ساراماگو خلاقترين نويسنده عصرما
«ساراماگو چه در رمانهايش و چه در ساير نوشتارهايش و چه در «نوت بوك» همان ساراماگو باقي ميماند، يعني خلاقترين و جالبترين نويسنده عصر ماست. چه با او موافق باشيد چه نباشيد.»
«مينو مشيري» نخستين مترجمي بود كه اثري از «ژوزه ساراماگو» را به فارسي برگرداند و با اقبالي كه از «كوري» شد، او را به دوستداران فارسي زبان ادبيات شناساند.
اين مترجم گزيدهكار ترجمه آثاري همچون «هدا گابلر» (هنريك ايبسن) «عصر بيگناهي» (ايديث وارتن) «زندگي و زمانه مايكل ك» (جي.ام. كوتسيا) «آدلف» (بنژامن كنستان) و «ژاك قضا و قدري و ارباباش» (شاهكار دني ديدرو) را در كارنامه دارد و در روزهاي اخير نيز دو كتاب جديد با ترجمه او به بازار عرضه شده است: «خاكستر گرم» نوشته «شاندور مارايي» مجار و «نوت بوك» نوشته ساراماگو. «نوت بوك» كه در كنار رمان «سفر فيل» از آخرين آثار چاپ شده ساراماگوست، در واقع نوشتههاي اين نوبليست پرتغالي در وبلاگاش را در بر دارد.
ساراماگو با جديت و پشتكاري باورنكردني بهطور منظم، از ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۸ تا ۳۱ اوت ۲۰۰۹، يادداشتهايي در وبلاگاش مينويسد و درباره موضوعات گوناگون و دغدغههاي سياسي، اجتماعي و ادبياش اظهارنظر ميكند. احاطه او به مسايل روز دنيا تعجببرانگيز و در عين حال جذاب است و نگاه انساندوستانه او كه حتي براي فيلي كه در باغوحش بارسلون مجبور است روي بتون راه برود دل ميسوازند، توجه و همدلي خواننده را برميانگيزد.
«نوت بوك» فرصتي براي دوستداران ساراماگوست تا بتوانند در اعماق انديشهها و دغدغههاي اين نويسنده كندوكاو كنند و او را بهتر بشناسند. به بهانه چاپ ترجمه مشيري از اين كتاب با اين مترجم ـ كه معمولا از گفتوگو اكراه دارد و به سختي راضي به گپ و گفت مطبوعاتي ميشود ـ گفتوگويي انجام دادهايم كه ميخوانيد.
-خانم مشيري، اجازه بدهيد بحث را با يك موضوع فرعي، اما به نظر مهم، آغاز كنيم. شما از مترجمان توانا و باتجربهاي هستيد كه هم انگليسي ميدانيد و هم فرانسه. در كارنامهتان هم ترجمه اثري از زبان واسطه ديده نميشود، به جز «كوري» ساراماگو و حالا «نوت بوك» او. نظر شما درباره ترجمه از زبان دوم، يا در واقع ترجمه از ترجمه، چيست و چرا طي اين همه سال فقط براي ترجمه آثار ساراماگو به ترجمه از زبان واسطه اقدام كرديد.
بيترديد، ترجمه از زبان اصلي به مراتب بهتر از ترجمه اثري از زبان واسطه است. در مورد «كوري» من زبان پرتغالي نميدانم، اما اين را ميدانم كه ساراماگو زبان انگليسي را خوب ميدانست و بارها در مصاحبههايش از مترجم انگليسياش تقدير كرد و اذعان داشت او گاه از خودش بهتر و دقيقتر اداي دين به انديشههايش كرده است. ترجمه انگليسي «كوري» و همچنين «نوت بوك» رشكبرانگيز است، به گونهاي كه من در حين مطالعه اين دو كتاب، نميدانستم به ساراماگو درود بفرستم يا به مترجمان توانايش احسنت بگويم.
