فاطمه معتمدآريا: نمیتوانم واقعیت را کتمان کنم
نام «فاطمه معتمدآريا» برابر است با مرور خاطرات 30ساله سينماي بعد از انقلاب. مرور نقشهايي كه او بازي كرده مملو از حس مثبت دوست داشتن ديگران است. گاهي او به خاطر دوست داشتن طرد شده است مانند «نوبر كرداني» فيلم «روسري آبي»، گاهي مانند «گيلانه» بهاي زيادي را داده است.
پس از مدتها دوري، فيلم «اينجا بدون من» اكران شده است. «معتمدآريا» نقش مادري را بازي ميكند كه دوست ندارد هيچ نقصي را در فرزندان خود ببيند. او مدام سعي دارد براي اينكه اميد را در خانواده پخش كند از هيچ، همه چيز را به وجود ميآورد.
مدام سعي ميكند واقعيتها را نادیده بگيرد و به تعبير معتمدآريا او «دچار يك توهم براي خوب بودن در زندگي است.» همه اينها براي اين است كه بتواند زندگي خوبي را براي اطرافيانش به وجود آورد.
پايان غمبار نمايشنامه «باغوحش شيشهاي» اثري ماندگار از تنسي ويليامز با اميدواري در پايان فيلم «اينجا بدون من» همراه ميشود.
معتمدآريا كه پس از مدتها سخن نيز گفته است دلش ميخواهد كه حرفهايش تبليغ اين فيلم باشد و نگران اين است كه سخنان ديگرش باعث شود فيلمي كه آن را دوست دارد تحتالشعاع قرار گيرد. اما انگار اين حرفها مدتها در دلش مانده بود كه كمي بعد هم آن را به شكلي ديگر تكرار كرد.
با او علاوه بر نقشي كه در فيلم بازي كرده درباره هنرمند و ارتباطش با سياست و وظيفه يك هنرمند در قبال جامعه هم سخن گفتهايم. ادامه این گفت وگو را سهشنبه بخوانید.
- پس از مدتها فيلمي از شما روي پرده آمده است. قطعا تماشاگران از شما و آن فيلم انتظار زيادي دارند.
بعد از نزديك به 30سال در سينمايي كه زندگيام را برايش گذاشتهام، من هم انتظار زيادي از خودم دارم. دانهدانه آجرها را روي هم گذاشتهايم تا سينماي ايران شكل گرفته است. مسلما بيش از هر بينندهاي از خودم در انتخاب فيلم و بازي نقش انتظار دارم. اولين مرحله انتخاب كاري به خواندن سناريو برميگردد. سناريويي كه در سينماي ايران ارزش داشته باشد و بعد كمكم عواملي نظير گروه و كارگردان و نقشي كه ميخواهم بازي كنم را در نظر ميگيرم.
-چه ارزشهايي؟
سينماي ايران بعد از انقلاب هيچي نبود. يك نسل جديدي وارد سينما شده بودند و تكتك ارزشها را پايهگذاري كردند؛ اينكه سينماي خوب، سينماي ملي، سينماي حرفهاي، سينماي قابل احترام و سينماي مردمي را تعريف كردند.
- فكر ميكنيد اثري از اين ارزشهايي كه ميگوييد، باقي مانده است؟
مسلما نمانده است. از سال 74 به بعد سينماي ايران به خاطر اين همه تعدد و تعويض مديران سينمايي كاملا تغيير هويت داده است. در اين مدت ديدگاه سياسي را وارد سينما كردهاند، در حالي كه سينماي ايران نبايد با ديدگاه سياسي مديريت شود. اكنون سينما با اين نگاه آميخته شده است. هر حركتي و برخوردي با نگاه سياسي تفسير ميشود. به تدريج اين نگاه و عملكرد ريشههاي سينماي ايران را ميخشكاند. تنها دليل كار كردن من در سينماي ايران همان جوانههاي ريزي است كه وجود دارد و احترام گذاشتن به آدمهايي است كه با وجود اين نگاه در سينما كار ميكنند.
