تربیت از جنس "جام جم"
دکتر سید نعمت الله عبدالرحیم زاده
چند وقتی است که شبکه سه سیما بعد از وقفه ای نه چندان طولانی و با پخش سریال ساختمان پزشکان، سنت سریال طنز را در برنامه های خود حفظ کرده است. خبر پخش این سریال خبری تازه نیست و احتمالا خبر واکنشها و نقدهای نسبت به آن هم تازگی ندارد.
از یک طرف صدای حميد يعقوبي، ریيس انجمن روانشناسي باليني ايران، بلند شده که انگار از بازی بهنام تشکر در نقش نیما افشار، یا به قول این شخصیت در ساختمان پزشکان؛ دکتر نیما افشار، چندان خوشنود نیست و یعقوبی معتقد است که نیما افشار تنها شخصیت منفی روانشناسان را نشان می دهد و به این دلیل، شرط اعتدال و انصاف در حق صنف روانشناسان رعایت نشده است.
از طرف دیگر، حسن عباسی، رئیس مركز بررسیهای دكترینال امنیت بدون مرز، به طور معمول انتقادش از این سریال را در قالب یک دکترین ریخت و با پیش کشیدن زیگموند فروید و تا اندازه ای یهود و یهودیت، گفت که این سریال مروج افکار فروید شده است.
نقد و بررسی این سریال مثل هر پدیده دیگری امر طبیعی و به جا است و گذشته از این دست نقد و نظرها، دو نکته دیگر هم قابل ذکر است.
نکته نخست در مورد قابل داستانی این سریال است که به نظر می رسد نسبت به سریالهای طنز گذشته توانسته به توفیقی دست بیابد. به طور کلی، داستان سریالهای طنز صدا و سیما شامل وقایع و اتفاقاتی است که در دو محور خانه و محل کار پیش می روند اما تا پیش از این، خانه محور اصلی اغلب سریالهای طنز شبکه سه بود و محل کار در حاشیه وقایع خانه قرار می گرفت. سریالهای نقطه چین، پاورچین، جایزه بزرگ، شب های برره، باغ مظفر، زیر آسمان شهر، چهار دیواری و حتی ترش و شیرین در این قالب قرار داشتند. هر چند که داستانهای مرد هزار چهره و مرد دو هزار حول محور خانه نبودند اما باز روابط خانوادگی نقش اساسی در این دو سریال داشت و به همین دلیل، همان قالب در این دو سریال و به نحو دیگری رعایت می شد. شاید بدون شرح در میان این سریالها یک استثناء بود که توانسته بود تا حدی از این قالب خارج شود و چنان توجهی به محل کار داشت که قصه فضایی بازتر از دیگر سریالهای طنز پیدا کرده بود. ساختمان پزشکان یک گام جلوتر از این حد گذاشته و با قرار دادن وقایع محل کار در محور قصه، ماجرای خانه و روابط خانوادگی را تحت تاثیر آن قرار داده است.
این امر باعث شده تا داستان از محور روابط خانوادگی گسترده تر شود و قصه از منظر حریم عمومی دیده شود تا آن که محدود به حریم خصوصی و آن نوع از روابط بین زن و شوهر و اتفاقات به اصطلاح خاله زنکی نباشد. به عبارت دیگر، انتقال محور قصه از حریم خصوصی خانه و روابط بین آن به حریم عمومی و روابط بین اشخاص جامعه اتفاقی است که در این سریال پیش آمده و هر چند که در دیالوگها و تا اندازه ای در داستان باز آن نوع از روابط بین زن و شوهر هنوز وجود دارد اما نسبت به سریالهای طنز قبلی بسیار کم رنگتر شده است. البته این قضیه در سریال طنز «سه پنج دو» در شبکه پنج نیز دیده می شود که جای توجه و تامل خاصی دارد.
در واقع، نگاه به حریم عمومی نکته مشترک بین این دو سریال است و با وجود دلبستگی سنتی به حریم خصوصی، اکنون حریم عمومی و روابط حاکم بر آن جایی برای خود پیدا کرده و حتی توانسته است بر حریم خصوصی سایه بیاندازد. وقوع این پدیده به آن معنا است که قصه در تحولی اساسی از خانه رو به جامعه آورده است و اکنون در پی کنکاشی در محیط عمومی است و از آنجایی که قصه به نوعی آینه قصه گو و محیط پیرامونی او است، تحول در محیط پیرامونی قصه گو در این سریالها به نمایش گذاشته که بنابر آن، توجه از محیط خصوصی به محیط عمومی در محیط پیرامونی قصه گو و جامعه اهمیت خاصی پیدا کرده است.
