپذيرم كه فلان كتاب خوب است ترجمه شود، يا دوستي از خارج برايم چيزي ميفرستد و پيشنهاد ميكند ترجمه كنم. مشورت در اين عرصهها، بله. ايرادهاي كارم را هم اگر كسي به من بگويد و ببينم حق دارد، به ديده منت ميپذيرم و حتما در چاپهاي بعدي اصلاح ميكنم. همين.