به قهقهه درافتادن نيچه
گفتوگو با ژيل دلوز، فيلسوف معاصر فرانسوي
ژيل دلوز مفاهيم تازهيي را ابداع و به تفكر فلسفي وارد كرده است. اما هستيشناسي دلوز، به طور خاص بر اسپينوزا و نيچه استوار است و در احياي اسپينوزاييگرايي و گفتمان نيچه در فرانسه سهم بسياري براي وي قائل ميشوند.
بطور خاص، درباره نيچه، كتاب «نيچه و فلسفه» او را در كنار «نيچه و دور باطل» كلوسوفسكي از مهمترين كتابهاي نيمه دوم قرن درباره نيچه ميدانند. گفتوگوي زير نيز درباره انتشار نسخهيي نو از مجموعه آثار نيچه در اروپا زيرنظر ژيل دُلوز صورت گرفته است.
چگونه نسخه جديد آثار كامل فلسفي نيچه پا گرفت؟
مساله بر سر طبقهبندي دوباره يادداشتهاي منتشرشده پس از مرگ (Nachlass)، به همراه قرار دادن آنها پس از آثاري معاصر با همان يادداشتها، بر طبق تاريخهاي نوشته شدن آنها توسط نيچه بود. پس از مرگ نيچه از برخي يادداشتها در راستاي تشكيل كتاب «اراده به قدرت» سوءاستفاده شده بود. بنابراين الزامي بود واقعهنگاري دقيقي از نو ايجاد شود. اين كار توضيح ميدهد كه چرا بيش از نصف جلد اول، يعني دانش شادان، از پارههاي منتشرنشده پيشين به تاريخ 1882-1881 تشكيل ميشود. در نتيجه، فهم ما از انديشه نيچه و نيز فرآيند آفرينشگرش به طور ژرفي تغيير ميكند. نسخه جديد همزمان در ايتاليا، آلمان، و فرانسه منتشر ميشود. ولي ما اين متون را وامدار دو ايتاليايي، يعني كالي و مونتيناري، هستيم.
انجام شدن اين وظيفه به وسيله ايتالياييها و نه آلمانيها را چطور توجيه ميكنيد؟
شايد آلمانيها در وضع مناسبي براي انجام چنين كاري نبودند. آلمانيها، با وجود سازماندهي خودسرانه يادداشتها، پيشتر نسخههاي فراواني داشتند و به آنها ميباليدند. همچنين، دستنوشتههاي نيچه در وايمار، در شرق آلمان بود؛ جايي كه ايتالياييها بهتر پذيراي آن بودند تا هر فرد مقيم آلمان غربي. سرانجام، بيشك آلمانيها از پذيرش نسخه خواهر نيچه از «اراده به قدرت» شرمسار شدند. اليزابت فورستر نيچه كار به غايت پرمخاطرهيي را جمعآوري ميكند كه به تفاسير نازي بسياري برتري ميبخشد. او متون را تحريف نكرد، اما به خوبي ميدانيم كه روشهاي ديگري براي مخدوشكردن تفكر يك مولف وجود دارد، حتي اگر اين نسخه صرفا يك گزينش خودسرانه از ميان مقالاتش باشد. مفاهيم نيچهيي همچون نيرو يا ارباب به قدر كافي پيچيده هستند.
آيا ترجمهها جديد خواهند بود؟
كاملا جديد. اين كار خصوصا براي نوشتههاي متاخر نيچه مهم است (خوانشهاي كممايهيي وجود دارند كه اليزابت نيچه و پيتر گاست مسوول آن هستند.) دو نسخه اولي كه منتشر ميشوند، دانش شادان و انساني، بسيار انساني، به وسيله كلوسوفسكي و روبرت رُويني ترجمه شدهاند. اين امر بدان معنا نيست كه ترجمههاي پيشين، كارِ هنري آلبرت و جنويو بيانكي بد بودند، ابدا! اما اگر قرار بود يادداشتهاي نيچه را همراه آثارش منتشر كنند، بايد از چركنويسها شروع و ترمينولوژي را يكسان ميكردند. نيچه با آن يادداشتها، كه به قدر كافي جذاب بودند، نه به واسطه «راستگرايان» بل به وسيله چارلز اندر و هنري آلبرت كه نماينده سرتاسر سنت سوسياليستي همراه با رنگمايههاي آنارشيستي بودند، در فرانسه معرفي شد.
آيا فكر ميكنيد امروز در فرانسه نوعي «بازگشت به نيچه» در حال رخ دادن است؟ و اگر چنين است، چرا؟
پاسخ آن دشوار است. نظر به شيوههاي انديشه كه از زمان «آزادسازي» بسيار برايمان آشنا هستند، شايد تغييري در كار بوده، يا شايد تغيير اكنون در حال رخ دادن است. ما به تفكر ديالكتيكي و تاريخي عادت داشتيم. امروز به نظر ميرسد كه براي مثال، جريان غالب از تفكر ديالكتيكي به ساختارگرايي تغيير جهت داده است، مثل ديگر نظامهاي انديشه. فوكو بر اهميت تكنيكهاي تفسير پافشاري ميكند. ممكن است در ايده حقيقي تفسير چيزي وجود داشته باشد كه وراي تقابل ديالكتيكي بين «شناختن» و «دگرگون كردن» جهان ميرود.
