تحليلي جامعهشناسانه از «هنر زيباي گوش دادن»
دكتر فرهنگ ارشاد
به ياد دارم 40 سال پيش، هنگامي كه دوره كارشناسي ارشد را ميگذراندم در مجلهيي نسبتا عمومي- نيمهدانشگاهي و به زبان انگليسي به مقالهيي برخوردم كه عنوانش همواره برايم برانگيزاننده و هشداردهنده بود: هنر زيباي گوش دادن. در حقيقت، عنوان مقاله به تنهايي برايم جالب توجه بود و پيامهاي ناگفته بسياري داشت. بديهي است متن مقاله هم خواندني و آگاهي دهنده بود. خواهي نخواهي به مطالعه و ترجمه آن پرداختم. اما به دلايل گوناگون به چاپ سپرده نشد.
اكنون درست 40 سال (يابيشتر) از آن زمان ميگذرد ولي همچنان پژواك آن عنوان در گوشم زنگ ميزند. باري خاطره آن مقاله را گاه و بي گاه با دوستان نقل كردهام. حال، آيا تشويق بعضي از دوستان يا خاصيت رمزآلودگي و اسطورهچلگي بود كه سرانجام مرا برانگيخت تا پس از اين مدت طولاني به بازنمايي آن انديشه بپردازم.
اما در اثر مرور زمان و به دليل جابهجاييهاي مكرر محل سكونت، ديگر نه اصل مقاله و نه دستنويس ترجمه را در اختيار داشتم. چيزي كه هست عنوان برانگيزاننده آن نه فقط از يادم نميرود كه همواره پيام نهفته آن در خاطرم بيشتر و بيشتر موج ميزند. شايد واقعه ديگري هم محرك اين قلم شد، و آن اينكه به تازگي تفرجي در گلزار مثنوي مولوي (يا به گفته آن بزرگمرد، در «جزيره مثنوي») ميكردم و در دفتر ششم آن اثر گرانسنگ به اين بيت رسيدم كه: آدمي فربه شود از راه گوش / جانور فربه شود از حلق و نوش.
بديهي است پيامهايي كه در قالب شعري است، بر آدمي تاثير ديگري دارد. ما هم از آنجايي كه به دلايل تاريخي، آدمهاي هيجانزده و احساساتي هستيم، شعر از جهت بيان احساسي آن، تار و پود «عاطفي» ما را زودتر به لرزه درميآورد ولي به نظر ميرسد تا اين اندازه در ژرفاي لايههاي «ادراكي» ما اثر نميگذارد و از اين رو به درونه زندگي تجربي يا تجربه زيسته ما چندان نفوذ نميكند. شايد نياز به يادآوري نباشد كه «شنيدن» و «گوش دادن» به يقين معناي متفاوتي دارند و در زبانهاي مختلف نيز واژههاي متفاوتي را گرفتهاند.
شنوايي، استعدادي طبيعي و فيزيكي است و پرورش آن هم نياز به تمهيدات طبيعي دارد. ولي گوش دادن، يك كنش يا رابطه اجتماعي است و پرورش و اصلاح آن تابع شرايط و نيروهاي اجتماعي است.
گوش دادن از سوي انسانها، كيفيتي اجتماعي است؛ عملي ارادي و گزينشي است و از فضايل بزرگ انساني به شمار ميآيد. ما به گفته ديگران گوش ميدهيم و با استفاده از قوه تشخيص و تمييز خودمان همه آن يا بخشي از آن را ميپذيريم يا به كلي آن را رد ميكنيم. اين قوه تشخيص و تمييز كه نشانهيي از بلوغ نسبي فكري ما است، مبتني بر معيارهايي است كه داريم و بايد داشته باشيم و همواره آنها را ارزيابي و سبك، سنگين ميكنيم تا بتوانيم داوري واقعبينانهتر و اخلاقيتري داشته باشيم. مسلما اين معيارها هم صرفا شخصي و دلبخواهي نيستند و قاعدتا بايد در محضر اهل نظر قابل دفاع باشند.
از اصل موضوع دور نشويم. كساني مانند من كه جامعهشناسي خواندهاند، گوش دادن را به منزله رابطهيي اجتماعي نيز مورد توجه قرار ميدهند. رابطه اجتماعي ماهيتا نميتواند يكسويه باشد. معمولا رابطه اجتماعي، غير از اينكه بر پايه ارزشها و هنجارهاي پذيرفتهشدهيي شكل و جهت ميگيرد و معنا پيدا ميكند، خود به گونهيي متاثر از آرمانها و ديدگاههاي اجتماعي ما نيز هست. به هر حال، گوش دادن به منزله رابطهيي اجتماعي را ميتوان در سه سطح تحليل كلان، متوسط و خُرد بررسي كرد.
در سطح كلان اجتماعي و ساختاري، ممكن است رابطه اجتماعي گوش دادن را به صورت زيرمجموعهيي از مقوله دموكراسي بررسي كرد. مباني فكري دموكراسي، كه از خواستهاي بزرگ دنياي جديد است، از عناصر و مولفههاي گوناگوني تشكيل مييابد.