- يعني بازي در اين فيلم هم ادامه همين نگاه است؟
وقتي فيلمنامه را به من دادند شرايط مناسبي نداشتم. كار كردن برايم خيلي سخت بود، اما پذيرفتم كار كنم و وقتم را تنظيم كردم. چنين متنهايي خيلي كم هستند. اين متن بر اساس يكي از نمايشنامههاي مهم معاصر آمريكا- باغوحش شيشهاي- نوشته شده است. فيلم مفاهيم را به شرايط ايراني منتقل كرده و اثر كاملا ايراني شده است. به نظر من يكي از بهترين سناريوهايي بود كه در اين مدت خوانده بودم. گروهي هم كه ميخواستند فيلم را تهيه كنند از آقاي سعدي تا كارگردان و بازيگران همه آدمهاي معتبر، قابل احترام و ارزشمندي بودند. با اين شرايط فكر كردم دليلي براي كار نكردن وجود ندارد.
-همكاري با بهرام توكلي خوب پيش رفت؟
قبلا كاري از ايشان ديده بودم كه به شدت آن را دوست داشتم. با اينكه جوان هستند و شايد تجربهشان كم باشد، اما بسيار كارگردان فهميدهاي در مسايل كاري و حرفهاي هستند.
-كمتجربگي كار شما را سخت نميكرد؟
شايد از اين لحاظ سخت بود كه غير از فيلمهايشان نكتهاي درباره اخلاق و روحياتشان نميدانستم و وقتي هم براي تمرين نداشتيم. آهستهآهسته نكتههايي را ميگفتم و ديدم روي گشادهاي براي پذيرش نكتههايي دارند كه به نفع كارشان هست. نميتوانم بگويم من چيز خاصي ازاو خواستم، اما ديدم هر نكتهاي كه در مجموعه مطرح ميشود با آن منطقي برخورد ميشود.
-فرصتي براي آشنا شدن نداشتيد؟
-شايد دو يا سه جلسه با گروه دورخواني كرديم. اما ميدانم دوستان ديگر، قبل از شروع فيلمبرداري جلسههاي متعددي داشتند.
-شما بر ايراني شدن اين متن تاكيد داشتيد. چطور با بودن تفاوت فرهنگي اين اتفاق افتاد؟
اين يك اتفاق فرهنگي نيست. يك بحران اقتصادي، روحي و اجتماعي است. از اين نظر بر شرايط ايران هم منطبق است. فرقي ندارد كه اين متن را تنسي ويليامز در دوران بحران اقتصادي آمريكا نوشته باشد يا اين ماجرا را به فرانسه ببريد يا هر جاي ديگر. اين اتفاق ميتواند در هر جايي پيش بيايد. ميتوان آن را به سوئد برد يا مراكش. ميتوان يك خانواده نيمهكارگري كه سرپرستش مادر است را با تمام مسايل روحي و رواني در نظر گرفت.
- به روال فيلمهاي قبلي شما، با اينكه نقش كمي بازي ميكنيد اما محوريت ماجرا روي شماست. چه نكتهاي را بر اين نقش اضافه كرديد كه آن را متفاوت كند؟
براي من هميشه مهم بوده كه نقشهايم هيچكدام شبيه ديگري نباشد. ميتوانم 10گونه مادر بازي كنم بدون اينكه شبيه هم باشند. همانطور كه ميليونها مادر با خصوصيات مختلف داريم. اتفاقا مادر كارگر در اين موقعيت و در زمان معاصر را هيچ وقت بازي نكرده بودم. براي خودم خيلي كار سختي بود.
- چرا؟
مهمترين نكتهاش اين بود كه نميدانستم نگاه آقاي توكلي به نقش چگونه است و به تدريج به آن نزديك ميشدم. شايد اگر قبلتر با هم كار كرده بوديم، اين بدهبستان خوبي كه در فيلم داشتيم روانتر و راحتتر اتفاق ميافتد. طبيعتا به عنوان كارگردان دخل و تصرفهايي در فيلمنامه داشتند كه بعضيهايش برايم جذاب نبود، ولي چون فكر ايشان بود در كل فيلم تبعيت ميكردم. فيلمي كه الان روي پرده است شايد با تصور اوليه من فرق داشته باشد اما بسيار كار ارزشمندي است.