اکنون مسئله این است که ساختمان پزشکان محیط عمومی را به چه صورتی می نمایاند؟ به بیانی رک و بی پرده باید گفت که در بدترین صورت ممکن. محیط عمومی در ساختمان پزشکان فقط تاریک و سیاه نیست بلکه زشت و پلید است. همه شخصیتها و روابط بین آنها بر پایه دروغ، فریب و ریاکاری عمل می کنند. رابطه بین دکتر سهرابی، نیما افشار، کتی، فیروز، دکتر ملکی و دیگر اشخاص در ساختمان پزشکان بر همین پایه شکل گرفته و همین نیز در خانه نیما افشار و روابط خانوادگی او دیده می شود.
بر اساس این مبنا، دروغگویی رابطه کلامی شایع بین همکاران است به همان صورت که در خانه نیز همین رابطه کلامی حاکم است و از سوی دیگر شخصیتها در موقعیتهای مختلف سعی به فریب یکدیگر برای جلب منافع مادی بیشتر دارند. آنچه که در ساختمان پزشکان و این نوع رابطه به صورت آشکار دیده می شود فقدان اعتماد بین شخصیتها است به صورتی که اعتماد برادر به برادر جز خیانت نتیجه دیگری ندارد تا چه برسد به اعتماد همکار به همکار.
در چنین فضایی و حاکمیت افراطی دروغ و فریبکاری تنها این نیما افشار است که سعی می کند به اصول اخلاقی پایبند باشد اما نتیجه پایبندی او چیست؟ او در فرایند قصه می آموزد که پایبندی اش به اصول اخلاقی نتیجه ای جز ناکامی و شکست در پی ندارد و به این دلیل مجبور می شود کم کم از اصول خود عقب نشینی کند و به آرامی هم رنگ با جماعت شود اما چون خوی او همانند دیگران نیست هم رنگی او نیز باز موفقیتی در پی ندارد. در نتیجه، تنها فرد پایبند به اخلاق در ساختمان پزشکان هم به اصول خود پشت می کند و هم آن که فردی شکست خورده در میان جمع است. با توجه به این نکته باید بیش از هر چیز به لایه های تربیتی نهفته در ساختمان پزشکان توجه کرد و پرسید این سریال طنز از طریق رسانه ای همانند تلویزیون چه فضای تربیتی در میان مخاطبان خود ایجاد می کند؟
فخرالسادات یوسفی، کارشناس ارشد روان شناسی، فضای تربیتی ساختمان پزشکان را به نام ترور شخصیت خوانده و معتقد است که اشخاص در این فضا «نمی توانند منافع خود را به شیوه های صحیح، مقبول، پذیرفته شده و مطابق با میزانهای اخلاقی به دست آورند و سعی می کنند با اعمال قدرت و بر اساس ترس و حذف روانی فرد، به مقصود خود برسند و طی این فرایند آن شخص یا اشخاص خاص را در نظر سایرین بی ارزش معرفی کنند».
ابزار اصلی در این فضا زبان دروغگو و رفتار فریبکارانه است که بر کل قصه ساختمان پزشکان حاکم است و باید از خود پرسید؛ ساختمان پزشکان با این فضاسازی چگونه واقعیت جامعه و محیط پیرامونی عینی را به نمایش گذاشته است؟ علاوه بر این، آیا فضای جامعه ایرانی چنین وضعیتی را دارد و ساختمان پزشکان از طریق تلویزیون این وضعیت را به جامعه القاء نمی کند؟
مسئله با فرا رسیدن ایام ماه مبارک رمضان و سریالهای ویژه این ایام و به خصوص سریالهای ماورایی، شکل جالب توجهی پیدا می کند. سریالهای ماورایی که با قصه های عجیب و غریب خود فضای اغراق شده دینی و حتی در برخی مواقع معارض با روح و پیام دینی، آن سوی خطی قرار دارند که ساختمان پزشکان در این سوی خط.
در این میان، صدا و سیما معجون عجیبی است از دو سوی متناقض متشکل از متظاهر به اخلاق و ضد اخلاق و در اینجا است که باید بیشتر به این جعبه جادو توجه کرد تا دریافت محصولات آن در راستای چه جهتی قرار دارند و جام جم چه نوع تربیتی را در جامعه رواج می دهد.