«آزادي بيان» يكي از شناختهشدهترين اين مولفههاست. اتفاقا آزادي بيان هم يكسويه نيست. معناي آزادي بيان، اين نيست كه آدم به كوير يا به قله كوه برود و در تنهايي خود هر چه دل تنگش ميخواهد فرياد بزند. سر در چاه كردن و راز دل را خالي كردن، ممكن است از ديدگاه روانشناختي و تسكين عصبي، سودبخش باشد ولي ربطي به آزادي بيان ندارد. گفتن همزاد شنفتن است، و سخن گفتن در يك رابطه تعاملي و متقابل، معنا پيدا ميكند، كه يكي ميگويد و ديگري هم گوش ميدهد. پس اگر آزادي بيان، جزيي يا نمودي از مردمسالاري است، مشروط بر اين است كه مخاطبي و شنوندهيي وجود داشته باشد و سخن شما را گوش دهد.بنا بر اين، گوش دادن، نمودي از دموكراسي و مردمسالاري است و شايد در تحقق مردمسالاري، جايگاهي مهم تر از آزادي بيان داشته باشد.
لوياشتراوس كه از پيشكسوتان مكتب ساختاريگرايي بود، تقابلهاي دوتايي را شالوده ساختاريانديشيدن ميدانست و معتقد بود ذهن ما بر شالوده اين تقابلهاي دوتايي، مثل روز/ شب، فرهنگ/ طبيعت، زبان/ معنا و مانند اينها شكل گرفته و امور را بر اين پايه، تفسير ميكند و ميفهمد. از قضا گفتن/ شنفتن را هم ميتوان در همين راستا مطرح كرد. اما،
پسا- ساختارگرايان منتقد باور دارند در اين انديشه تقابلهاي دوتايي، نوعي رابطه سركوبگري غالب و مغلوب نهفته است. اگر حرف آنها تا اندازهيي درست يا حداقل قابل تامل بدانيم، آيا در تقابل گفتن/ شنفتن هم همين راز نهفته است، و يكي غالب است و ديگري مغلوب؟ آيا آنچه من ميگويم تو «بايد» گوش دهي و آنطور معنا كني كه من ميخواهم؟ و آيا من نميتوانم همين انتظار «بايدي» را از تو داشته باشم؟ خواننده هوشمند به خوبي ميداند كه آزادي بيان به شرطي نمودي از مردمسالاري است كه مخاطب با اراده و با معيارهايي كه با عقل سليم مغايرت نداشته و به اصطلاح فرآيند جامعهپذيري را گذرانده است گوش دهد و معنا كند.
بطور خلاصه، به همان اندازه كه آزادي بيان تابع معيارهايي منطقي و جمعي است، گوش دادن نيز از همين منطق پيروي ميكند. شايد هم بتوان گفت بين سخن گفتن و گوش دادن، در حقيقت رابطه غالب و مغلوب وجود ندارد (يا نبايد وجود داشته باشد!)، اما اگر گزافهگويي نباشد گوش دادن، بستر تداوم سخن گفتن و ارتباط است. يعني چنين به نظر ميرسد كه گوش دادن به سخن ديگران عاملي بنيادي در استقرار و تداوم رابطه مردمسالارانه است.
و اما در سطح متوسط، شايد بتوان باز هم به همان فضايي برگشت كه در سطرهاي نخستين اين بحث آمد. آن چهل سال پيش كه من دانشجو به اين مقاله و مقوله برخوردم، پيام منطقياش اين بود كه گوش دادن از هنرهاي ظريف مديريت است. همانطور كه گفته شد، سخن ديگران از منبع ذهن و انديشه آنها سرچشمه ميگيرد. از آنجا كه سخن، انديشه جان گرفته است، گوش دادن به سخن ديگران، ما را از تراوشهاي انديشه ديگران برخوردار ميكند كه آدمي فربه شود از راه گوش.
مولوي بزرگ، در جايجاي اثر گرانقدر خود از فضيلت گوش دادن ياد ميكند، گوش چون نافذ بود ديده شود! البته در سطح مياني، اين فقط در دنياي مديريت نيست كه گوش دادن، مورد تاكيد قرار ميگيرد. در سطوح و لايههاي ديگر زندگي اجتماعي نيز ميتوان به اهميت آن پي برد. واژه و مفهوم آنومي و بيهنجاري را كه همواره با نام دوركيم شنيدهايم و به گفتهاش گوش دادهايم، قابل توجه است.
در فضاي آنوميك يا بيهنجاري، اعتماد مردم نسبت به هم سست ميشود و بنا بر اين گوش دادن به حرف ديگران هم در درجه دوم اهميت قرار ميگيرد. در واقع قانونگريزي، يعني گوش ندادن و بياعتنايي به منادي قانون و نظم. اينكه آيا فضاي بي اعتمادي است كه گوش دادن را به بي اعتنايي ميكشاند، يا گوش ندادن است كه بي اعتمادي ميآورد، با پارادوكس «اول مرغ به وجود آمد يا تخم مرغ؟» منطبق نيست.
