بهرام توکلی: همينكه جلوی فيلم را نگرفتند...
همينكه جلوی فيلم را نگرفتند، خوب است و ما تشكر ميكنيم من كه شخصا هيچ زور و تواني ندارم و آدم اهل سر و صدا هم نيستم كه در روزنامهها مدام نامه بنويسم، بنابراين قاعدتا ميشود هر بلايي سر من آورد و همين كه بلايي سر من نميآورند، من از آنها تشكر ميكنم. من انتظاري ندارم از هيچكس.
بهرام توكلي از چهرههاي جوان سينمايي به قول خودش متفاوت اين روزهاست و با فيلم «پرسه در مه» جايگاه ويژهاي براي خود در سينمايي متفاوت به دست آورد، هرچند تغيير مكرر نوبت اكران اين فيلم و نمايش آن در شرايط نه چندان مطلوب باعث شد فيلم آن طور كه بايد ديده نشود.
توكلي اين روزها فيلم «اينجا بدون من» را در نوبت اكران دارد، فيلمي كه اقتباسي از نمايشنامه مشهور تنسي ويليامز به نام «باغ وحش شيشهاي» است كه عنوان فيلم تحسين شده سال را براي او به ارمغان آورد. فيلمي كه اولين حضور سينمايي پارسا پيرزوفر بعد از چند سال بازي در تلويزيون است. آنقدر هم فيلمنامهاش جذاب بوده كه فاطمه معتمدآريا حضور در نقش مادر را پذيرفته است.
- از نظر شما يكي از پارامترهايي كه ميتواند سينماي ايران را نجات دهد، استفاده از سينماي اقتباسي است. اين فيلم را هم با اين شيوه ساختهايد؟
بر مبناي چيزي كه در همه جاي جهان وجود دارد ما يك عادتي داريم كه فكر ميكنيم همه چيز را بايد اختراع كنيم و فكر ميكنيم ما در يك جزيرهاي منتزع از جهان و ايزوله زندگي ميكنيم و مردماني هستيم كه همه چيزمان با ديگران فرق ميكند و هنگام تصميمگيري بايد همه چيزمان را از صفر شروع كنيم و يك الگوي ويژه داشته باشيم.
به نظر من اولين راه بيرون آمدن از بحران در هر زمينهاي تحقيق كردن است كه ببينيم در جاهاي ديگر دنيا در شرايط مشابه چه اتفاقي افتاده و بعد دنبال دليلش بگرديم. شما در هاليوود و در سينماي مستقل و غيراستوديويي اروپايي و در سينماي شرق دور كه به نوعي خود را از بحران اقتصادي و بحران آرتيستيك (كه ما در سينماي ايران دچار هر دو نوع بحران هستيم) خود را بيرون كشيدهاند، بيش از 90درصد از آثارشان اقتباسي است. حالا يا اقتباس از داستان، رمان، زندگينامه، نمايشنامه يا حتي بازيهاي كامپيوتري است دليل اين ماجرا هم به دو دليل اقتصادي و تجاري باز ميگردد.
دليل اقتصادي كه خيلي واضح است، آنها ميروند دنبال آثاري به دليل اينكه مخاطب در ارتباط آن اثر جوابش را پس داده است، يك نگاه فرهنگي هم دارد كه من خيلي به آن معتقدم و برايش يك دليل واضح دارم و آن اين است كه كارگردان و نويسنده فيلمنامه در جايگاه توليد تفكر نيست و در جايگاه مصرفكننده تفكر است، هيچ وقت نميتواند با نويسندگان، شعرا و فلاسفه در زمينه توليد تفكر رقابت كند. ما شغلي داريم كه با پول و صنعت در آميخته است و يك وجه قالب سرگرمكننده دارد.
معدود چهرههايي هستند كه در عمرشان 13 فيلم ميسازند و نظراتشان به عنوان فيلسوف هم قابل تامل است. يعني اگر فيلمساز نبود هم خودش هم حرفي براي گفتن داشت كه براي مخاطب قابل پسند باشد مثل برگمان، كوبريك و كوروساوا. مگر ما چند فيلمساز به اين شكل داريم. حالا ما در سينماي ايران هم شايد از اين جنس سينماگر به اندازه انگشتتان يك دست داشته باشيم، براي همين وقتي در جايگاه تفكر نيستي چه دليلي دارد وقت خودت و مخاطب را بگيري و راجع به ايدههاي دسته دهم كه حاصل تماشاي ايدههاي ديگران است به عنوان ايده اورژينال صحبت كني؟
ممكن است يكی، دوماه یا يك سال و حتي دو سال جذابيت داشته باشد، اما اتفاقي كه ميافتد اين است كه هيچ حرف جدي براي گفتن وجود ندارد. وقتي وجود ندارد چرا ما از تفكراتي كه وجود دارند، استفاده كنيم. در جايي كه خارج از جهان فيلمسازي آدمي نيستي كه بشود نيم ساعت با تو حرف زد. من خودم راجع به پديدهها حرفي براي گفتن ندارم به جز چيزهايي كه دارم ميشنوم براي همين سعي ميكنم در مديوم خودم تجربه كنم.
