مجيد قيصري: بضاعت ادبيات ما همين است
مجيد قيصري به تازگي دهمين كتاب خود را با عنوان «زيرخاكي» منتشر كرده است.
قيصري از معدود نويسندگان ادبيات جنگ است كه به دور از هرگونه تعصب و خيلي صريح درباره ادبيات جنگ و ديگر چيزها حرف ميزند.
قيصري ميگويد: «اينكه ما بخواهيم خودمان را با آنچه در جهان به عنوان ادبيات اتفاق ميافتد مقايسه كنيم و بگوييم چرا ما از اينكه هست بالاتر نميرويم، فكر كنم حرف منطقي نباشد. بالاخره بضاعت ما همين است. اما با اين حال قدمهاي ما هم در نوع و اندازه خودمان قدمهاي كوتاهي نيست.»
مجيد قيصري كه مشاور فرهنگي مديرعامل برج ميلاد تهران هم هست وقتي از جنگ و ادبيات آن حرف ميزند به اين نكته اشاره ميكند كه «شايد من فقط دلم ميخواهد آنچه وجود داشته است را به عنوان يك سوژه بكر و خوب معرفي كنم. بقيهاش را حتما ديگران انجام خواهند داد.»
در كتاب «زيرخاكي» هر داستان فقط سوژه را روايت ميكند. انگار نويسنده قصد دارد فقط طرحها و سوژهها را منتقل كند. به گونهاي كه ميتوان براي كسي در چند سطر اين داستانها را تعريف كرد.
اينكه بشود داستاني را در چند سطر تعريف كرد حسن است يا قبح؟ يا به عكس اگر نشود داستاني را تعريف كرد اين حسن آن اثر باشد؟ يا با تحقير بگويم «مسخ» داستان يك بازارياب است كه تبديل به سوسك ميشود! خب، اين طرح كلي است اما چگونه اين روند رخ داده؟ داستان نوشته ميشود كه اين روند را نشان دهد. قصه گويي شرط اصلي ادبيات است.
ما به طمع ماندگاري مينويسيم. به قول سعدي؛ غرض نقشي است كه از ما برجا بماند. حالا اين جاي پا چقدر عميق است، نميدانم. به نظرم بايد منتظر آينده باشيم. خيلي از آثار بودند كه در دهه چهل يا پنجاه برايشان سر و صدا شده ولي حالا هيچ خبري ازشان نيست.
به عكس، آثاري بودهاند كه با بيمهري روبهرو بودهاند اما امروز مخاطب خودشان را دارند. فرهنگ ما فرهنگ صبوري است، فرهنگ تحمل و بردباري است. در حوزه ادبيات بايد صبور باشيد، آرتيستها زود ميخواهند ديده شوند اگر ديده نشود بساطشان را جمع ميكنند، ميروند سر گذر ديگري بساط ميكنند.
تاثير متون قديم يا به نوعي نگاهي شاعرانه در بعضي از اين داستانهاي شما حس ميشود مثل داستان «بلابل» كه روايت اسيري است كه در قفس ديگري ميافتد.
داستان بلابل روايت چند روز از زندگي اسيري است كه در يك اردوگاه بزرگ در حصر بهسر ميبرد، در يك جريان دوباره در يك قفس كوچكتر ميافتد.
قفس در قفس. اين بار نه خاطر دشمني و جنگ با يك كشور متخاصم، بلكه فقط بهخاطر صوت زيبايي كه دارد. اين زيبايي را از بلبل به ارث برده. بهنظرم ماجرا به اندازه كافي شاعرانه بود كه مرا جذب كند.
-در بعضي از داستانها جنگ انگار تنها بهانه است مثل داستان «باغبان» كه سربازها درگيرودار جنگ به پيكنيك ميروند...
در داستان باغبان، در هنگامه جنگ در كوهستانها، در كردستان؛ گروهي از ايرانيان ميروند در يكي از باغات سرزمين خودشان سورچراني، نوعي شيطنت و بازيگوشي يا زندگي سرخوشانه در بحبوحه جنگ؛ و يكي از سربازها بهجاي ميوه چيني يا سرك كشيدن به سوي دشمن، مشغول حرس كردن و آبياري آنجا ميشود. ملكي كه نميداند مال كيست؟
در مقابل عراقيها تا ميرسند اولين كاري كه ميكنند، حصار ميكشند و بعد دور زمين مين ميكارند. يعني تا لحظه كوتاهي پيدا ميكنيم ساز سرخوشي و مستانه زندگي را ساز ميكنند. اين دم را غنيمت شمار، شما را ياد هماني مياندازد كه مرا.
