مرگ اندیشی ادبیات ما
ادبيات ما دچار فقدان تامل در باب مرگ است. اين حرف شايد ابلهانه به نظر برسد و بسياري تعجب كنند كه فكر كردن به مرگ، كه چه بسا دستماليشدهترين مضمون تاريخ ادبيات هر كشوري است، چرا بايد به نظر مهم بيايد.
اما صراحتا بگوييم كه از اين دستماليشدهترين مضمون تاريخ، در مملكت ما خبري نبوده است. در ادبيات ما، درست برعكس تصورات امثال دكتر محمد صنعتي كه ما را مرگانديش و افسردهحال ميدانند، بسيار كم و سطحي به مرگ فكر شده است.
دقيقتر بگويم تا با دكتر صنعتي هم دعوامان نشود: اگر هم مرگانديش بودهايم، اين مرگانديشي به معني اهميت دادن به مردهها نبوده است. مردهها بسيار به ندرت شخصيتهاي محوري داستانهاي ما بودهاند. ما به طرز عجيبي بيبهرهايم از داستانهايي كه در آنها جسد اصل ماجراست: ما ژانر پليسي نداريم، ژانر وحشت (بويژه آن دسته از داستانها كه بر حضور اشباح و بازگشت مردگان به عالم زندگان استوارند) نداريم.
سينمايمان هم وضع بهتري ندارد. حتي فروش ترجمههاي ادبيات پليسي هم در ايران خيلي حال و روز خوشي ندارد. ما عادت داريم جسدهامان را قايم كنيم. تاريخمان، تاريخ پنهانكاري و رمز و راز و انجام كارها در خفا بوده است، هيچ عصر روشنگرياي نداشتهايم كه فاشگويي و افسونزدايي را به زندگي روزمرهمان تزريق كند.
اگر هم نطفهيي بسته شده، انقلاب مشروطه مثلا، بلافاصله سقطش كردهاند. بعد از هر مرگ بيدرنگ جسد را پنهان ميكنيم و خون را پاك، خودمان را به آن راه ميزنيم و دودستي به زندگي ميچسبيم، بويژه وقتي كه تقصيري، هر چند به اندازه ارزن، در مرگ كسي بر دوش ما باشد.
اما واقعيت چيز ديگري است. مردهها با خاك شدن نميميرند. هر مردهيي دو بار ميميرد: يكي وقتي كه جسمش را به خاك ميسپاريم، يكي وقتي كه با زندگي تسويه حساب ميكند. اين مرگ دوم را ادبيات روايت كرده است، و يكي از باشكوهترين دستاوردهاي تاريخ ادبيات استوار بر آن است: پدر هملت با خاك شدن نميميرد، چون كارش با زندگي تمام نشده است. برميگردد تا انتقام قاتلش را بگيرد، و تا تسويه حسابش را به انجام نرساند مرگ دومش رخ نخواهد داد.
فرهنگ عامه پر است از خاكشدههايي كه مرگ دومشان فرا نرسيده است، پر از دفنشدگاني است كه هنوز نمردهاند: اشباح، ارواح، زامبيها. اينها برميگردند تا با زندگي تسويه حساب كنند، و در اين راه زندگان را وسيله قرار ميدهند و زندگيشان را مختل ميكنند. عادت كردهايم مرگ اول و مرگ دوم رفتگانمان را در يك روز برگزار كنيم، چون هميشه بقاياي اجسادمان را زير فرش تپاندهايم.
شايد به اين معنا زيادي مرگانديش باشيم، چون بر خلاف جيغ و دادها و ادعاهامان، بشدت معتقديم كه مرگ پايان «است». اما موكدا بايد گفت كه اعتقاد نداشتن به روح و شبح بيش از آنكه نشانه پيشرفت و تمدن باشد، تجسم بياخلاقي و بيمسووليتي است. ما از جواب پس دادن به مردگان طفره ميرويم، و همين است كه حال و روز ادبياتمان، حتي زندگيمان، چنين است.