مايك ديويس: زاغه نشينان به پا خواهند خاست
گفتوگو با مايك ديويس فيلسوف و جامعهشناس معاصر امريكايي
مايك ديويس، متفكر 65 ساله امريكايي، تاكنون بيش از 20 كتاب تاليف كرده است. حيطه اصلي نظريهپردازي و پژوهش مايك ديويس نظريه شهري و شهرنشيني، تاريخنگاري، نظريه زيستمحيطي و جامعهشناسي فلسفي است.
ديويس كه تحقيقات بسياري روي فقراي تمام نقاط جهان بويژه محل تولد خودش، كاليفرنياي جنوبي انجام داده، پيش از تحصيلات دانشگاهي و به عنوان فردي از طبقات فرودست، خود به مشاغل دشواري از جمله كار در كشتارگاه و رانندگي كاميون پرداخت و در همان حال، يكي از فعالان انجمن «دانشآموزان هواخواه يك جامعه دموكراتيك» بود.
ديويس كه اكنون ديگر استاد دانشگاه كاليفرنياست، به خاطر چندين كتاب مهم پرآوازه شده است: «شهر كوراتزها» كه به باور منتقدان، تنشهايي را پيشبيني كرد كه چند سال بعد در 1992 به شورشهاي لسآنجلس ختم شدند؛ «سياره زاغهها»، كه تحليلي جامع درباره زاغههاي مختلف در كشورهاي جهان سوم است؛ «اسراي روياي امريكايي» كه تحليلي اقتصادي سياسي در رابطه با اقشار كارگر و فرودست است و «بهشت شيطان: جهانهاي رويايي نئوليبراليسم» كه به نقد اقتصاد نئوليبرال ميپردازد. گفتوگوي اختصاصي زير بر سر كتاب «سياره زاغهها» و معضل فقر است كه براي پژوهشگران ايراني از ديگر آثار او آشناتر است و براي خوانندگان ايراني جذابتر.
با توجه به كتابتان «سياره زاغهها» آيا ميتوانيد بگوييد اميد در بستر اين كتاب هنوز جايگاهي دارد يا خير؟ بهتر است مساله را اين طور مطرح كنم؛ فعالان سياسي و اجتماعي كتاب شما را ميخوانند و ميپرسند راهحل انضمامي براي اين همه فقر و نابرابري چيست؟
بابت پرسش به اين آساني ممنونم! قطعا وقتي اقتصادي پررونق، همچون در برزيل يا تركيه تحت حكومت احزاب نئوپوپوليست باشد، يا دولت اقتدارگراي پويايي مثل چين همزمان هم افزايش تقاضاي داخلي و هم فرونشاندن طبقه كارگر عظيم و چموش را دستور كار قرار دهد، ميتوان فقر را كاهش داد.
از سوي ديگر، «زرق و برق هندي» هم اثباتي بر اين مدعاست كه بازارهاي آزاد و دموكراسي پارلماني به خودي خود نميتوانند توسعه اقتصادي را به علتي جهت كاهش نابرابريهاي اجتماعي بدل سازند. در واقع، نميتوان توهيني وقيحانهتر از توهين موكش آمباني، يكي از ثروتمندترين مديران اقتصادي هند به فقرا در ذهن تصور كرد؛ همان آسمانخراش يك ميليارد دلاري (خانهيي براي پنج سكنه همراه با 600 خدمتكار) كه در بمبئي، و تنها چند مايل دورتر از ابرزاغه معروف داراوي بنا شده است.
با اين حال، هنوز نميدانيم كه اقتصادهاي به اصطلاح« ب. ر. ه. چ» (كه به برزيل، روسيه، هند و چين ارجاع دارد) تا چه زمان به رشد سريع خود و كمك بخور و نميرشان به فقرا ادامه خواهند داد. بي پرده بگويم: لكوموتيو چين هنوز آنقدر بزرگ نيست كه اقتصاد جهاني را به پيش براند، آن هم در حالي كه اروپا در حال سوختن است و جمهوريخواهان اقتصاد امريكا را از حركت باز ميايستانند. نشيب عميقتري از ركود در پس پيچ بعدي اقتصاد جهاني خفته است و ظرف يك چشم به هم زدن دوباره به آن ميرسيم. دورنماهاي درازمدت جهت كاهش فقر در اغلب كشورها، از جمله ايالات متحده، هنوز تيره و تارند؛ حتي اگر در سرآغاز دورهيي از احيا و ترميم تدريجي جهاني قرار گرفته باشيم.