-به اعتقاد شما آيا پرداختن به جنگ در ادبيات با واقعيتهاي امروز جهان همخواني دارد؟
واقعيت امروز جهان چيست؟ تيتر اخبار امروز جهان چيست؟ غير از جنگ چيز ديگري ميبينيد. بد نيست بدانيد كه چند سالي است كه تلويزيون نميبينم مگر اذاني بشنوم كه مطمئن شوم وقت نماز است يا فوتبالي ببينم. از بس كه قاب شيشهاي بوي جدل ميدهد، تحمل ديدنش را ندارم. حتي صدايش را دوست ندارم بشنوم. با اين حال، دو سال پيش كاري نوشتهام درباره سقوط صدام. البته سقوط بهانهاي است كه داستانم را روايت كنم.
-يعني داستان در جغرافيايي غير از ايران ميگذرد ولي با رويكرد جنگ؟
بله، تبعات جنگ است و جغرافيا كشور عراق است. تعدادي هم داستان دارم كه در فضايي متفاوت از فضاي جنگ ميگذرد. چندتايي هم اينجا آنجا چاپ كردهام؛ فكري براي مجموع شدن آنها نكردهام اگر به يك حجم و شكل مناسب برسد، شايد اين كار را بكنم. ولي اين را بدانيد جنگ امري نيست كه مربوط به گذشته ما باشد. درست است كه دو يا سه دهه پيش اين واقعه رخ داده، ولي روي امروز و فرداي ما تاثيرش را گذاشته. تاريخ فقط گذشته ما نيست، حال و آينده ما هم منوط به گذشته شده است.
-جنگ يك مساله جهاني است، آثار مطرحي از نويسندگان مطرح در جهان وجود دارد كه يا مستقيما به اين مقوله پرداختهاند يا غيرمستقيم. به نوعي ميتوان جنگ را يك مساله هميشگي دانست. به عقيده چرا اينگونه به نظر ميرسد كه جنگ هنوز براي نويسندگان ما يك مساله بومي است؟
جنگ يك مساله جهاني نيست يك مساله بومي است. يك حادثه براي يك گروهي از مردم اتفاق ميافتد زماني آن مساله جهاني ميشود كه احساس مردم جهان را به يك سو جهت داده و تحتتاثير قرار دهد. الان جدالي كه در ليبي رخ داده، آيا يك مساله جهاني است؟ درست است كه مردم دنيا اخبار را دنبال ميكنند، اما مساله آنها نيست. اما براي جنگ با طالبان اين ذهنيت جهاني شد؛ يعني اول زمينههاي عاطفي آن پررنگ شد بعد در زمان حمله و بعد از حمله نگاهها به آن خيره شد.
كاري به درستي و نادرستي آن ندارم. مهم توجهي است كه عموم مردم دنيا به اين مقوله داشتند. شاهد مدعا رمان «بادبادك باز» است. رماني كه در مدت كمي فراگير شد و مورد توجه قرار گرفت. اگر اين رمان به زبان فارسي نوشته ميشد اينگونه مورد اقبال قرار ميگرفت؟ (درباره ظرفيتهاي زبان فارسي به اندازه كافي بحث شده است) جنگ بوسني همينطور و خيلي مثالهاي ديگر. اينها ادبيات نيست. نگاهي به ادبيات نداشتند. ادبيات يعني جنگ و صلح. يعني اميد آندره مالرو. يعني رماني كه خارج از هياهو و بعد تبليغي تاثير خودش را ميگذارد. حتي در كشور متخاصم، اما قصه ما متفاوت است. من فقط از دو منظر به آن نگاه ميكنم يكي داخلي و ديگر خارجي.
در بعد خارجي، وقتي كه جنگ در ايران و عراق ادامه داشت سويه خبر به نفع عراق بود. سالها طول كشيد تا به دنيا اثبات شود كه صدام كيست و عراق متخاصم اين جنگ است. حالا ما ميخواهيم به دنيا از جنگي حرف بزنيم كه مردم در آن قضاوت اشتباه ميكردند. طبيعي اين است كه اشتباه مردم را به رخشان نكشيم. اين قصه سر دراز دارد. و اما داخلي. در همان زمان جنگ، شعار اين بود: شير جبهه، مظلوم شهر. كه البته زود اين شعار را پاك ميكردند.
