كيفيت پيدايش و رشد شيعه(۹) - قضا و قدر، جبر و اختيار
مرحوم علامه محمد حسين طباطبايي
توضيح بيشتر در معنى صفات
صفات بر دو قسم اند ؛ صفات كمال و صفات نقص.
صفات كمال چنان كه پيشتر اشاره شد معانی اى هستند اثباتى, كه موجب ارزش وجودى بيشتر و آثار وجودى فزون تر براى موصوفات خود مي باشند چنان كه با مقايسه يك موجود زنده و دانا و توانا با يك موجود ديگر مرده و بي علم وقدرت روشن است. و صفات نقص صفاتى هستند بر خلاف آن.
وقتى كه در معانى صفات نقص دقيق شويم خواهيم ديد كه به حسب معنى منفى بوده از فقدان كمال و نداشتن يك نوع ارزش وجودى حكايت مي كند مانند جهل و عجز و زشتى وناتندرستى و نظاير اينها.
بنابر آنچه گذشت، نفى صفات نقص معنى صفات كامل مي دهد مانند نفى نادانى كه معنى دانایى و نفى ناتوانى كه معنى توانایى مي دهد.
و از اين جاست كه قرآن كريم هر صفت كمالى را مستقيما براى خداى متعال اثبات مي كند و هرصفت نقص را نيز نفى كرده، منفى آن را براى وى اثبات مي نمايد چنان كه مي فرمايد: «و هو العليم القدير , و هو الحى , و لا تأ خذه سنه و لا نوم , و علموا انكم غير معجزى الله».
نكته اي كه نبايد از نظر دور داشت, اين است كه خداى متعال واقعيتى است مطلق كه هيچ گونه حد و نهايت ندارد و از اين روى هر صفت كمالى هم كه درموردش اثبات مي شود, معنى محدوديت را نخواهد داشت. وى مادى و جسمانى و محدود به مكان و زمان نيست و از هر صفت حالى كه حادث باشد منزه است وهر صفتى كه حقيقتا براى وى اثبات مي شود از معنى محدويت تعريه و خالى شده است چنان كه ميفرمايد: ( ليس كمثله شى ء).
صفات فعل
صفات ( علاوه بر آن چه گذشت ) با انقسام ديگرى منقسم مي شوند به صفات ذات و صفات فعل.
توضيح اين كه: صفت گاهى با خود موصوف قائم است مانند حيات و علم و قدرت كه با شخص انسان زنده و دانا و توانا قائم هستند و ما مي توانيم انسان را به تنهائى با آنها متصف فرض كنيم اگر چه غير از وى چيز ديگر فرض نكنيم و گاهى تنها با موصوف قائم نيست و موصوف براى اين كه با آن صفت متصف شود, نيازمند تحقق چيزديگرى است مانند نويسندگى و سخن گوئى وخواستارى و نظاير آنها.
زيرا انسان وقتى مي تواند نويسنده باشد كه دوات و قلم و كاغذ مثلا فرض شود و وقتى سخنگو مي شود كه شنونده اى فرض شود و وقتى خواستار مي شود كه خواستنى وجود داشته باشد و تنها فرض انسان در تحقق اين صفات كافى نيست.
از اين جا روشن مي شود كه صفات حقيقى خداى متعال (چنان كه گذشت) عين ذاتند، تنها از قسم اول مي باشند و اما قسم دوم كه در تحقق آنها پاى غير در ميان است و هر چه غير اوست آفريده او و در پيدايش پس از اوست صفتى را كه با پيدايش خود بوجود مي آورد نمي شود صفت ذات و عين ذات خداى متعال گرفت.
صفاتى كه براى خداى متعال بعد ازتحقق آفرينش ثابت مي شود مانند آفريدگار, كردگار, پروردگار, زنده كننده, ميراننده، روزى دهنده و نظاير آنها عين ذات نيستند بلكه زائد بر ذاتند و صفت فعلند.