آينده تحتالشعاع تيرگي اين واقعيت قرار گرفته: فقراي شهري، ديگر نوعي ارتش ذخيره صنعتي نيستند كه به تدريج در كارخانه و قسمتهاي خدماتي آنها را به استثمار بكشند، بلكه به طور روزافزوني بدل به مازاد انسانيت ميشوند - مازادي كه به طور ريشهيي محروم از همه چيز است - و هيچ نقشي، مطلقا هيچ نقش يا آيندهيي در يك جهان ابركاپيتاليستي نخواهند داشت.
هيچ يك از دو معيار بينالمللي پيشرفت انساني مناسب و قابل اتكا - اهداف توسعه هزاره متعلق به سازمان ملل و خروجيهاي پيمان كيوتو كه در راستاي گرم شدن كره زمين بود به دست نخواهند آمد، با وجود اينكه تقريبا كل جهان اين واقعيت را به رسميت شناختهاند: نابرابري مفرط اقتصادي در آيندهيي از آشوب و تلاطم زيستمحيطي مفرط يعني حكم مرگ براي دهها و حتي صدها ميليون آدم فقير، آن هم تنها ظرف 75 سال! «راهحلها؟» الگوي كلي بديهي است: منابعي در اختيار طبقات كارگر غيررسمي بگذاريد تا كشتيهاي نوحشان را از دل زاغههاي كنوني بسازند. وقتي بحرانهاي مختلف در سطح جهاني بر هم منطبق ميشوند و يكديگر را تشديد ميكنند، رفع كسري فرصتهاي شغلي براي بقاي انسان بيش از پيش محوريت مييابد.
در عين حال، شهرها تنها راهحل بحران شهرنشيني باقي ميمانند. ما بايد استاندارد رو افزايش زيستن را بر طبق معيارهاي شهري اصيل باز تعريف كنيم: زيبايي فضاي عمومي، خدمات ارايه شده براي اجتماعات، آموزش و دانش رايگان، و مصرف جمعي. اين تنها راهي است كه ميتوان بحران زيستمحيطي و حقوق بشر جهاني را براي حياتي شايسته نوع انسان، كنار يكديگر گرد آورد. چپ بايد استخدام دوباره فقرا به واسطه كارهاي عمومي با مديريتي دموكراتيك را هم در مقام شعاري كلي و هم بسته به زمينههاي انضمامي مطالبه كند. آيا اين حرفها نشان از نوعي اتوپياي جنونآميز سوسياليستي
با تكيهگاهي اندك در هر نوع جنبش اجتماعي واقعا موجود دارند؟ قطعا. اما آلترناتيو ممكن چيست؟
در نسل پيشين شاهد خلقي ثروت اجتماعي شگفتآوري توسط نيروي كار در سطح جهاني و تكنولوژيهاي نوين بوديم كه به طرز مخربي براي ايجاد سيارهيي فرعي از حومههاي شهري ديواركشي شده و متعلق به ثروتمندان، آسمانخراشهاي كيلومتري، كازينوها، بهشتهاي مالياتي، و مراكز خريد خرج شد.
آنتونيو نگري و مايكل هارت در كتاب «ثروت مشترك» آينده سياست را از خلال شيوه فهمشان از «مالتيتود فقرا» تعريف ميكنند. آيا با آنها موافقيد؟ آيا تصور ميكنيد كه خود سازماندهي فقرا ممكن است؟
نميدانم مالتيتود چه چيزي جز يك ايده هگلي ميتواند باشد. گمان كنم نگري و هارت از پژوهشهاي جامعهشناختي جدي خوششان نميآيد؛ آنها قطعا پژوهشهاي راجع به قشربندي اجتماعي در شهرهاي جهان سوم را كنكاش نكردهاند. زاغهها (لفظي هراسناك، كلي اما ناگزير كه پژوهشگران سازمان ملل با استانداردي تجربي و نه اخلاقياتي تعريف كردهاند) عموما جوامعي پيچيده و چندلايهاند كه به نوبه خود رييس و كارگر، صاحبخانه و مستاجر و دلال مواد و معتاد دارند. غصبينشينان قهرمان كه زاغههاي اميدشان را خلق ميكردند، يادگارهايي رومانتيك از دوراني ديگر هستند.