«كوري» و «نوت بوك» بوي ترجمه نميدهند چنانكه ساراماگو آنها را به انگليسي نوشته باشد. اين دو اثر، هر يك به نوبه خود، چنان من را شيفته و مبهوت كردند كه حتي يك لحظه هم به فكرم نرسيد ترجمهشان نكنم، ولو اينكه هميشه ترجيح ميدهم از زبان اصلي ترجمه كنم.
يك جمله در نقدي كه آقاي دكتر عزتالله فولادوند بر ترجمه كوري من مرقوم داشتند اين بود: «پيداست مترجم مرعوب نويسنده نيست و لحن نوشته و سطح سخن را خوب دريافته و توانسته با امانت به خواننده فارسيزبان انتقال دهد.» همين بزرگترين تشويق براي ترجمه «نوت بوك» بود كه وقتي آن را خواندم، سخت مجذوباش شدم.
-در اين سالها ديدهايم كه وقتي كتاب تازهاي از يك نويسنده مطرح و پرفروش به زبان اصلي منتشر ميشود، چندين مترجم و ناشر وارد يك ماراتن نفسگير براي هرچه زودتر رساندن متن به بازار كتاب ايران ميشوند. گاه حتي ناشر كتاب را به چند پاره تقسيم ميكند و كار را به عهده چند مترجم ميگذارد تا زودتر تمام شود. در اينجا دو مساله مطرح است: اول، تعدد ترجمهها از يك كتاب و ديگر، تاثير عجله در ترجمه دقيق اين آثار. ترجمه شما از «نوت بوك» با حداقل فاصله زماني از چاپ كتاب به زبان اصلي در ايران منتشر شد و دو ترجمه ديگر اين اثر هم بهزودي به بازار خواهند آمد. شما درباره اين دو موضوع چه ديدگاهي داريد؟ گمان نميكنيد عجله به كارتان لطمه زده باشد؟
من كوچكترين تعصبي در مورد ترجمههاي همزمان ندارم، زيرا ترجمههاي اسفناك از آثار مهم ادبيات جهان يا به گفته شما از كتابي تازه از يك نويسنده مطرح زياد ديدهام. اما بر اين باورم كه ترجمه بهتر شناخته ميشود و ماندگار باقي ميماند، با وجود تمام كوششهاي مافياي تخريبگري كه در مطبوعات به هم نان قرض ميدهند يا حقارت و حسادت برخي افراد كه از روي ترحم نامشان را نميآورم اين ادعايام ثابت شده، نشده؟! به هر حال، من تكرو هستم و كار خودم را ميكنم و از اين باندبازيها باكي ندارم. همين.
بديهي است چند پاره كردن و تقسيم كردن اثري را پسنديده نميدانم. خوب يا بد، ترجمه يكدست نميشود و پرواضح است مراد و نيت از اين كار فقط شتاب و فروش است. اما «نوت بوك» ترجمه انگليسي «نوت بوك» دقيقا در آوريل سال ۲۰۱۰، يعني يك سال و دو ماه پيش، در لندن منتشر شد. به فاصله دو هفته كتاب به من رسيد. تصور نميكنم بتوان يك سال و دو ماه را «حداقل فاصله زماني» براي ترجمه يك كتاب ۳۷۰ صفحهاي دانست. ميگوييد ترجمههاي ديگري از همين كتاب در راهاند؟ خوب باشند. وحشتي ندارم. مگر معيار ترجمه خوب طولمدت آن است؟ تداعي شما را درك ميكنم؛ وارد نيست!
-زماني كه صرف ترجمه يك اثر ميشود معيار قابل قبولي براي قضاوت درباره كيفيت آن نيست. اما مثلا، در «ژاك قضا و قدري و ارباباش» دني ديدرو با ترجمه شما، با آن حجم و دشواري متن، حتي يك غلط املايي و انشايي ديده نميشود، در حالي كه در «نوت بوك» چند مورد خطاي اينچنيني راه يافته است.
بله، ميپذيرم. چند مورد خطا در هر كتابي اجتنابناپذير است. كتاب بدون اشتباه نادر و استثنايي است. اما در اين مورد شايد اشتباه از مترجم نبوده و هنگام حروفچيني پيش آمده باشد.