مراد از صفت فعل اين است كه پس از تحقق فعل معنى صفت از فعل گرفته شود نه از ذات, مانند آفريدگار, كه پس از تحقق آفرينش از آفريده ها آفريدگار بودن خداى متعال ماخوذ و مفهوم مي شود و با خود آفريده ها قائم است نه با ذات مقدس خداى متعال تا ذات با پيدايش صفت از حالى به حالى تغيير كند.
شیعه، دو صفت اراده و کلام را به معنایی که از لفظ آن ها فهمیده می شود (اراده به معنى خواستن, كلام يعنى كشف لفظى از معنا) صفت فعل مي دانند. معظم اهل سنت آن ها را به معنای علم گرفته و صفت ذات می شمارند.
قضا و قدر
قانون عليت در جهان هستى, به نحو استثناء ناپذير حكمفرما و جارى است.
به مقتضاى اين قانون، هر يك از پديده هاى اين جهان در پيدايش خود به عللى (اسباب و شرائط تحقق) بستگى دارد كه با فرض تحقق همه آن ها (كه علت تامه ناميده مي شود) پيدايش آن پديده (معلول مفروض) ضرورى (جبرى) است و با فرض فقدان همه آن ها يا برخى از آن ها پيدايش پديده نامبرده محال است.
با بررسى وكنجكاوى اين نظريه, دو مطلب زيرين براى ما روشن مي شود:
1- اگر يك پديده (معلول) را با مجموع علت تامه و هم چنين با اجزاء علت تامه اش بسنجيم نسبت آن به علت تامه نسبت ضرورت (جبر) خواهد بود و نسبتش به هر يك از اجزاء علت تامه (كه علت ناقصه ناميده مي شود) نسبت امكان است، زيرا جزء علت نسبت به معلول تنها امكان وجود را مي دهد, نه ضرورت وجود را.
بنابراين جهان هستى كه هر پديده از اجزاء آن در پيدايش خود بستگى ضرورى به علت تامه خود دارد, ضرورت در سراسر آن حكمفرما و پيكره آن از يك سلسله حوادث ضرورى و قطعى تنظيم شده است با اين حال صفت امكان در پديده ها كه به غير علت تامه خود نسبت و ارتباط دارند محفوظ مي باشد. قرآن كريم در تعليم خود اين حكم ضرورت را به نام قضاء الهى ناميده، زيرا همين ضرورت از هستى دهنده جهان هستى سرچشمه گرفته و ازاين روى حكم و قضائى است حتمى كه قابل تخلف نيست و عادلانه مي باشد كه استثناء و تبعيض برنمي دارد.
خداى متعال مي فرمايد: (الا له الخلق و الامر) و مي فرمايد: (اذ قضى امرا فانما يقول له كن فيكون) ومي فرمايد: (و الله يحكم لا معقب لحكمه).
2- هر يك از اجزاء علت، اندازه و الگوئى مناسب خود نسبت به معلول مي دهد و پيدايش معلول، موافق و مطابق مجموع اندازه هائى است كه علت تامه برايش معين مي كند مثلا عللى كه تنفس را براى انسان بوجود مي آورد تنفس مطلق را ايجاد نمي كند بلكه اندازه معينى از هواى مجاور دهان و بينى را در زمان معين و مكان معين و شكل معين از مجراى تنفس به محوطه ريه مي فرستد و عللى كه ابصار (به كسر همزه به معني ديدن) را براى انسان بوجود مي آورد (و انسان نيز جزء آن ها است) ابصار بي قيد و شرط را محقق نمي سازد بلكه ابصارى كه به واسطه وسائل آن از هر جهت براى وى اندازه گرفته شده ايجاد مي كند. اين حقيقت در همه پديده هاى جهان و حوادثى كه در آن اتفاق مي افتد بدون تخلف جارى است.