- مادري كه در اين فيلم بازي كرديد خارج از خصوصيات فرهنگي و اقتصادي، بسيار اميدوار است.
-بله، اين نكته برايم جالب بود، چون خودم آدم بسيار واقعگرايي هستم. به سختي ميتوانم واقعيت كسي را ناديده بگيرم يا كتمان كنم. در خيلي از قسمتهاي فيلم از اين همه توهم و نديدن واقعيت شگفتزده ميشدم. براي خودم اين نكته جالب بود كه چطور مادري ميتواند به خاطر فرزندانش از همه چيز، حتي واقعيت زندگي اطرافش بگذرد.
- او در جريان ماجرا هست اما فقط ميخواهد اميدوار باشد و اميدواري را نشان دهد.
به همين دليل از كلمه توهم براي توصيف او استفاده ميكنم، چون بايد اول يك مسالهاي را باور كني تا بتواني آن را به ديگران نشان دهي. وقتي معلول بودن دخترش و بيكار بودن پسرش را ناديده ميگيرد و در زندگي بيهيجان روزمره، مدام هيجان ايجاد ميكند، كار سختي انجام ميدهد و ما در تنهايياش ميفهميم چقدر فروريخته است.
-اين مادر با آن توهمي كه ايجاد كرده است توانسته كمك حال فرزندانش باشد؟
-ببينيد مادري كه فرزندش معلوليتي دارد، طبيعي است كه فقط احساسش را در نظر ميگيرد و در تلاش است كه همه چيز را عادي نشان دهد بنابراين از اين نقص ميگذرد و بعد به وجوه ديگري از فرزندش ميپردازد.
-سختيهاي داشتن چنين فرزندي بيش از يك فرزند عادي است و آيا اين سبب فرار او از واقعيت نميشود؟
خيلي مفتخرم كه ميتوانم با خانوادهها و كودكاني كه معلوليت دارند ارتباط داشته باشم مثلا موسسه رعد يا يك كارخانهاي در قزوين هست كه تمام مسوولان و كاركنانش معلول هستند. آدم در برابر اين همه تواناييهاي آنها احساس ضعف شديد ميكند. وقتي با آنها در ارتباط هستيد بعد از يك مدت فراموش ميكنيد كه از نظر جسمي بينتان تفاوتي وجود دارد. آنها نيروي مضاعفي براي انجام كارهاي مثبت دارند. پس اين نگاه براي مادر يك فرزند معلول طبيعي است. او به وجه دروني ارتباط با فرزندش نگاه ميكند. مدام در تلاش است كه اين واقعيت را ناديده بگيرد و حتي ميگويد: «تو مگه چته؟ فقط يك كم پاتو ميكشي» او نميخواهد وضعيت موجود را بپذيرد.
- ولي در نهايت نميتواند دختر را در برابر واقعيتهاي موجود حفظ كند.
بله! دختر در چنين وضعيتي است. او حتي نميتواند كفش عادي را بپوشد. برخوردهاي مردم در بيرون با او مهم است اما مادرش نميتواند به او كمك كند. مادر شايد در خلوت خودش به حل اين مشكل فكر ميكند، هرچند در مواجهه با فرزند بهتر عمل نميكند چون نميتواند.
-در انتهاي نمايشنامه به يكباره سررشته كار از دست مادر رها ميشود و همه چيز ميپاشد.
انتهاي فيلمنامه قبل از اينكه كار را آغاز كنيم، نگاه تلختري داشت و نگاه مادر كه نگاهي سرشار از نيستي بود، مسلط ميشد. الان در فيلمي كه ساخته شده، پاياني پر از اميد و نگاه مثبت دارد. يك نوع بازگشت به زندگي است. اين تصميم بيشتر بر مبناي نظر كارگردان شكل گرفته است. اگر حقيقت را بخواهم بگويم، لحظههايي در فيلم بود كه نگاه آقاي توكلي كه خيلي بهشان احترام ميگذارم، با نگاه من فرق داشت.
