من از ذهنيشدن ميترسم
گفتوگو با احمد غلامي
دلم ميخواهد هميشه در تحريريه باشم و بچهها برايم در دسترس باشند. حرف زدن و غيبت كردن و مسخره كردنهايشان را بشنوم. همين حضور جلوي خطاهاي فاحش ما را ميگيرد. خيلي از انتقادات را در همين شوخيها و تكه انداختنها ميفهمم. من از ذهنيشدن خيلي ميترسم و حضور در تحريريه برايم حكم يك جور توهمزدايي دارد.
ديماه سال 89 احمد غلامي از سردبيري روزنامه شرق كنارهگيري كرد و بعد از آن هنوز كار مطبوعاتي تازه را آغاز نكرده.
در اين مدت مجموعه داستانش «آدمها» از طرف نشر ثالث منتشر شد. رمان «جيرجيرك» هم كه بيش از دوسال در ارشاد مانده بود، از طرف نشر چشمه مجوز گرفت و بزودي منتشر ميشود. در دفتر روزنامه اعتماد درباره داستاننويسي و روزنامهنگاري گفتوگو كرديم.
مهرماه سال 87 در روزنامه اعتماد ضميمه سياه و سفيد را منتشر كرديد. يكسال به انتخابات بود و مطبوعات رونق داشتند. اما همه دنبال نشرياتي با ظاهر شيك و لوكس و رنگي بودند. چرا روي ايده سياه و سفيد اصرار داشتيد؟
آن زمان احساس كردم اين مجلهها و روزنامههاي رنگي و گران هارمونياي با وضع روزنامهنگاري در ايران ندارد. روزنامهنگاران با حداقل دستمزد كار ميكنند و گاهي همان حداقل دستمزد را هم با تاخير دريافت ميكنند. شايد فقط يكي دو بنگاه مطبوعاتي به موقع حقوق روزنامهنگاران را پرداخت ميكردند. تضاد بين دستمزد توليدكننده و كالايي كه توليد ميشود طبيعي نيست. در عينحال ميخواستم ضميمه «اعتماد» نوستالژي روزنامههاي قديمي دوره انقلاب را در خواننده به وجود بياورد. در آن دوره نشريههايي با كمترين امكانات اما با محتواي غني توليد ميشد و خوانندگان يك طيف فكري را راضي ميكرد. علت سوم يك جور تفكر ضدبازار بود.
منطق و ايده سرمايهداري، عرضه كالا با بستهبندي شكيل و چشمنواز است. من اما فكر ميكنم عقل مشتري در چشم نيست و جلوهفروشي تنها روش جلب مخاطب نيست. با يك استراتژي فكرمحور هم ميشود مخاطبان تشنه را جذب كرد. اما وقتي روش تو با ديگران فرق ميكند دشواريهايش هم بيشتر است. مثلا محور اصلي كار ما در ضميمه فرهنگ بود اما گروه ادب و هنر در بدو كار نميتوانست بپذيرد كه كارش را سياه و سفيد عرضه كند.
اين حوزه بيشتر از هرحوزه ديگري وابسته به نحوه عرضه است. مثلا براي صفحه تجسمي پذيرفتني نيست كه رنگ را از آنها بگيري. ولي فكر ميكنم همه كساني كه در ضميمه ماندند يك جوري اعتقاد داشتند حقيقتي در اين ايده است. بنابراين در ضميمه «اعتماد» همه ما از سردبير و روزنامهنگار گرفته تا هنرمند و نويسنده و آخر سر خواننده از خواستههايشان كوتاه آمدند تا به چيز با ارزشتري برسند كه فكر ميكنم تاحد زيادي محقق شد.
خيلي از همكاران روزنامهنگار بيرون از «اعتماد» كه ايده ضميمه سياه و سفيد در روزهاي اول به نظرشان مضحك ميآمد، بعد از چندماه متقاعد شدند كه تجربه موفقي بوده است. اما كاركردن در ضميمه سياه و سفيد چريكي بود. شما سردبيري بوديد كه دفتر نداشت و در تحريريه ميچرخيديد. توليد مطلب فوقالعاده زياد بود روزهايي حتي تا دو برابر. هيچكس تا آخرين لحظه نميدانست كدام مطالب كار ميشوند. روي جلد كيست، چينش صفحهها چه جوري است و... خودتان ميدانستيد چه خبر است؟
واكنش مطبوعاتيها خيلي جالب بود. ميگفتند احمد غلامي پير شده، ديوانه شده. من آگاه بودم چه كار ميكنم. بهترين توصيف از شكل كار ما در ضميمه همان كلمهيي است كه شما به كار برديد: چريكي. روزنامهنگاري چريكي ميطلبد آدمهايي كار كنند كه هيجان، تقوا و انگيزه داشتهباشند. در بند اين نباشند كه مطلبشان كجا كار ميشود و با چه كيفيتي. آدمهاي متفاوت و ناهمگوني كنار هم كار ميكردند.