3- قرآن كريم در تعليم خود اين حقيقت را قدر ناميده و به خداى متعال كه سرچشمه آفرينش مي باشد نسبت داده است چنان كه مي فرمايد: (انا كل شيئى خلقناه بقدر) و مي فرمايد: (و ان من شيئى الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم) و چنانكه به موجب قضاى الهى، هر پديده و حادثه اى كه در نظام آفرينش جاى مي گيرد ضرورى الوجود و غير قابل اجتناب است هم چنين بموجب قدر هر پديده و حادثه اى كه بوجود مي آيد از اندازه اى كه از جانب خدا برايش معين شده هرگز كمترين تخلف و تعدى نخواهد نمود.
انسان و اختيار
فعلى كه انسان انجام مي دهد يكى از پديده هاى جهان آفرينش است و پيدايش آن مانند ساير پديده هاى جهان بستگى كامل به علت دارد و نظر به اين كه انسان جزءجهان آفرينش و ارتباط وجودى با اجزاء ديگر جهان دارد، اجزاء ديگر را در فعل وى بي اثر نمي توان دانست. مثلا لقمه نانى كه انسان مي خورد، براى انجام اين فعل چنان كه وسائل دست و پاى دهان و علم و قدرت و اراده لازم است وجود نان در خارج و در دسترس بودن و مانع نداشتن و شرايط ديگر زمانى و مكانى براى انجام عمل لازم است كه با نبودن يكى از آن ها فعل غير مقدور است وبا تحقق همه آن ها (تحقق علت تامه) تحقق فعل ضرورى است.
چنان كه گذشت، ضرورى بودن فعل نسبت به مجموع اجزاء علت تامه منافات با اين ندارد كه نسبت فعل به انسان كه يكى از اجزاء علت تامه است نسبت امكان باشد.
انسان، امكان، يعنى اختيار فعل را دارد و ضرورى بودن نسبت فعل به مجموع اجزاء علت، موجب ضرورى بودن نسبت فعل به برخى از اجزاء آن است كه انسان است نمي باشد.
درك ساده و بي آلايش انسان نيز اين نظر را تأ ييد مي كند زيرا ما مي بينيم مردم با نهاد خداداى خود ميان امثال خوردن و نوشيدن و رفتن و آمدن و ميان صحت و مرض و بزرگى و كوچكى, بلندى قامت فرق مي گذارند و قسم اول را كه با خواست و اراده انسان ارتباط مستقيم دارد در اختيار شخص مي دانند و مورد امر و نهى و ستايش و نكوهش قرار مي دهند بر خلاف قسم دوم كه در آنها تكليفى متوجه انسان نيست.
در صدر اسلام ميان اهل سنت درخصوص افعال انسان دو مذهب مشهور بود:
گروهى از اين روى كه افعال انسان متعلق(وابسته) اراده غير قابل تخلف خدا است، انسان را در افعال خود مجبور مي دانستند و ارزشى براى اختيار و اراده انسان نمي ديدند وگروهى انسان را در فعل خود مستقل مي دانستند و ديگر متعلق اراده خدائى نديده از حكم قدر خارج مي شمردند.
ولى به حسب تعليم اهل بيت كه با ظاهر تعليم قرآن مطابقت دارد، انسان در فعل خود مختار است ولى مستقل نيست بلكه خداى متعال از راه اختيار، فعل را خواسته است و به حسب تعبير سابق ما خداى متعال از راه مجموع اجزاء علت تامه كه يكى از آنها اراده و اختيار انسان مي باشد فعل را خواسته و ضرورت داده است و در نتيجه اين گونه خواست خدائى فعل ضرورى و انسان نيز در آن مختار مي باشد؛ يعنى فعل نسبت به مجموع اجزاء علت خود ضرورى و نسبت به يكى از اجزاء كه انسان باشد اختيارى و ممكن است.
امام ششم (ع ) مي فرمايد: نه جبر است و نه تفويض و بلكه امرى است ميان دو امر.
ادامه دارد...