-اشاره كرديد به حجم 370 صفحهاي كتاب. آيا بخشهايي بود كه در ترجمه فارسي كتاب مجبور به حذف يا تعديل آنها بشويد؟
بله، مواردي اندك. «نوت بوك» من در قطع رقعي ۳۴۴ صفحه است، در صورتي كه كتاب اورژينال در اين قطع نيست. حروفچيني فارسي موجب شده كه تعداد صفحات دو كتاب دقيقا با هم نخوانند.
-حالا بپردازيم به خود كتاب. عنوان كتاب به انگليسي «The Notebook» است كه معناي دفترچه يادداشت ميدهد. شما همان عنوان «نوت بوك» را بر كتاب گذاشتهايد، در حاليكه مترجمان ديگر كتاب عناوين «دفترچه يادداشت» و «يادداشتها» را برگزيدهاند.
Notebook فقط در كتاب لغت به معناي دفترچه يادداشت هست در صورتي كه ساراماگو در همان جمله اول اين كتاب مينويسد يك نوت بوك (به معناي كامپيوتر كوچك شخصي و اصطلاحي كه رايج است) به او هديه كردهاند و همسرش از او خواسته وبلاگ بنويسد. از اين روشنتر؟!
-براي من بسيار جالب بود كه وسوسه اينترنت و وبلاگ حتي بزرگترين نويسندگان عصر ما را تحت تاثير قرار داده و به اين عرصه كشيده است. به نظر شما چه چيزي باعث ميشود، نويسنده نامدار و پر مخاطبي چون ساراماگو به شيوههاي جديد جذب مخاطب روي بياورد و احساس كند بايد اعتراضها، تاملات، مقالهها و يادداشتهايش درباره موضوعات گوناگون را با اينترنت به گوش مردم برساند؟ آيا ساراماگو احساس ميكرده بايد در جستوجوي مخاطب نو بود؟
ساراماگو روزنامهنگار هم بود. تصور نميكنم كامپيوتر ابزاري ناشناخته يا به منظور جذب مخاطب برايش بود. او با مقالات، كتابها و سخنرانيهايش از پرمخاطبترين نويسندگان عصر ما بود و هست. وبلاگنويسي فقط يكي از طرق ارتباط او با مردم بود.
-نظرات ساراماگو در اين كتاب چپ و راديكال است. بهگونهاي كه بارها بيپرده و بسيار شجاعانه جنايتهاي اسراييل عليه فلسطينيها را به باد انتقاد ميگيرد. از سوءاستفاده پاپ از مذهب و تلاش كليسا براي قدرتطلبي انتقاد ميكند، به حماقتهاي رييسجمهور سابق آمريكا و بيتفاوتيهاي رييسجمهور جديد ميپردازد و بسياري ديگر از شخصيتها و اتفاقات سياسي معاصر را با لحني تند و تيز نقد ميكند. با توجه به اين نگاه صريح، آيا انتشار اين يادداشتها در وبلاگ ساراماگو بازخوردي داشت يا با بيتفاوتي مواجه ميشد؟
اين سوال شما من را برآشفته ميكند. آيا حتما لازم است چپ و راديكال بود تا جنايات اسراييل عليه فلسطينيها را محكوم كرد؟ يا از ريا و قدرتطلبي كليساي كاتوليك انتقاد كرد؟ يا به حماقتها و دروغگوييهاي پايانناپذير بوش كه جهان را به خاك و خون كشيد، انتقاد كرد؟ يا فساد برلوسكوني را با آن لحن تند و تيز نقد كرد؟ ضمنا آيا متوجه طنزي نشديد كه ساراماگو در تعدادي از اين نوشتههايش به كار ميگيرد؟ به اين موارد توجه كنيد: «ماندهام كه چرا ايالات متحده كه همهچيزش آنقدر بزرگ است، چرا اغلب روساي جمهوري چنين كوچك دارد.» (ص ۱۷) «رسيدن به برزيل آسان نبود. ترك فرودگاه هم آسان نبود و... گويي بر پيشاني ما تاريخچه تروريسم بالفعل و بالقوه نقش بسته باشد و لومان بدهد.» (ص ۹۳) «امروز خبردار شديم سگي كه اوباما قول داده بود به دخترهايش بدهد يك سگ آبي پرتغالي است. بدون شك اين واقعهاي موفقيتآميز براي ديپلماسي پرتغال است و لازم است كشور ما حداكثر استفاده را براي روابط في مابين با ايالات متحده ببرد كه اينچنين غيرمنتظره توسط نماينده مستقيم ما ـ حتي مايلم بگويم سفير ما ـ در كاخ سفيد فراهم آمده.» (ص ۱۶۳) كاربرد اين نوع طنز از زهر
انتقادات صريح ساراماگو اندكي ميكاهد.
