اكران همچنان نابسامان
تا همين دو سال پيش، همان دوراني كه «اخراجيها2» مسعود دهنمكي ساخته و قرار شد روي پرده بيايد، تهيهكنندگان، سرمايهداران و كارگردانان فيلمها خيلي بر سر گرفتن پردههاي سينما در تعطيلات نوروز و مناسبتهايي چون عيد فطر دعوا نداشتند.
اصلا خيلي از آنها تلاش ميكردند فيلمهايشان، البته جز تابستان، در روزهاي غيرتعطيل اكران شود و توجيهي هم كه براي اين كار عنوان ميكردند بيرغبتي مردم به سينما رفتن در روزهاي تعطيل بود. اما مسعود دهنمكي كه نان «اخراجيها1» را ميخورد، با اكران فيلمش در نوروز 88 همه معادلات را به هم زد.
فيلمهاي در نوبت اكران سينماي ايران را ميتوان در دو دستهبندي قرار داد؛ دسته اول فيلمهايي هستند كه در جشنواره فيلم فجر روي پرده ميروند. بعضي از اين آثار به شهادت تماشاگران فيلم در روزهاي جشنواره يا به خاطر حواشي ساخت تا نمايش و مسائلي از قبيل كارگردانهاي اسم و رسم دار، ميتوانند سر و صدا زيادي به پا كنند.
همين نكات مهم يا جزيي است كه عوامل فيلم را بر آن ميدارد تا نهايت تلاششان را به كار گيرند و پرده سينماها را در فصل مورد نظرشان از آن خود كنند. اما دسته ديگري از فيلمها كه نه راهي به جشنواره پيدا ميكنند و نه قرار است در تاريخ سينماي ايران ردپايي از خود به جا بگذارند به خاطر عدم نمايش در جشنواره تنها اميدشان به اكران سال است. اميدي كه نابجا و در عين حال شدني هم نيست.
جاي خالي صندليهاي سينما
یكي از هزاران مشكلات اكران فيلمها نبود سالن سينما است. معلوم نيست چقدر ديگر بايد درباره اين معضل نوشت و نتيجهيي نگرفت. البته عكسالعمل دوستان مسوول در اين روزها رنگ و بوي ديگري به خود گرفته است و در مقابل پاسخ چرايي كمبود سالن سينما، سينماهاي كلانشهرها را تعطيل ميكنند.
نمونه بارزش هم سينما پيروزي است كه به بهانه تغيير ماهيت به مركز تجاري فرهنگي، به خرابه تبديل شد. اين موضوع بيربط به اكران محدود فيلمها نيست. جايي كه پروانه ساخت و نمايش به تعداد بالايي از فيلمها تعلق ميگيرد بايد انتظار مدعي شدن فيلمهايي كه بر سر به دست آوردن سالن با يكديگر رقابت ميكنند را هم داشت.
با اين وجود تقسيم ناعادلانه سالنهاي سينمايي نيز ميتواند صداي كارگردانها را دربياورد. به عنوان مثال فيلم «پاياننامه» با وجود به دست نياوردن كف فروش و بنا به صلاحديد شوراي صنفي نمايش در حالي روي پرده ماند كه «ورود آقايان ممنوع» به واسطه همين تصميمگيري اشتباه و عجيب كار نمايش خود را با 16 سالن شروع كرد.
همه اين دردسرها از زماني شروع شد كه مافياي سينمايي براي اكران پر و بال بيشتري نسبت به ناظران شوراي صنفي نمايش پيدا كردند.
لابي تهيهكنندگان با سينماداران
پيش از اين اكران فيلمها زيرنظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و بر اساس سال توليدشان بود. اين مساله معايب خاص خودش را داشت. فيلمي كه نميتوانست فروش مناسبي داشته باشد، چهار هفته فرصت اكران داشت و فيلمي هم كه خوب ميفروخت در همين مدت روي پرده ميرفت. اين بيعدالتي هم در نوع خود بينظير بود.