در همان زمان رخ داد هم جنگ صبغه ملي وطنياش كم رنگ بود. به اينجا برسم كه اگر ما بتوانيم ابعاد اين جنگ را به مردم خودمان نشان بدهيم، هنر كردهايم. در ثاني هيچ هنري نيست كه قبل از آنكه بومي شود، مورد اقبال ديگران قرار بگيرد. در نتيجه شخصا دغدغه جهان را ندارم. ما هنوز داريم بعد از سالها، به سوءتفاهمهاي خودمان پاسخ ميدهيم.
-پس ميگوييد جنگ به عنوان يك موضوع جهاني اهميت ندارد و مسالهاي بومي است. به جهاني نوشتن يا چيزي شبيه اين اعتقادي نداريد و براي شما مهم اين است كه در ايران خوانده شويد؟
نگفتم نميخواهم. گفتم دغدغهام اول مردم كشور خودم است. جامعه ما وقتي اين ادبيات را به رسميت شناخت و برايش ارزش قايل شد ديگران هم به آن احترام ميگذارند.
-فكر نميكنيد ما در اين ژانر (ادبيات جنگ) به دليل كمبودهاي كيفي آثارمان، آنچنان قابليت جهاني شدن يا قرائتهاي گستردهتر نداريم؟
من در بحث داستان كوتاه مطمئنم هستم كه اين قابليت وجود دارد. اما فقط اين قابليت نيست كه الزاما دليل جهاني شدن يك اثر است. اجازه بدهيد من خيلي رك و به دور از هر گونه تعصبي حرف بزنم. ما يك مشكل هم در اين زمينه داريم كه زبان ماست.
واقعا زبان فارسي در اين ميان و براي ترجمه شدن به زبانهاي ديگر خودش يك مانع است. اما به هر صورت نظر من اين است كه بالاخره اين اتفاق روزي خواهد افتاد. همانطور كه مولانا بعد از هفتصد سال كشف و شناخته ميشود. ادبيات صبوري ميخواهد.
من هم همانطور كه عرض كردم مساله اولم جهاني شدن نيست. مساله من اين است كه براي مردم خودم حرف قابل گفتني داشته باشم و بعد از آن با مسايل فراواني كه زبان فارسي روبهروست مسلما هيچكس بيعلاقه نيست كه صدايش حوزه وسيعتري را در بر بگيرد.
-فكر نميكنيد آثاري كه در اين حوزه وجود دارند، اكثرا درگير مسايل كلي و كليشهاي هستند؟
بله، اكثرا همينطورند. اينكه ميگويم ما در داخل كشور هم مشكل داريم يكي همين مسالهاي است. همان طور كه در خارج از مرزها جنگ ما را به گونهاي ديگر معرفي كردند و حالا سكوت كردهاند در داخل هم به نوعي ديگر ميخواهند آن را معرفي كنند. چيزي كه باعث آزار اهل هنر شده نگاه ابزاري به اين مقوله است.
-به نظر شما چقدر توانستهايم وضعيت انسان معاصر و درگير جنگ را در داستان امروز ايران به شكلي غيركليشهاي و خلاق مطرح كنيم؟
ما در اقليمي زندگي ميكنيم كه دغدغه و مسايل خودمان را داريم در نتيجه بايد به مسايل خودمان پاسخ بدهيم. بايد براي سوالهاي خودمان دنبال پاسخ باشيم. شرايط در زمان جنگ براي تمام انسانها يكي است؛ نحوه پاسخ شايد كمي متفاوت باشد وگرنه آدم، آدم است.
اتفاقا در ادبيات ما داستانها بسياري نوشته شده كه حكايت از همين نگاه انساني دارد، ولي نگاهها متاسفانه بيشتر متوجه آثاري است كه كليشهاي خاص را ترويج ميكند.
-بدبينانه اگر بخواهيم نگاه كنيم انگار در اين قضيه عمدي در كارست كه آثار ديگر يا صداهاي ديگر ديده نشود.
سر زخمها را نبايد باز كرد، فكر ميكنم ادبيات جنگ اين زخم را تازه نگه ميدارد. واكنش خوانندگان ما كاملا طبيعي است. خاطرهاي تلخي كه دوستش نداري، ولي عزيزش ميداري.
