هر كه بهتر فحش دهد، برنده است
گفتوگو با دكتر كريم مجتهدي
«الان مثل دوره سوفيستها، هر كه بهتر حرافي كند، قلم زيباتري داشته باشد و بهتر فحش بدهد، برنده است؛ نه كسي كه بهتر تحليل يا تفكر كند.»
دكتر كريم مجتهدي بيش از 40 سال است كه به كار فلسفي مشغول است و توانسته طي اين سالها آثاري را به رشته تحرير درآورد و دانشجويان متعددي را نيز تربيت كرده است.
كتاب افكار لايبنيتز دكتر مجتهدي به تازگي منتشر شده و ايشان توانستند سهگانه افكار هگل، كانت و لايبنيتز را به جامعه ايراني عرضه كنند. اين كتاب بهانهيي شد تا با ايشان گفتوگويي كنيم.
اما بحث تنها به لايبنيتز اكتفا نكرد و او در ميانه بحث تاكيد كرد كه «اعتقاد به گزينشهاي درست در جامعه ما وجود ندارد. دانشجوي من اعتقاد ندارد كه اگر درست كار كند، كار درستش تشخيص داده ميشود. ما لياقتها را درست تشخيص نميدهيم و بر اساس لياقتها گزينش نميكنيم. الان مثل دوره سوفيستها، هر كه بهتر حرافي كند، قلم زيباتري داشته باشد و بهتر فحش بدهد، برنده است؛ نه كسي كه بهتر تحليل يا تفكر كند.»
پس از نگارش كتابهايي در حوزههاي تفكر ايران، مثلا درباره سيدجمال اسدآبادي يا فلسفه و تجدد، در يكي، دو سال اخير كتابهايي همچون «افكار كانت»، «افكار هگل» و اخيرا «افكار لايبنيتز» را منتشر كردهايد. همانطور كه ميدانيد نقدهايي نيز، بويژه بر كتاب افكار هگل وارد شده است. بهنظر شما نگارش كتاب فلسفي از فلاسفه غربي به زبان فارسي چه ويژگياي بايد داشته باشد كه براي دانشجويان و علاقهمندان فلسفه سودمند باشد؟
ابتدا يك نكته درباره قسمت اول پرسشتان بگويم. كتابهاي من، بر خلاف باور شما، متنوع نيستند. كمتر كسي مثل من خطي واحد و غيرمتنوع را ادامه ميدهد. اگر راجع به سيدجمال يا داستايفسكي كتاب دارم، اينها جزو مسائلي بوده كه همواره ذهن مرا مشغول به خود كرده است. براي من سيد جمال، نشانهيي از نحوه آشنايي ايرانيان با تفكر جديد است و خود اين موضوع را نيز من در كتابي مستقل بسط دادهام. پس همه اينها در بطن تحقيقات من جاي داشتهاند و از يك دغدغه مركزي ناشي شدهاند كه حول و حوش اين نكته بوده است؛ تفكر تفنن نيست، تفكر ميتواند نجاتبخش باشد.
تفكر تاثير زيربنايي دارد و بر سرنوشت يك جامعه تاثير ميگذارد. همه اينها بر اساس نوعي خوشبيني به جامعه است. اما درباره كتابهاي اخيرم... اين كتابها هيچ منافاتي با كاري كه من قبلا شروع كردم، ندارند. همه آنها در بطن مجموعه برنامهريزيهاي ذهني من است. راجع به آن انتقادها هم بحث نميكنم. به نظر من اصلا انتقادي صورت نگرفته است. كتاب «افكار هگل» را نخوانده نقد كردهاند. به جاي كتاب خود مرا را نقد كردهاند. پس به نظر من اصلا نقدي نبوده است.
بهتر نبود پاسخي علمي و دقيق ميداديد؟
نه اصلا! وقتي جهل طرف بسيط است ابدا! من وقتي پاسخ ميدهم كه جهل طرف مركب باشد. حالا برگردم به بحث. چه اصراري هست ما ايرانيها راجع به هگل و كانت و لايبنيتز مطالبي بشنويم؟ با اين 40 سالي كه در ايران كار فلسفي كردهام و قبل و بعد از انقلاب معلم بودهام و با جوانان درگير بودهام و با امتيازات و جنبههاي منفي فرهنگ و روحشان مواجه شدهام، فهميدهام وقت آن رسيده كه به دور از شعار و فضلفروشي و جستوجوي مقام، با مسائل بنيادي خودمان روبرو شويم. من فلسفه غرب را تدريس نميكنم كه آن را بقبولانم يا فلاسفه غرب را بقبولانم. من نه كانتيام، نه هگليام، نه لايبنيتزي. ميخواهم خودم را با مسائل امروزي درگير كنم و با اين درگيري به روشنسازي وضع خودمان بپردازم. نه اينكه با كانتخواندن كانتي شوم. شايد از اين رهگذر با مسائل روزمره خودمان روبرو شويم.