-شما خودتان پيشنهاد داديد كه يك فيلم اقتباسي بسازيد؟
من سر دو فيلم قبلي هم پيشنهاد كارهاي اقتباسي به آنها دادم كه تهيهكنندگان حاضر نشدند ولي خوشبختانه آقاي سعيدي اين بار پيشنهاد من را پذيرفت.
- اما در چند سال گذشته سينماي اقتباسي با اقبال عمومي مواجه نشده. نمونهاش فيلم «ترديد» واروژ كريم مسيحي يا «چهل سالگي» عليرضا رييسيان، فكر ميكنيد فيلم اقتباسي شما ميتواند مخاطب را به سينما بكشاند؟
ببينيد در مورد مخاطب در سينماي ايران مقداري خلط مبحث پيش آمده. همان طور كه آدمهايي پشت فروش فوقالعاده فيلمشان قايم ميشوند يا مبتذلترين آثار را به عنوان آثار مردمي جلوه ميدهند كه هيچ ربطي به آثار مردمي ندارند، وقتي يك عرصه ناسالم براي توليد و عرضه محصولات فرهنگي وجود دارد، تنها عامل فروش نميتواند نشاندهنده موفقيت باشد.
الان شما راجع به «ترديد» صحبت كرديد؛ ما اگر بخواهيم راجع به بخش اقتباسي اين اثر صحبت كنيم، بايد آن را از فروش جدا كنيم. اينكه در شرايط فعلي مردم نميروند ترديد را میبينند و فيلم ديگري را ببينند خب اين نشان ميدهد چرخه ما مريض است.
- بالاخره يك فيلم بايد خرج خودش را در بياورد ديگر.
بله، اما اين در شرايطي است كه شما يك صنعت سالم داشته باشيد. يعني شرايطي كه براي اكران فيلم آقاي كريم مسيحي قرار داده ميشود با آقاي فلاني كه فيلمش هيچ درجه كيفي ندارد، يكسان باشد. يعني اگر نهادي بليت فيلمهاي دوم را ميخرد، همان نهاد بليت فيلم كريم مسيحي را هم خريداري كند. وقتي شما راجع به يك پروسه بيمار صحبت ميكنيد، نبايد توقع يك روند منطقي را هم داشته باشيد.
نميشود از آخر ماجرا را تحليل كرد و گفت چون فيلمي نفروخته بد است و فيلمي كه فروخته خوب است. كدام يك از فيلمهاي آقاي كوبريك در زمان اكران فروش خوبي داشت؟ يا مگر فيلمهاي برگمان پرفروش بودند؟ اما شما فيلمهاي پرفروش دوران آنها را كه نگاه كنيد حتي ممكن است اسم كارگردان آنها را هم به خاطر نياوريد. اين مساله فروش نشاندهنده خوب و بد بودن يك فيلم نيست.
-گفته ميشود در اثر آخر شما يكي از بهترين اقتباسهاي سينمايي صورت گرفته، چه در ايرانيزه كردن كار و چه در وفاداري به متن. اين اتفاق چطور ميسر شد؟
شما بايد دليل انتخاب منبع اقتباسي خود را بدانيد. دليل ماندگاري نمايش «باغ وحش شيشهاي» در طول اين سالها يك ظاهر خيلي ساده دارد و در پشت اين سادگي حرفهای زيادي براي گفتن دارد و در ضمن ابزارش براي ارايه اين حرفهاي مهم شخصيت پردازي بسيار ضعيف پرسوناژهاي آن است. به نظرم در اقتباس بايد دقت شود تا به ماندگاري متن ضربه نخورد، يعني در ايرانيزه كردن و حذف نكاتي كه به درد ما نميخورد در جزييات باشد و در كليات به خاطر سليقه شخصي به ساختمان اثر ضربه نزند.
وقتي شما دلايل ماندگاري متن را بدون دست خوردن باقي ميگذاري و خلاقيت بيخود هم از خودت به خرج ندهي ميشود، گفت كه يك اقتباس خوب شكل گرفته. وقتي شما يك كتاب خوب ميخواني و ميخواهي تعريف كني دليلي ندارد در تعريفت يك چيزهايي را از خودت اضافه كني، براي اينكه به شما خلاق نگويند. بايد به متن اصلي وفادار ماند و به منبع آسيب نرساند.
وقتي يك اقتباس درخشاني مثل ناخدا خورشيد اتفاق ميافتد، دليلش اين است كه ناصر تقوايي كاملا متوجه است كه چه چيزي باعث ماندگاري متن اصلي ميشود و آنها را حفظ ميكند و چيزهايي كه ربطي به فرهنگ ما ندارد را حذف ميكند، اگر ميتواند برايش معادل پيدا ميكند و اگر نيست آن را به طور كلي حذف ميكند. همه اينها را گفتم كه بگويم براي به نمايش گذاشتن خلاقيت شخصي نبايد به متن اصلي ضربه زد، بايد ما به عنوان يك دستورالعمل به آن نگاه كنيم و در همان محدوده حركت كنيم.