-آيا رسالت ادبيات جنگ تنها انتقال يك مفهوم است؟
شايد براي يك عده اينگونه باشد و هنوز براي خود چنين رسالتي را فرض كنند. اما اينكه تنها دغدغه انتقال يك مفهوم، حالا آن مفهوم چيست، جاي بحث دارد؛ ولي دركل، تا زماني كه ادبيات خلق ميشود و بشود ايرادي نميبينم. مگر اينكه با آن مفهوم، حالا هر مفهومي كه ميخواهد باشد مشكل داشته باشيم.
-فكر ميكنيد مساله فرم و ساختار در اين حوزه چقدر قابل اهميت است و آيا متنهايي وجود دارند كه علاوه بر قصهگويي به سمت نوشتار خلاق و مستقل پيش بروند؟
اگر براي ادبيات داستاني ما در اين چند دهه اتفاقي خوبي رخ داده باشد، بيترديد سهم ادبيات جنگ غيرقابل انكار است، مگر اينكه توقع ديگري از اين ژانر داشته باشيم كه آن حرف ديگري است.
-اما در مورد قسم دوم سوال، كه ميگويد آيا به غير از قصهگويي شاهد متنهاي خلاقهاي بودهايم يا نه؟
بايد بگويم چرا نبودهايم. نيمه پنهان ماه شيرزادي يا دل ودلدادگي مندنيپور، فال خون غفارزادگان، كاري كه جديدا از بايرامي در آمده آتش به اختيار. داستان كوتاه كه ديگر گفتن ندارد.
-وضعيت ادبيات داستاني امروز و كتابهاي بسياري را كه خصوصا در اين چند سال اخير منتشر شدهاند، چگونه ميبينيد؟
يكي از مشكلات ما در اين زمينه اين است كه ما نميتوانيم با زبان داستاننويسان نسل امروز ارتباط برقرار كنيم. نميدانم ريشه اين مساله كجاست. هيچ سنجش و معياري هم وجود ندارد انگار كه مثلا يك نفر با يك ديد انتقادي و درست بيايد و ريشههاي اين مساله را بررسي كند و بگويد چرا ما زبان همديگر را در داستاننويسيمان خيلي خوب متوجه نميشويم. شايد ايراد به خود من و همنسلان من هم برگردد. شايد ما هنوز هم درگير همان چيزي هستيم كه پيشتر بودهايم و از آن موضعي كه قابل قبول ماست، نميخواهيم عقبنشيني كنيم. اما اجازه بدهيد به يكسويه مثبت داستاننويسي امروز ايران و نسل تازه هم اشاره كنم. آن چيزي كه براي من مثبت بهنظر ميرسد،
اين است كه با تمام اين شكاف عميقي كه انگار بين نسلها و متونشان وجود دارد بايد گفت اين نسل زير سايه نويسندگان مطرح و مشهور پيش از خودشان نرفتهاند. اين واقعا نكته مثبتي است. حال آنكه شايد خيلي داستانها به ايدهآلهاي ما نزديك نباشند و... اما خود اين مساله هم قابل تامل است و كاش كسي درباره اين مساله به صورت جديتر حرف ميزد.
اينكه اين نسل به هر صورت چه ما بخواهيم چه نه يا چه خودشان خودآگاه اين كار را كرده باشند، چه ناخودآگاه صاحب صدايي شدهاند. شايد در نگاهي كلي بشود گفت كه در دهه گذشته از دو، سه كشور مشخص آثاري ترجمه ميشد و مورد نظر و خوانش داستاننويسهاي ما قرار ميگرفت و به طبع تاثيراتي هم داشت. اما امروز اين تنوع و اقليم ترجمه گستردهتر شده و شايد اين مساله هم در جريان داستاننويسي نسل امروز سهيم باشد.
در نهايت اينطور به نظر ميرسد كه اين نسل، نويسنده و مخاطب خودش را دارد. شايد با متر و معياري كه ما سراغ آثار ميرفتيم، نميشود سراغشان رفت. خود من، كافه پيانو را وقتي شروع كردم به خواندن واقعا به سختي توانستم يكي، دو فصلش را بخوانم و در نهايت هم آن را كنار گذاشتم چون براي من حداقل هيچ چيز تازهاي وجود نداشت.
اما اينكه چرا اين كتاب با اين اقبال روبهرو ميشود، واقعا مسالهاي است كه ميشود به آن پرداخت يا آثاري از اين دست... . به هر صورت من فكر ميكنم بايد كساني بيايند و درباره اين مساله حرف بزنند...
يعني اين شكاف عميقي كه انگار بين نسلها ايجاد شده است (چه در حوزه مخاطب و چه در حوزه نويسنده) به نظر مسالهاي جدي است.