-مثلا كجا؟
ما دو، سه روز بيشتر براي صحبت كردن فرصت نداشتيم. به نظر من معلوليت جسمي و ذهني دختر به صورت همزمان اغراقآميز بود. با اينكه بسيار به دادن اميد معتقدم اما با انتهاي فيلم كه قرار است اينگونه اميد داده شود، مخالف هستم. آن نگاهي كه در انتهاي فيلمنامه بود را بيشتر دوست داشتم.
-به خاطر همان نگاه واقع بينانه؟
علاوه بر آن از نظر دراماتيك هم جذابتر بود. يك تراژدي محكم شكل ميگرفت. هرچند الان هم فكر ميكنم اين پاياني كه براي فيلم در نظر گرفتهاند، قابل احترام و حتي خوشايند است.
-فداكاري و اميدواري اين زن شباهتي به گيلانه ندارد؟
اصلا! نه موقعيت اجتماعي، نه مسايلشان و نه شكل معلوليت فرزندشان. اين دو نفر در موقعيتهاي مشابهي قرار ندارند.من نه در وقت بازي و نه در وقت ديدن فيلم به ياد «گيلانه» نيفتادم.
- نكتهاي بود كه در هنگام بازي، بهرام توكلي به عنوان كارگردان به آن اشاره كند؟
يك كليد براي اين نقش داشتيم كه هر وقت من خيلي جدي ميشدم با گفتن آن فضا را عوض ميكرد. ميگفتيم آن خلي يادت نرود. به نظرمان ميآمد كه اگر مادر اين ذهنيت را نداشته باشد، نميتواند اينگونه رفتار كند.
-حالا كه فيلم تمام شده و آن را روي پرده ديدهايد، راضي هستيد؟
اين نقش را بسيار دوست دارم و در شرايط بسيار سخت، اين كار را انجام دادهايم. حالا كه فيلم تمام شده كسي اين مسايل را در نظر نميگيرد و نكته اين است كه چقدر همه تلاش كردند تا فيلم به نتيجه برسد و از تمام ارزشهاي تكنيكي و حرفهاي برخوردار باشد و با مخاطب ارتباط برقرار كند. شايد اين جزو نادر فيلمهايي است كه در انتهاي آن اميدي براي زنده ماندن ميدهد و در كنار همه اينها اين دور هم جمع شدن و حس مثبت نكتهاي است كه براي من ارزشمند است.
- جملهاي از اين نقش در ذهنتان مانده است؟
من هميشه ديالوگهاي شخصيت روبهرويم در ذهنم ميماند چون آنها را بيشتر ميشنوم. حساسيتي كه به كار همكارانم دارم، بيشتر از حساسيتي است كه به كار خودم دارم. ممكن است اين حساسيت به كار خودم لطمه بزند، ولي چيزي كه بيشتر از همه برايم اهميت دارد، اين است كه همه در يك سطح بازيگري قرار بگيريم. شايد من بتوانم شكل ديگري نقش را نشان دهم اما بر اثر تجربه و تربيت ياد گرفتهام اگر بازي همه يك اندازه به نظر بيايد، فيلم خيلي موفقتر است. اين اصلي است كه به آن اعتقاد دارم و عمل ميكنم. گاهي اوقات براي همكاراني كه اولين بار است با هم كار ميكنيم، رفتار من خندهدار ميشود. معمولا خودم را به سطحي كه كار ميكنم، ميرسانم. معمولا سعي ميكنم با دستهايم چند تا چيز را بالا ببرم كه مهمترين آنها همكاراني است كه در كنار هم كار ميكنيم. هيچ وقت دوست ندارم كسي از من پايينتر باشد يا من بالاتر از همه باشم.