آيا به نسبت ميان فلسفه غرب و تفكر در ايران اشاره داريد؟
بله! زيرا به نظر من فاجعه بزرگ اين نيست كه فلسفه غرب ميخوانيم يا فلسفه اسلامي ميخوانيم. بلكه فاجعه اصلي اين است كه تفكر نميكنيم.
چطور ميگوييد ما تفكر نميكنيم؟
زيرا ما در زمينه تفكر سطحينگري هستيم. پيشتر سنت بود كه با روحيه ما، روحيه اجدادمان و پدرانمان عجين بود. اين سنت اكنون مضمحل شده و ديگر در صورت اصيلش وجود ندارد، يعني ما هنوز سنتي داريم اما اين سنت صورت كاذب يافته است. اين صورت كاذب همان سطحينگري است.
آيا ميتوان احيايش كرد؟
احياي سنت بدون تفكر نميشود، با سطحينگري نميشود، با تكرار موبهموي گفتههاي آن نميشود. اينجا فلسفه غرب ابزارهايي به ما ميدهد تا امكانات زيربنايي فلسفه خودمان را جستوجو كنيم. پس من كه تخصصام فلسفه غرب است، ميخواهم امكانات زيربنايي فلسفه خودمان را پيدا كنم. وضعي كه در قرون وسطي، غرب نسبت به فلسفه ايرانيـ اسلامي ما داشته است، همان وضعي است كه ما الان نسبت به فرهنگ و فلسفه آنها داريم. در قرون 12 و 13 توجه به فارابي و ابنسينا و ابنرشد زياد بوده. چيزي كه اخيرا دارم ميبينم، نقش اينها در احياي تفكر و سنت غربي است. مركز توجه به ابنسينا، فلورانس بود و مركز توجه به ابنرشد پادوآ؛ و تقابل اين دو رنسانس را به وجود ميآورد.
درباره سوال اول و درباره ويژگيهاي كتابهاي فلسفي بر جنبه كاركردي تاكيد كرديد. آيا اين جنبه كاركردي قرار است راهي باز كند يا آگاهيبخشي كند؟ در عين حال، ما سه شكل نوشتن كتاب داريم؛ ترويجي، پژوهشي و آموزشي. كتابهاي شما در كدام يك از اين انواع قرار ميگيرند؟
آگاهيبخشي كردن يعني همان باز كردن راه. نه حتي راهي جديد. بلكه فقط بازكردن يك راه. در هر حال، كتابهاي من هيچكدامشان كاملا آموزشي و تدريسي نيستند. مثلا با كتاب هگل نه ميتوان افكار هگل را آغاز كرد و نه ميتوان به آنها خاتمه بخشيد. شايد بتوانيد فيلسوف بزرگي را در يك كتاب كاملا شرح دهيد، اما نبايد اين كار را بكنيد. اين كتاب قرار است شيوه نگاه جديدي به جهان را موجب شود. پس اين كتابها صرفا آموزشي نيستند. ترويجي هم نيستند. همان ابتدا گفتم كه نميخواهم هيچ يك از اين فيلسوفان را ترويج كنم.
فقط ميخواهم اين نكته را ترويج كنم كه شناخت افكار عميق به شناخت امكانات آتي و هويت ما كمك ميكند. از زمان سقراط تا امروز شعار هر فيلسوفي اين است: «دانستن خير است». اين فلاسفه به ما دانستن و عشق به دانستن را ميآموزانند. عميقترين قسمت كتاب هگل آنجاست كه هگل به افلاطون باز ميگردد: شناختن بهياد آوردن است. اما آنچه فراموش كردهايم، فلان قضيه اقليدس نيست. آنچه بايد بهياد آوريم، عشق به دانستن است.
فلسفه يعني همين. اگر كانت بخوانيد و فقط كانت بلد باشيد، ديگر فلسفه نخواندهايد. بايد عشق به پژوهش و جستوجو داشته باشيد. من به اصالت معنا و آرمان انساني اعتقاد دارم. در برابر آنچه به من نسبت داده شده، صريحا تاكيد ميكنم: اين به يادآوردن آرماني انساني است. من از اينكه بگويند به آرمان انساني باور دارم، خرسند هم ميشوم.