گروه ادب و هنر از خود روزنامه به ما پيوست و خود را با جنس كار هماهنگ كرد. ضميمه مركزي بود براي يك گروه پرهيجان و سريع. يك پاتوق سرراه كه هركس ميتوانست در آن باشد و نباشد. درباره دفتر كار بگويم كه من جز در شرق اول كه معاون آقاي قوچاني بودم هيچوقت دفتركار نداشتهام. آن هم اتاق خيلي كوچكي بود كه بچهها ميگفتند غلامي آنجا آمپول ميزند.
دلم ميخواهد هميشه در تحريريه باشم و بچهها برايم در دسترس باشند. حرف زدن و غيبت كردن و مسخره كردنهايشان را بشنوم. همين حضور جلوي خطاهاي فاحش ما را ميگيرد. خيلي از انتقادات را در همين شوخيها و تكه انداختنها ميفهمم. من از ذهنيشدن خيلي ميترسم و حضور در تحريريه برايم حكم يك جور توهمزدايي دارد.
عكسيكهاي ضميمه هم بحثانگيز بود. چهرههايي تيتر و عكس يك شدند كه ميگفتند برايشان زود است. حالا با آن روش موافقيد؟
حتما اشتباههايي كردهايم. اگر قبول كنيم ضميمه يك تجربه موفق بوده يعني 40درصد اشتباه داشتهايم. اما من بدون مشورت دوستانم كار نميكنم. در ضميمه همه بچهها در تصميمگيريها مشاركت داشتند هرچند تصميم آخر يعني مسووليت تصميم آخر با من بود. بچههاي ادب و هنر از همه بيشتر طرف مشورت بودند. حتي اگر اعتقاد داشتم شخصي بايد برود روي جلد و مسوول آن حوزه موافق نبود گفتوگو ميكرديم و اگر او متقاعد نميشد من منصرف ميشدم.
هرگز دنبال اتوريته سردبيري نبودهام. يادم هست كه خود شما هم يكي دوبار اين جمله را به من گفتي كه با همه دلايلي كه ميگويم فلاني در حد روي جلد آمدن نيست. ميديدم كه همكارم ايدئولوژي مرا ميشناسد، فكر را شنيده اما باز هم مجاب نشده پس ناممكن است مخاطبي كه فقط نتيجه كار را ميبيند مجاب شود. البته بايد به ماهيت ضميمه هم توجه كرد. ضميمه نه اعتبار يك روزنامه را داشت نه يك رسانه سطح پايين بود. يك وضع نامعمول و بينابين داشت. يعني قواره كسي كه روي جلد ميرفت خيلي بالا و پايين داشت. ميتوانستيم كسي را روي جلد ضميمه ببريم كه مناسب صفحه يك روزنامه نباشد اما اين يك پله پيشرفت براي آن فرد بود، منظورم در حوزه رسانهيي است.
بعد از آن سردبير دور سوم انتشار روزنامه شرق شديد. كمي غيرعادي نبود كه يك داستاننويس و روزنامهنگار حوزه ادب و هنر سردبير روزنامهيي بشود كه حوزه اصلي كارش سياست داخلي و حوزه اجتماعي است؟
فكر ميكنم يك فرقي با ديگران دارم. من برخاسته از نسلي هستم كه در يك بستر سياسي رشد كرده. در انقلاب حضور داشتهام و جريانهاي سياسي انقلاب را از نزديك تجربه كردهام. همان جريانهايي كه ما در خيابان و بيواسطه شناختيم امروز بازيگران اصلي سياست ايران هستند. معاشرت و برخورد مدام با اين جريانها حتي براي آدمي با يك هوش متوسط حتما نوعي پختگي ايجاد ميكند. بعد از آن به جنگ رفتم. جنگ هم يك جهان تمام سياسي است. بعد از جنگ وارد موسسه كيهان شدم كه يك بنگاه مطبوعاتي كاملا سياسي است.
و در سالهاي بعد به واسطه كار مطبوعاتي هميشه پيگير فضاي سياسي بودهام. با اين روند خواه ناخواه خوراك فكري خوبي در حوزه سياست دريافت كردهام كه فكر ميكنم براي اداره يك روزنامه كافي باشد. با اينحال من هيچوقت در حوزه سياسي دخالت نكردهام. نگاه و سياستگذاري من به عنوان يك سردبير در سرويس سياسي خيلي كلي بوده. نه دوست دارم بيشتر در آن ورود كنم نه علاقهيي به آشنايي و معاشرت با چهرههاي سياسي دارم. البته من حتي در حوزه ادب و هنر هم كه تخصص و دغدغهام است، دخالتي نميكنم. نظرم اين بود كه كليت روزنامه بايد طعم مرا بدهد اما لازم نيست در همه جزييات دخالت كنم.
