مرگ در داستان نويسي ما چه كار ميكند؟
يك زماني جهانگير هدايت كه جايزه ادبي صادق هدايت را برگزار ميكند در مصاحبه با يكي از خبرگزاريها درباره مضمون و محتواي داستانهاي رسيده به دبيرخانه جايزه گفته بود: در اين دوره داوران ما را يك موضوع بسيار شگفتزده كرد و آن اشتراك مضمون مرگ در بيشتر داستان ـ بيش از 80درصد داستانها ـ بود. (نقل به مضمون) با اين مقدمه به نظرم شايد ديگر كار خيلي سختي نباشد كه دنبال مردهها در داستانهاي ايراني بگرديم.
صادق هدايت، بوف كور: اسم مرگ در ادبيات كه بيايد بيبرو برگرد همه به ياد صادق هدايت ميافتند. همين تصور هم اتفاقا خيلي وقتها كار دست آقاي هدايت داده است. اسمش و داستانهايش در ذهن مخاطب عام ادبيات ايران چنان با مرگ گره خورده كه ديگر نميشود گريبان كسي را گرفت و گفت چرا از هدايت فقط همين يك چيز را فهميدهايد و به خاطر سپردهايد؟
هنوز هم يكي از تاثيرگذارترين تصويرهاي داستان ايراني لحظهيي است كه راوي بوف كور با جسد كرم گذاشته زن لكاته روبرو ميشود. هدايت نه تنها در بوف كور كه در باقي داستانهايش از موضوع كليشهيي و تكراري مرگ در ادبيات ايران چنان تصوير تازهيي ارايه ميدهد كه راستش را بخواهيد به گمان من هنوز هم كسي نتوانسته تازه و بديعتر از آن ارايه كند.
صادق چوبك، سنگ صبور: نفر دوم اين ليست هم بدون شك صادق چوبك است با داستان سنگ صبور. انگار كه چوبك در اين داستان آدمهاي زنده به گوري را برايمان به تصوير كشيده است كه برخلاف مردههاي ديگر زاد و ولد كردهاند. براي چند لحظه به مردههايي كه در اين داستان حضور دارند فكر كنيد. جنازه خفه شده كاكل زري در حوض آب، كالبد نيم زنده جهان سلطان توي آن انباري كثيف، جنازه زناني كه به دست سيفالقلم كشته شدهاند و به آن شكل فجيع مثله شده و تنها رها گشتهاند. چوبك با روايت سيال ذهن و لحن متفاوتي كه هر كدام از راويان داستان براي خود دارند كاري كرده است كارستان. و البته همچنان مرگ حرف اول را ميزند.
ناصر تقوايي، تابستان همان سال: خيلي از عاشقان دلخسته ادبيات هستند كه بعد ازخواندن مجموعهداستان « تابستان همان سال »آرزو ميكنند كاش ناصر تقوايي بيخيال سينما ميشد و همچنان نويسنده ميماند. آنهايي كه درجه عشق شان به ادبيات كمي پايينتر است و گاهي اوقات بين سينما و ادبيات مردد ميمانند كه عاشق كدامشان شوند هم آرزو ميكنند كاش ناصر تقوايي در كنار سينما همچنان نويسندگي را هم جدي ميگرفت و دست از نوشتن داستان برنميداشت.
اما خب، ناصر تقوايي كاري به آرزوهاي ما ندارد. يك مجموعه داستان نوشته و حجت را بر خودش و ما تمام كرده است. هشت داستان به هم متصل. داستان چند رفيق كه در هر داستان هر كدام قصه چگونه مردن يك رفيق ديگر را روايت ميكند. انگار كه آنها جمع شده باشند تا در خلال روايت اين مرگ و شرح لحظه تماشاي جنازه رفيق تصويري از آن چه بدهند كه در روزگار نويسنده بر خودش و آدمها ميرود.
غلامحسين ساعدي، گاو: اين يكي ديگر احتياج چنداني به معرفي ندارد. اگر بخواهيم موضوع مرگ را خيلي كلي نگاه كنيم بايد ماجرا را به كل مجموعه داستان عزاداران بيل تعميم بدهيم. قصه آدمهايي كه همه زير سايه مرگ در حال زندگياند اما در اين ميان جنازه آن گاو حكايت ديگري است. جنازه گاوي كه در چاه افتاده و مش حسن را به ديوانگي كشانده است. جنازهيي كه اگرچه همه تلاش ميكنند آن را ناديده بگيرند اما چنان سايه بر سر داستان انداخته است كه همه را به ناچاري و ديوانگي ميكشاند. دست آخر خود مش حسن هم جنازهيي بيش نيست. جنازه گاو از دست رفتهيي كه انگار تمام هويت و بودن يك مرد بوده و حالا آن مرد با از دست رفتن گاو خودش به همان چيزي تبديل ميشود كه زماني اعتبار و هويتش از آن نشأت ميگرفت.
محمود دولتآبادي، كليدر: از همان لحظه نخست كه گل محمد سر نامزد مارال فرياد ميكشد كه حالا بچه او در شكم مارال دارد براي خودش جا باز ميكند، ما منتظر ديدن جنازه گل محمديم. اين حرف بدين معنا نيست كه ماجراي داستان از همان وهله اول لو رفته است، نه، اما از مردي مثل گل محمد جز به «مرگي فجيع» مردن يا در واقع كشته شدن انتظار ديگري نميشود داشت. كليدر درست به مثابه تعزيه داستان آدمهايي است كه مخاطب ميداند قرار است ناجوانمردانه كشته شوند با اين حال روايت داستان آن قدر كشش و جذابيت دارد كه مخاطب 10جلد صبر كند تا به نقطه پايان برسد. به لحظهيي كه كاكل گل محمد به خون آغشته ميشود تا زيور و مارال سر بر دامن هم بگذارند و مويه كنند. اما جداي از كليدر در رمان روزگار سپري شده مردم سالخورده نيز ميتوان حضور مرگ را پر رنگ يافت. تكاندهندهترين صحنه، صحنه شقه شدن متهمي است كه در شهر و در برابر چشمان مردم از دو طرف با طناب به ماشين بسته ميشود و سپس دو شقه ميشود. اما اين قصه سر دراز دارد. مرگ همچنان در ادبيات داستاني ما حضور دارد.
حضوري سيال كه از دهه 40 و 50 لغزيده و تا به امروز به سلطنتش در داستان معاصر فارسي ادامه داده است. مثالها فراوانند. كافي است فقط مرور كوتاهي بكنيد: داستان ژاله و قاتلش (ابوتراب خسروي)، دست تاريك، دست روشن (هوشنگ گلشيري)، سه شنبه خيس (بيژن نجدي) و … و اين خود قصهيي است ديگر كه با وجود روايتش در همه اين سالها هنوز تر و تازه مانده است. اين هم از بخت ياري ما است لابد!