شما اساسا به نقدها جواب نميدهيد، نه؟
نقدي در كار نبوده. فحاشي كردهاند. اصلا نقد نبوده. اما از اين قضيه بگذريم. در هر حال، اعتقاد به گزينشهاي درست در جامعه ما وجود ندارد. دانشجوي من اعتقاد ندارد كه اگر درست كار كند، كار درستش تشخيص داده ميشود. ما لياقتها را درست تشخيص نميدهيم و بر اساس لياقتها گزينش نميكنيم. الان مثل دوره سوفيستها، هر كه بهتر حرافي كند، قلم زيباتري داشته باشد و بهتر فحش بدهد، برنده است؛ نه كسي كه بهتر تحليل يا تفكر كند.
آيا به نظر شما، درست است كه استاد فلسفه نسبت به تعدادي از مسائلي كه در جامعه رخ ميدهد، بايد احساس مسووليت داشته باشد؟ شايد درست به همين خاطر كه فلسفه خوانده است...
مسووليت درجات دارد. من مسوول آسفالت خيابان نيستم، مسوول گرد و غبار و آلودگي هوا هم نيستم. من مسوول بدفهمي ارسطو و افلاطونم.
آيا به همين دليل نبايد اين نقدها را پاسخ بدهيد؟ اين بدفهميها؟
من نبايد از شخص خودم دفاع كنم. اين مسائل براي من شخصي نيست كه بخواهم از خودم در برابر آنها دفاع كنم.
وجه فكري لايبنيتز را چگونه ميبينيد و مناسبت آن براي ايران را چگونه ارزيابي ميكنيد؟
لايبنيتز فيلسوف مشكلي است. از كانت و هگل هم دشوارتر است. به نظر من، دليل اين دشوراي معلمنبودن لايبنيتز است؛ در حالي كه مثلا كانت و هگل هر دو معلم بودهاند. معلم مجبور است متناقض سخن نگويد و كتابش انسجام دروني داشته باشد و... اما لايبنيتز درگير چنين اجبارهايي نبوده.
حتي از ميان همه كتابهايش تنها تئوديسه يا عدل خداوند در زمان حياتش چاپ شد. اما به نظر من لايبنيتز براي شرايط فعلي ايران بسيار مهم است، زيرا اكنون ما، مثل لايبنيتز، در شرايط گسستگي فرهنگي به سر ميبريم. بگذاريد مساله را روشنتر كنيم. عقربههاي ذهني متفكر قرون وسطي بين وحي و عقل در حركت بود.
در سنت ما اين دو سويه به ترتيب به اشعريه و معتزله راه ميبرند. اما در عصر جديد دغدغهها اين نيست. عقربه ذهني فيلسوف عصر جديد بين علوم جديد و سنت در نوسان است. اگر به هركدام از آنها بطور كامل بچسبد، ديگري را از دست خواهد داد. حالا لايبنيتز كسي است كه مذبوحانه جان ميكند تا بين اين دو هماهنگي ايجاد كند. خود لايبنيتز جزو بنيانگذاران علوم جديد است و از آن طرف عدل الهي را مينويسد و مدافع سنت اعتقادي گذشتگان خويش است، زيرا وي ميداند كه اگر اين گسستگي فرهنگي را از بين نبرد، سلامت جامعهاش از بين خواهد رفت. بهعلاوه، لايبنيتز عقده دارد. او عقده دارد زيرا آن زمان، انگليس و فرانسه پيشرفت كرده بودند و آلمانيها، يعني ملت او، عقبمانده بودند.
براي همين وقتي در فرانسه سفير است، وسط جادهها پياده ميشود و نقشه آسياب بادي را ميكشد تا آن را براي آلمان به ارمغان ببرد. حتي با چينيها و يسوعيها مكاتبه ميكند تا به ملتش خدمت كرده باشد. از همين رو به او تهمت دزدي و جاسوسي زدهاند. لايبنيتز دلسوز وطن بوده است.
معلم فلسفه هم دلسوز وطن است...
بله. اما همه بايد دلسوز وطن باشند. ما كشوري نيازمند هستيم. بايد همه ما بتوانيم راهي پيدا كنيم كه با علوم و صنايع بهدرستي آشنا شويم و عقربهيي را كه گفتم، به تعادل برسانيم و نگذاريم خرد شود يا به يك طرف بچسبد. ببينيد؛ من نميخواهم ريشهام را از دست بدهم. ما چيزهايي داريم كه اروپاييها ندارند. ما دوست آنها هستيم، همريشه آنها هستيم. اما اگر سنت ما منحرف شده، نميگويم از اين انحراف تبعيت كنيم. به نظر من اين عقربه بايد بچرخد و جهت مناسب را بيابد. لابنيتز اين را ميخواهد و ميآموزاند، چرا كه او خودش را مسوول آلمان ميدانست.