اعتماد و گوش دادن، رابطه متقابل و دوسويه دارند. كليد گسترش اعتماد، عمدتا در دست بالادستيهاست. اعتماد، مولفهيي از سرمايه اجتماعي است و تقويت سرمايه اجتماعي در دست كساني است كه تواناتر هستند. گوش دادن هم از اين اصل مستثني نيست.
و سرانجام به گوش دادن در سطح خُرد مينگريم، كه لابد بيشتر به صورت رفتاري فردي مورد بحث قرار ميگيرد. شايد بتوان اين قسمت را با اين سوال شروع كرد كه چه كساني به سخن ديگران گوش ميدهند و چه كساني گوش نميدهند؟
يكي از نكات ظريف كه ميتوان مطرح كرد اينكه اروپا، پس از جنبش رنسانس و با برخورداري از انديشه بزرگاني چون كانت، هگل و ديگران، به يكي از دستاوردهايش كه بينش فردگرايي (اينديويدواليسم) است رسيد، همان كه ما گاهي به آن توجه كمتري داريم و يا حتي آن را بيپروا ميكوبيم. گاهي هم اينديويدواليسم را از محصولات سرمايهداري ميدانيم و نمود فردگرايي را با تاكيد آن بر محاسبه و نفع شخصي در نظر ميگيريم. ولي فردگرايي، نوعي جهانبيني يا بينش فلسفي است كه با تفرد و خود محوري و خودمداري فرق اساسي دارد. تفرد و خودمحوري نشانه خامي و سبكسري است. ما معمولا تفرد را با فردگرايي فلسفي و منطقي يكسان ميانگاريم، در حالي كه چنين نيست. فردگرايي، يعني آنچه خود نميپسندي بر ديگران مپسند.
و اين نبايد در حد حرف و پند و اندرز محدود بماند، بلكه بايد در عالم عمل و كنش اجتماعي نيز نمود پيدا كند. اگر من حرفي دارم كه ميخواهم ديگران گوش دهند، ديگران هم همين خواست را دارند. هنگامي كه ديگران از گوش دادن به سخن من ابا دارند، اگر سخن من ياوه و هذيان نباشد، ممكن است ريشه در اين داشته باشد كه من پيش از اين از گوش دادن به سخن ديگران ابا داشتهام. اگر من ميخواهم ديگران به سخن من گوش دهند، بديهي و روشن است كه نخست بايد بتوانم بطور جدي و صادقانه سخن ديگران را گوش دهم (نه فقط بشنوم).
در حالي كه آدم تفردجوي يا خودمدار، ديگران را نه ميبيند و نه ميشنود. اما فردگرا ميداند همانطور كه دوست دارد يا نياز دارد ديگران به حرفش گوش دهند و به او بي اعتنايي نكنند، ديگران هم همينطور هستند. اين خود محوران سختجان هستند كه ميخواهند هرچه ميگويند ديگران گوش دهند، ولي خود را ملزم به گوش دادن به حرف ديگران نميكنند. در اينجا هم به ياد داستان معروف پير چنگي مولانا افتادم كه چون آن چنگ زن، پير و فرتوت شد و چنگش هم فرسوده و بدصدا شد، كسي به نواي او گوش نميداد، به گورستان رفت و به اعتراض يا التماس، خداوند را مخاطب قرار داد كه «چنگ بهر تو زنم، كان توام»؛ تا مگر خداوند به ساز او گوش دهد!
بنابراين گوش دادن به سخن ديگران يكي از مباني بنيادي سامان اجتماعي است. اشاره ميكنيم كه گوش دادن به گفته ديگران، فقط يك سفارش اخلاقي نيست، بلكه نشانهيي از بلوغ اجتماعي نيز هست. بيترديد منظور مولانا از فربه شدن انسان به وسيله گوش، فربه شدن آگاهي است، فربه شدن عقلانيت و انديشگي است. رابطه زباني يا به گفته هابرماس، كنش ارتباطي (مبتني بر عقلانيت ارتباطي)، زماني تحقق مييابد كه گفت و شنود (اينجا يعني گوش دادن) بطور پويا، متقابل و برابر صورت پذيرد.
برابري، فقط در توزيع درآمد و ثروت مصداق پيدا نميكند. برابري در حقوق، عامِ بر برابري در ساير جنبههاست. و رابطه گفت و شنود هم زيرمجموعه همين اصل است. از سوي ديگر، رابطه زباني، به دليل نقش زبان در روابط اجتماعي، شالوده ساير رابطههاي اجتماعي است. رابطه زباني، هنگامي برقرار ميشود كه سخني گفته شود و گوشي آن را بشنود و بر آن بينديشد و اگر طرف مقابل گوش ندهد گويي اجازه نميدهد رابطه اجتماعي برقرار شود.
*استاد جامعهشناسي دانشگاه چمران