فرويد مفسر برجستهيي است، نيچه هم به شيوه متفاوتي اين گونه است. ايده نيچه مبتني است بر اينكه چيزها و ايدهها پيشاپيش تفسيرند. پس تفسيركردن يعني تفسيركردن تفاسير و از اين رو تغييردادن چيزها، «تغييردادن زندگي». براي نيچه روشن است كه جامعه نميتواند اقتداري غايي باشد. اقتدار غايي همان آفرينش است، هنر است: يا در عوض، هنر بازنمودگر غياب و اقتدار غايي است.
نيچه از ابتداي كارش فرض ميگيرد كه مقصودهايي وجود دارند كه از مقصودهاي دولت و مقصودهاي جامعه «فقط اندكي والاتر» هستند. او همه نوشتههاي خود را در بعدي واقع ميكند كه نه تاريخي است ــحتي اگر ديالكتيكي فهميده شودــ و نه ابدي. آنچه وي بعد جديدي ميخواند كه هم در زمان و هم عليه زمان عمل ميكند، امر نابهنگام است. اينگونه است كه زندگي در مقام تفسير سرچشمهاش را مييابد. شايد دليل «بازگشت به نيچه» كشف دوباره امر نابهنگام است، و بُعد كه هم از فلسفه كلاسيك در پيشه «بيزمان (يا فراتاريخي)»اش و هم از فلسفه ديالكتيكي در فهمش از تاريخ دور است: عنصر تكين خيزش.
پس آيا ميتوانيم بگوييم اين نوعي بازگشت به فردگرايي است؟
بله؛ اما يك فردگرايي عجيب و غريب كه بيشك آگاهي مدرن در آن خود را تا حدي بازميشناسد، چون در نيچه اين فردگرايي به واسطه نقد زنده مفاهيم «خود» و «من» به انجام ميرسد. براي نيچه نوعي فسخ خود در كار است. واكنش عليه ساختارهاي ستمگر ديگر براي او به نام يك «خود» يا يك «من» انجام نميشود. بر عكس، چنان است كه گويي «خود» و «من» هم دست آن ساختارها بودهاند.
آيا بايد بگوييم بازگشت به نيچه به نوعي زيباييشناسيگرايي، نوعي كنارهگيري از سياست، نوعي «فردگرايي» شخصيزداييشده و به همان اندازه سياستزداييشده اشاره دارد؟ شايد نه! سياست نيز در كار تفسير است. امر نابهنگام، كه اندكي پيش بحث كرديم، هرگز به عنصر سياسي ـ تاريخي تقليلپذير نيست، اما گاه و بيگاه در لحظههاي بزرگ و خاصي اتفاق ميافتد كه اين دو با يكديگر تلاقي كنند. وقتي مردم در هندوستان از گرسنگي ميميرند، چنين فاجعهيي سياسي ـ تاريخي است؛ اما وقتي مردم براي آزاديشان پيكار ميكنند، همواره تلاقي كنشهاي شاعرانه و رخدادهاي تاريخي، يا كنشهاي سياسي در كار است.
تجسديافتن باشكوه چيزي والا يا نابهنگام؛ چنين تلاقيهاي عظيمي به قهقهه درافتادن جمال عبدالناصر است، وقتي سوئز را ملي اعلام ميكند، و ژستهاي كاسترو است يا آن به قهقهه افتادن ديگر يعني مصاحبه تلويزيوني جياپ. اينجا چيزي در اختيار داريم كه الزامات رمبو يا نيچه را به يادمان ميآورد و ما را به ماركس ميرساند، يك سرخوشي هنرمندانه كه با پيكار تاريخي تلاقي ميكند. آفرينشگرها و جنبشهايي آفرينشي در سياست حضور دارند، كه براي لحظهيي در تاريخ وقفه مياندازند.
بر عكس هيتلر واجد هيچ درجهيي از يك عنصر نيچهيي نبود. هيتلر زرتشت نيست. تروخيلو هم زرتشت نيست. آنها بازنماينده آن چيزي هستند كه نيچه «ميمون زرتشت» ميخواند. همانطور كه نيچه ميگويد اگر ميخواهيد يك «ارباب» باشيد، دست يافتن به قدرت كافي نيست. اغلب اين «بندگان» هستند كه به قدرت ميرسند، حفظش ميكنند و تا زماني كه حفظش ميكنند، بنده باقي ميمانند. اربابان، به زعم نيچه، نابهنگامند، آفرينشگرند، تخريب ميكنند تا بيافرينند، و نه آن را حفظ كنند.
نيچه ميگويد زير رخدادهاي عظيم و تكاندهنده، رخدادهاي ساكت و خرد پنهان هستند، يعني همان چيزي كه با آفرينش جهانهاي نو مقايسه ميكند: ديگربار حضور امر شاعرانه تحت امر تاريخي را ميبينيد؛ براي نمونه در فرانسه اكنون هيچ رخداد تكاندهندهيي وجود ندارد.