مرحوم سيفالله داد از سال 77 تصميم جديدي براي روي پرده رفتن فيلمها گرفت. اختيار اكران فيلمها از شوراي نظارت و ارزشيابي معاونت سينمايي سلب شد و به عهده صاحبان فيلم و سينما گذاشته شد. درباره اكران فيلمها اينبار سينماداران به صورت مستقيم با تهيهكنندگان در تماس بودند و با تعامل با يكديگر سينماها را ميان فيلمها تقسيم ميكردند.
در اين ميان كار شوراي صنفي نمايش نظارت بر قراردادهاي سينماداران و تهيهكنندگان بود كه خداي ناكرده تخلفي درباره مدتزمان روي پرده رفتن فيلمها اتفاق نيفتد. از همان سالها هم گروهبندي سينماها شروع شد و تقسيم شدن سالنهاي سينماهاي تهران به چهار سرگروه؛ نويد برنامه منظم و منسجمي را به عوامل فيلمها داد.
اما اين همه ماجرا نبود. از سال 82 كه مصاف فيلمهاي روي پرده شكل جديتري به خود گرفت، باندهاي سينمايي و لابي تهيهكنندگان و سينماداران شروع شد. سينماداران كه اغلب سليقه هنري نداشتند فيلمهاي نفروش و به قول خودشان مخاطب خاص را از گردونه اكران حذف كردند و جاي خالي نظارت شوراي صنفي نمايش هم در اين ميان بشدت احساس ميشد.
البته گاهي پاي معاونت سينمايي و دستگاههاي بيربط دولتي ديگر هم به ميان ميآمد و درباره بعضي از فيلمها و روي پرده ماندنشان اعمال نظرهايي صورت ميگرفت. يكي از اين فيلمها «مارمولك» بود كه در مدت 20 روز توانست 900 ميليون تومان فروش داشته باشد. طبعا سينماداران علاقه زيادي به ادامه اكران اين فيلم داشتند اما مناسبت ديگر اجازه روي پرده ماندن را نداد.
انحصار تبليغات تلويزيوني و شهري
«اخراجيها3» در شرايطي روي پرده رفت كه علاوه بر جنجالهاي قبل از نمايش و زمان جشنواره، رقيبي چون «جدايي نادر از سيمين» داشت. آخرين ساخته فرهادي هم بنا به كسب موفقيتهاي بيشمار در عرصههاي مختلف بينالمللي، تحسين منتقدان، استقبال مخاطبان جشنواره و خاطره خوب «درباره الي»، شانس زيادي براي فروش داشت. همزماني اكران اين دو فيلم پرمخاطب نظرات متفاوتي را در پي داشت.
خيليها بر اين مساله كه اكران اين دو فيلم به صورت همزمان باعث لطمه زدن به فروششان ميشود اذعان داشتند. اما از طرف ديگر عدهيي معتقد بودند همزماني اكران به فروش اين فيلمها كمك ميكند و رقابت ميان آنها باعث گرم شدن بازار سينما و توجه به فيلمهاي ديگر روي پرده خواهد شد. بررسي درستي يا نادرستي اين نظريات امكانپذير نيست چراكه اكران فيلم و موفق بودن آن در سينماي ايران امري كاملا نسبي است.
اما بررسي موردي شرايط اكران «اخراجيها 3» و «جدايي نادر از سيمين» در نوع خود جالب و قابل تعميم به آثار ديگر است. آخرين ساخته اصغر فرهادي نسبت به «اخراجيها 3»تعداد سالنهاي كمتري به خود اختصاص داد. اكران اين فيلم برخلاف ساخته اخير دهنمكي در شهرستانها جدي گرفته نشد و تبليغات نامحدود هم دليل مدعاي ديگري بر فروش بالاي فيلم بود. يكي از بزرگترين شانسهاي فروش فيلمهاي سينمايي تبليغات تلويزيوني است. شايد آنقدر كه تيزرهاي تبليغاتي صدا و سيما در فروش فيلم تاثير دارد، بنرهاي شهري موثر نيست.