با اين حال، با همه شروطي كه در سياره زاغهها آوردهام، معتقدم «طبقه كارگر غيررسمي» دستهيي واقعا اجتماعي با مشخصات و ويژگيهاي معين است و نه يك جعبهشانسي كه محتوياتش را نميدانيم و از آن انتظار معجزه داريم.
طبقه كارگر غيررسمي كه نه جامعهشناسي كلاسيك و نه نظريه راديكال نتوانسته بودند پيشبينياش كنند، همان سيماي انساني شهريسازي دايمي است كه از «توسعه» جدا مانده. اما اگر پرولتارياي غيررسمي يك «طبقه در خود» است، آيا ميتواند به «طبقه براي خود» تبديل شود و با معدنكاران و كارگران كارخانه قرن نوزدهمي قابل مقايسه باشد كه خودشان را به جنبش كارگري برنامهريزي شده بدل كردند؟آيا «مالتيتود» مزبور «عامليتي تاريخي» است؟
به نظر من، نگري و هارت براي فراهم آوردن پاسخي فلسفي به پرسشي شتاب كردهاند كه ابتدا تحليل ريزبينانه و موشكافانه و مقايسه نمونههاي واقعي بايد بر سر آن انجام پذيرد. زاغهنشينها و كارگران غيررسمي بيشك در بسياري از نقاط جهان به پا ميخيزند تا حق خودشان براي آينده را از نو به دست آورند. اما واكنشهاي ايشان به شرايط زيستي و كاري به شيوههاي بسيار متفاوت ايدئولوژيك و تاكتيكي تجلي مييابد و اغلب در يك فضاي شهري واحد به رقابت با يكديگر ميپردازند.
در پينوشتي بر سياره زاغهها، كه فعلا نام آن را حكومتهاي فقرا گذاشتهام، در تلاشم تا تاريخچه پديدههاي بسيار گوناگوني همچون شيو شنا در بمبئي، جنبش شهرستانيها حين و پس از آپارتايد، جنبش بوليواريها در كاراكاس، چپ شهري در ليما از دهه 1970 تا 1990، آ. ك. پ در استانبول، پاگاد در كيپتاون و... را بررسي كنم.
مشاهده رابطه ميان رقابت فوق دارويني در بازارهاي كار غيررسمي و ظهور گروههاي شبهنظامي قوميتي ديني و ديگر گروههاي فرقهيي در شهرهايي مثل لاگوس، بمبئي و نايروبي آسان است. اما در ال آلتو و بوينس آيرس، سنتهاي قديميتر اتحاد طبقه كارگري زندگي جديدي در زاغهها يافتهاند. در عين حال، سياست زاغه نيز در راستاي محور مرز اجتماعي با طبقه متوسط تغيير ميكند.
در برخي شهرهاي مسلماننشين، طبقه متوسط متخصص از خلال احزاب مذهبي متنفذ از فقرا حمايت ميكنند، در حالي كه در بسياري از كشورهاي آفريقا و امريكاي جنوبي شكافي سياسي بين زاغهها و قشر مياني وجود دارد. خلاصه، مالتيتود «معاصر» در نواحي مختلف با تاريخهاي گوناگون تغيير ميكند و بنابراين بايد بر حسب سنخشناسي از آن سخن بگوييم نه كه روح جهان و زمانه را بدان نسبت دهيم.
با اين حال، نميتوان از يك عموميتبخشي احتراز كرد: زاغه در دهه پيش ماهيچههاي سياسياش را بويژه در شهرهاي مراكش، كشورهاي عربي خاورميانه و امريكاي لاتين به رخ كشانده است يعني، در طيفي از حزبالله گرفته تا «جنبش به سوي سوسياليسم» در بوليوي. اين همان نشانه اميد است.
سياره زاغهها بر كشورهاي در حال توسعه يا توسعهنيافته تمركز دارد. شرايط فقرا در كشورهاي توسعهيافته چگونه است؟ آيا دولتهاي اين كشورها به فقرا كمكهاي كافي ميكنند؟
زاغههاي نوين در ايالات متحده در همان حومه شهرهاي قديمي شكل گرفتهاند. طبق آخرين آمارگيري، اكثريت امريكاييهاي شهرنشين فقير اكنون در نواحي رو به كاهش متشكل از خانهيي گچ اندود و آپارتمانهاي به سبك كاليفرنيا ميزيند؛ همان مناطقي كه روزگاري در دهه 1950 زمينهاي مركزي طبقه متوسط سفيدپوست بود. خانوادههاي آفريقايي- امريكايي در جستوجوي كار، مسكن و مدارس خوب به حومههاي قديميتر شهر نقل مكان كردند.