درباره شما معروف است كه ميگويند احمد غلامي آدم محافظهكاري است، درست است؟
من محافظهكارم اما تاجايي كه به اصولم خدشه وارد نشود.
ميشود اصولگراي محافظهكار.
تا جايي كه احساس كنم عقل و خرد اجازه ميدهد حاضرم عقب بروم و مصلحتانديشي كنم.
در همين حوزه ادبيات. فرض كنيد كتاب ضعيفي از يك نويسنده شاخص ايران منتشر شده و يك منتقد جوان بدون اسم و رسم نقد تندي بر آن نوشته اما مستدل و ترو تميز. شما بايد تصميم بگيري كه چاپ بشود يانه.
من هرجا كه بروم استراتژي تازهيي طراحي ميكنم. در شرق اول اين مطلب فرضي هيچوقت چاپ نميشد. در آن سالها يك جريان ادبي تازه داشت شكل ميگرفت. كتابها احتياج به حمايت داشت و مبناي كار ديدن نيمه پر ليوان بود. طبق اين تعريف نقد تند چاپ نميكرديم.
در دوره ضميمه «اعتماد» خيلي به اين اصل وفادار نبودم. خودتان كار ميكرديد و يادتان هست كه مخالفتي با نقدتند نداشتم. الان اگر بخواهم كار مطبوعاتي بكنم نگاه تندتري خواهم داشت. ديگر ادبيات وجهالمصالحه نخواهد بود. نياز ما نقد بيرحمانه است. اما متن نقد بايد منصفانه و مودبانه باشد. اين در قاموس شخصيتم است و تغيير نخواهد كرد. با پرخاشگري و لفاظي موافق نيستم. اما خيلي تغيير كردهام. فكر ميكنم جامعه ما نيازمند منتقداني مثل اميراحمدي آريان، اميرحسين خورشيدفر، پويا رفويي و شهريار وقفيپور است. اين نگاه جديد به ادبيات را لازم داريم. نگاه شما در نقد يك كتاب بدون لحاظ كردن مسائل بيروني است. اميدوارم خيلي تحت فشار نباشيد كه نقد كردن را كنار بگذاريد.
در روزنامهنگاري اصلاحات در روزنامههاي مستقل و منتقد حضور داشتهايد. از طرفي يكي از كلمههاي كليدي شما اخلاق است. فكر ميكنيد اخلاق حرفهيي در اين روزنامهها رعايت ميشود؟
يك نوع شيوه رفتاري غيراخلاقي در همه نهادينه شده است. اما رفتار ما واكنشي به شرايط است. شرايط ما در 15 سال گذشته استيبل نبوده بنابراين در داوري نبايد خيلي سختگيرانه برخورد كرد. روزنامهها مرتب تعطيل شدهاند، حقوق بچهها خيلي وقتها ناديده گرفته شده و روزنامهنگار از هيچ نوع امنيت شغلي برخوردارنبوده، فارغ از اينها نوعي انحصارگري در برخي از همكاران ديده ميشود كه به اين ناامني دامن ميزند. من فكر ميكنم بياخلاقي رايج نتيجه وضع موجود مطبوعات است و بخشي ديگر اشكالات شخصي ما است كه اگر بخواهم دربارهاش حرف بزنم خودش مصداق بياخلاقي است. شرايط مطبوعات اصلاحطلب مطلوب نيست و من راهحل را در سكوت و بيشتر كاركردن ميبينم.
از جايگاه يك روزنامهنگار قديمي حوزه ادبيات پيشنهادتان به صفحه ادبيات روزنامه اعتماد چيست؟
من فكر ميكنم مهم نيست خورشيدفر و همكارهايش يا دوستان ديگر در رسانههاي ديگر به چه فكر ميكنند يا ايدهشان چيست اما درست آن است كه كاري را بكند كه به آن اعتقاد دارد. بحران ما بحران بياعتقادي و بيايماني است. در شرق دور اول من به هركاري كه كردهام ايمان داشتم. ممكن است صددرصد اشتباه كرده باشم، خسارت زده باشم اما رفتاري نكردهام كه به آن ايمان نداشتهام. شايد جواب سوال قبلي هم در اين باشد.
سرهرچيزي كوتاه آمدهايم و معامله كردهايم. اخلاق ملاطفتمدارانه با معاملهگري فرق دارد. نگاه ملايم به ادبيات داشتن يك سياست است و ميشود به آن ايمان داشت نه آنكه از سر بيحوصلهگي باشد. دل و زبان بايد يكي باشند. براساس ملاحظات مهربان بودن به روزنامه آسيب ميزند. نميدانم دقيقا نگاه شما به ادبيات چيست ولي دوست دارم پاي نگاهتان در ادبيات بايستيد. همه ما در ادبيات ايران هستيم اما هيچ كس حضور ندارد.