چرا شهرستانيها فيلم خوب نبينند؟
اكران نياز به شناخت جغرافيايي و مردم شناختي دارد. معني شناخت جغرافيايي آن نيست كه كمديهاي مبتذل و سطح پايين در شهرستانها اكران شود و فيلمهاي طبقه متوسط و شهري و فيلمهاي هنري و فرهنگي هم فقط در تهران روي پرده بروند. اگر رسالتي براي هنر قايليم و آن را جزيي از فرهنگ ميدانيم، بايد از سينما به عنوان هنر پرطرفدار و تاثيرگذار در اين امر استفاده كنيم.
فيلمي كه در تهران روي پرده ميرود بايد در شهرهاي ديگر هم اكران شود. حالا اگر تعداد سالنهاي قابل عرضه فيلم در شهرستانها ناچيز باشد بايد با برنامهريزي و زمانبندي كوتاهمدت تعادل را ايجاد كرد و كسي را از ديدن فيلم خوب محروم نكرد. بيتوجهي به اين مساله تا اندازه زيادي به فروش برخي فيلمها ضربه ميزند.
«اخراجيها 3» در تمام شهرستانها در حالي روي پرده رفت كه«جدايي نادر از سيمين» تعداد سالنهاي كمتري در شهرستانها در اختيار داشت. به همين خاطر فيلم دهنمكي در فروش شهرستان از فيلم فرهادي پيش افتاد. «اخراجيها 3» آنقدر روي پرده ماند كه صداي شهرستانيها درآمد و بارها از طريق برنامه هفت، تمايلشان را براي ديدن فيلمهاي ديگر اعلام كردند.
موقعيتشناسي در اكران
اكرانهاي فصلي يكي ديگر از موارد قابل توجه كارگردانان است. اكران فصلي به معناي اكران فيلمهاي خاص در فصلهاي خاص نيست؛ مثلا نميتوان حكم كلي صادر كرد چون كمدي قرار است مردم را بخنداند پس بايد در فصل بهار روي پرده برود.
با محصولات فرهنگي و هنري نميتوان براي مردم تعيين تكليف كرد اما چيزي كه در اين ديدگاه مشهود است، اكران فيلمهاي مناسب در روزهاي مختلف سال است. مثلا نمونه فيلمهايي را ميتوان به ياد آورد كه با هدف گذران اوقات فراغت و مفرح كردن مردم توليد و اكران شدند. اين فيلمها لزوما در بهار يا تابستان روي پرده نرفتند، اما زماني كه روي پرده بودند همتايي در ژانر خود نداشتند. يعني فيلم با موقعيتشناسي نمايش داده ميشود.
مثلا سوزاندن بازيگرها و كارگرداناني كه بطور همزمان فيلم براي نمايش دارند يكي از همين موقعيتنشناسيها است. چه ميشود كه رامبد جوان دو فيلم همزمان در قالب كارگردان و بازيگر روي پرده دارد و در ضمن مجموعه تلويزيونياش هم در همين ايام بايد پخش شود؟ اكران دو فيلم كمدي به صورت همزمان به يكي ضربه ميزند و هميشه فيلمي ضربه ميخورد كه حواشي كمتري زمان ساخت داشته است.
تقصير هيچ كس نيست
تكليف سالنهاي نمايش فيلمها كه معلوم است. تعدادشان زياد كه نميشود هيچ بايد دعا كنيم يكي پس از ديگري به خرابه تبديل نشوند، اما درباره باقي قضاياي اكران هم خيلي نميتوان اميدوار بود و مادامي كه طرف حساب فيلمهاي روي پرده سينماداران باشند و ناظري هم بالاي سر اكران نباشد چرخ اكران به كام برخي ميچرخد.