اما روياي حومههاي قديمي مثل سرابي در دل كوير دور از دست باقي ماند. زاغه همان شبحي است كه هنوز اروپا را تسخير كرده است. براي مثال، اشپيگل اخيرا از طبقات خطرناكي در ناحيه نيوكلن برلين هراس شديد خودش را ابراز كرده (از جايي كه در واقع هميشه يك زاغه بوده است)؛ در عين حال نورمان تبيت، از مقامات انگليسي محافظهكار طرفدار تاچر، حزب كارگر نو را به خاطر خيانت به حزب كارگر قديمي و بازگرداندن «زاغهها و بيسوادي» شماتت كرده است. البته بسياري در اين رابطه ياد مهاجران گتونشين رم هم ميافتند؛ اما در حقيقت بزرگترين گروه رو به افزايش افراد بيكار قاره اروپا را ساكنان سابق آلمان شرقي يا ساكنان مناطق فقيرنشين عظيم بريتانيا تشكيل ميدهند. اتحاديه اروپا هيچ استراتژي واقعي براي حل درازمدت فقر ندارد؛ چون بيش از حد مشغول راضي كردن يونانيها براي حراج پانتئون است!
آيا تصور ميكنيد فقرا تاثير قابل توجهي بر رخدادهاي اخير در جهان عرب داشتهاند؟
توريستها و متفكراني كه روي مبلهاي راحتي مينشينند و تعمق ميكنند يعني كساني مثل خود من شگفتزدهاند كه چرا مهاجران شهري در شهرها آن هم با اين همه مشكلات و شرايط دشوار زندگي باقي ميمانند. اصلا «سود و منفعت شهرنشيني» در چيست؟ پاسخ اغلب آموزش است.
والدين فقير دست به از خودگذشتگيهاي عظيمي ميزنند تا پسرشان (و خيلي كمتر از آن دخترشان) را به مدرسه راهنمايي يا دبيرستان بفرستند. اين هدف تقريبا معادل با زيستن در شهري بزرگ است. نمونههاي مصر، الجزاير، تركيه و ايران بطور خاص جذابند، زيرا انقلابهاي ملي در اين كشورها بويژه در زمينه آموزش شهرنشينان، به ميراثها و اعطاي حقوق جالبي انجاميده است.
خلاصه، نتيجه موضوع بالا، آويزان كردن عكسي پرافتخار از يك فارغالتحصيل است كه ديوار صدها هزار خانه فقرا در جهان عرب و خاورميانه را زينت بخشيده است. (به باور من، نرخ آموزش عالي در ميان فقراي اين منطقه بسيار بالاتر از نرخ آن در زاغههاي امريكاي لاتين است.) پس وقتي از نقش فقراي شهري در شورشهاي جهان عرب سخن ميگوييم، داريم از فعالشدن آن قشري از فارغالتحصيلان حاشيهيي مدارس و دانشگاهها سخن ميگوييم كه قادر به يافتن شغلهاي آبرومندانه حكومتي يا مهاجرت به كشوري ديگر نبوده اند؛ كساني كه توانستهاند خشم پدران و برادران و خواهرانشان را در اجتماعي عمومي يا اينترنت به روشني و وضوح صورتبندي و بيان كنند؛ آن هم با درجهيي از شيوايي بيان و فصاحت كه با بيشتر همنسلانشان از طبقات متوسط مرفه برابر است.
البته در رسانههاي امريكايي، نوميدي و خشم يك پسر تحصيلكرده، اما بيكار خيابانهاي عربي را نشانه گرايش طبيعي و خودبهخودي وي به تبديل شدن به يك بمبگذاري انتحاري يا تروريست تعبير ميكنند. ما هيچ چيز از جنبش مصر نميدانيم و نميتوانيم همبستگي عظيم آن جوانان 20 ساله پرشوري را درك كنيم كه اكنون در دو سوي درياي مديترانه، ميادين عمومي را اشغال ميكنند.