-آيا اين نگاه انتقادي راديكال در آثار ساراماگو هم ديده ميشود يا اين وبلاگ به او كمك كرده تا فضايي براي اظهار نظر و موضعگيري درباره موضوعات و مسايل روز پيدا كند؟
البته اين نگاه انتقادي در پيشينه ساراماگو ديده ميشود. مگر «كوري» شديدا انتقادي نيست؟ مگر مقالات متعدد او در رسانههاي بينالمللي انتقادي نيستند؟ ساراماگو يك منتقد سياسي، اقتصادي، اجتماعي و ادبي است.
-شما بهعنوان يك مخاطب و البته مترجم ساراماگو احساس نميكنيد كه گاهي او تا حدي گستاخانه با وقايع روبهرو ميشود و در نقد سياستها و سياستمدارها اصطلاحا زيادهروي ميكند؟ مثلا، او پاپ را با نام كوچكاش «راتسينگر» خطاب ميكند، يا مردم ايتاليا را بهخاطر انتخاب دموكراتيك برلوسكني به نخستوزيري مورد شديدترين انتقادها قرار ميدهد.
خير، ابدا او را بيش از حد گستاخ نميدانم. حتي فكر ميكنم آنچه درباره بوش و برلوسكني يا پاپ ميگويد كافي نيست. خير، او پاپ را با نام كوچك خطاب نميكند. راتسينگر نام خانوادگي پاپ است و نه نام كوچكاش. شما هميشه متون را اينگونه سرسري ميخوانيد؟! ضمنا، ساراماگو همانگونه كه در «نوت بوك» تاكيد دارد، عاشق هنر، ادبيات، موسيقي و اپراي ايتالياست. خصلت ساراماگو اما سازشناپذيري است و در وبلاگاش هم به اظهارنظرهاي دقيق و موشكافانه در مسايل امروزي جهان ما ميپردازد. ساراماگو با كسي تعارف ندارد. اين حق مسلم يك انديشمند در هيات اوست.
-و يك سوال درباره نثر ساراماگو. همانطور كه اغلب مخاطبان ميدانند و در نوشتههاي داستاني ساراماگو ديدهايم، او يك شيوه نگارش خاص دارد. از علايم سجاوندي به ندرت استفاده ميكند و در جملهبندي و نثرپردازي سبك خاص خود را دارد. به نظر من رسيد لحن سبك ساراماگو در «نوت بوك» با آثار ديگرش تفاوت اساسي دارد. آيا همينطور است؟
بله. اگر لحن، سبك و نثر ساراماگو در «نوت بوك» با ساير آثارش تفاوت اساسي دارد، كه دارد، به اين دليل است كه در «نوت بوك» يك رمان نمينويسد. «نوت بوك»، «كوري» نيست. در اين يادداشتهاي شخصياش در وبلاگ بيتكلف و خودماني، صريح، صادق و ساده است. حتي در متن ويرگول ميگذارد، نقطه ميگذارد، سر سطر ميرود و پاراگراف جديدي را آغاز ميكند. اما ساراماگو چه در رمانهايش و چه در ساير نوشتارهايش و چه در «نوت بوك» همان ساراماگو باقي ميماند، يعني خلاقترين و جالبترين نويسنده عصر ماست. چه با او موافق باشيد چه نباشيد.