-در «اينجا بدون من»با بازيگران شناخته شدهتري روبهرو هستيم. اين فيلم بازيگراني چون فاطمه معتمدآريا، صابر ابر، نگار جواهريان و پارسا پيروزفر دارد، آيا استفاده از اين بازيگرهاي پرمخاطب كمكي بر فروش فيلم شما ميتواند باشد؟ درست است كه ميگوييد شما دنبال فروش نيستيد...
همه ما دوست داريم فيلممان پرفروش باشد. به نظر من اگر سينماگري برايش مهم نباشد كه چه تعداد براي ديدن فيلمش به سينما ميروند، حتما يك مشكل رواني دارد. همه ما دوست داريم حداكثر مخاطب را فيلمهايمان داشته باشد، اما من جزو آن كساني هستم كه به هر قيمتي حاضر نيستم جذب مخاطب كنم. اين تنها تفاوت ماست وگرنه چه كسي از فروش بدش ميآيد؟ اگر كسي بگويد فروش برايش مهم نيست، حتما آدم متوهمي است. من هم برايم خيلي مهم است فيلمم فروش داشته باشد.
-انتخاب اين بازيگرها براي فروش فيلم عمدي هم داشت؟
انتخاب بازيگرها در قدم اول به خاطر تناسبشان با نقششان بود. براي نقش مادر من بازيگري بهتر از خانم معتمدآريا پيدا نميكردم و به ذهنم هم نميرسيد و الان هم نميرسد. راجع به نگار جواهريان و صابر ابر با توجه به اينكه نمايشنامه فضاي مشخصي داشت و من احساس ميكردم اين آدمها از عهده آن برميآيند. راجع به پارسا پيروزفر هم خيلي مشخص است. نمايشنامه به شما پيشنهاد ميدهد، ميگويد شما يك خانواده داريد با يك سروشكل رفتاري و ظاهري و يك آدمي وارد ميشود كه از هر لحاظ با اينها متفاوت است.
يك آدم زمينيتري از لحاظ افكار محسوب ميشود و هم به لحاظ ظاهري آدم نامتناسبي است، به نظر نميآيد اصلا اين ازدواج سر بگيرد و قاعدتا نبايد بگيرد و قطعا به يك آدمي نياز داشت كه فيزيك متفاوتي داشته باشد و حالا متعلق به سينمايي هم باشد كه بشود در چنين فيلمي قرارش داد. پارسا پيروزفر كسي است كه بازيگري هنوز برايش مقولهاي خيلي جدي است و آدم بسيار باسوادي است و اين قابليت فيزيكي را هم دارد. اينها چهار انتخاب اول من بودند و خوشبختانه هر چهار تا براي اينكه نمايشنامه را دوست داشتند قبول كردند.
- چرا خود نمايشنامه «باغوحش شيشهاي» را روي صحنه نبرديد؟
با اينكه من ليسانسم تئاتر بود، نشد كه در عرصه حرفهاي تئاتر كار كنم. من اين نمايشنامه را در كارهاي دانشجويي روي صحنه بردهام، اما در تئاتر حرفهاي فقط به عنوان طراح صحنه كار كردم و هيچ وقت كارگردان نبودهام ولي فرصتش نشد به دليل اينكه دورهاي كه ما دانشجوي تئاتر بوديم بيشتر دف و پارچه و اينها مد بود و من فضاي رئاليستي را بيشتر دوست داشتم و با آن فضا ارتباط برقرار نميكردم. الان يك ميزان تئاترهاي رئاليستي و جدي وجود دارد كه آن زمان نبود واقعا، تئاترها را چيزهاي ديگري پر كرده بود كه براي من جذاب نبود و براي همين به طور كلي زده شدم و آمدم به سمت فيلم كوتاه. اما همچنان چند تا متن است كه آرزو دارم آنها را روي صحنه ببرم.
- فيلم شما به عنوان فيلم تحسين شده برگزيده شد. وقتي اين عنوان به فيلم شما داده شد، اصلا حمايتي هم از آن شد يا نه؟
همينكه جلوی فيلم را نگرفتند، خوب است و ما تشكر ميكنيم من كه شخصا هيچ زور و تواني ندارم و آدم اهل سر و صدا هم نيستم كه در روزنامهها مدام نامه بنويسم، بنابراين قاعدتا ميشود هر بلايي سر من آورد و همين كه بلايي سر من نميآورند، من از آنها تشكر ميكنم. من انتظاري ندارم از هيچكس. يك سري از دوستان گفتند چرا در جشنواره به فيلم تو جايزه ندادند و من گفتم اگر ميدادند، تعجب ميكردم، هيچ انتظاري از اين دوستان ندارم، چون هم فيلمهايشان را ديدهام و هم با آنها نشست و برخاست كردهام و هم ايدههايشان را راجع به سينما و ايدئولوژي ميدانم و اگر جور ديگري رفتار ميشد، تعجب ميكردم و در حال حاضر از كسي انتظاري ندارم و از همه كساني كه ميتوانند مانع ايجاد كنند و نميكنند، متشكرم....