جامعه نقاد جامعه متعالي است
آيتالله دكتر سيدمصطفي محققداماد
آيتالله سيدمصطفي محققداماد كه هماينك در آستانه شصت و اندي سالگي است از افراد و عالماني است كه به واسطه حضور در ميان خانواده بزرگ روحانيت از جايگاه ويژهيي برخوردار است.
او ارتباط نسبي با برخي از روحانيون دارد و حضور آنها را به خوبي درك كرده است. همينطور تحصيلات خود را در حوزه تا مقطع اجتهاد به پايان رسانده و تحصيلاتي هم دربخش حقوق بينالملل دانشگاه فرانسوي زبان لوون بلژيك داشت و دكتراي خود را با عنوان «حمايت از افراد در دوران جنگ مسلحانه در حقوق بينالملل و حقوق اسلام» در سال 95 از اين دانشگاه دريافت كرد. گفتوگويي با ايشان درباره مرحوم آيتالله دكتر مهدي حائرييزدي كه دايي ايشان محسوب ميشود انجام دادهايم.
استاد محقق داماد مرحوم حائري را به خوبي درك كرده و از محضر ايشان بسي دانشها آموخته است، با آرا و نظراتش آشنايي دارد و هماينك آثار مرحوم حائري را كه مدتهاي مديدي از چاپ آنها گذشته بود دوباره منتشر كرده و در نظر دارد برخي از دستنوشتهها و مطالبي كه از ايشان به جاي مانده را مجددا منتشر كند.
مرحوم آيتالله دكتر مهدي حائرييزدي، منطقدان، اصولي، فقيه و فيلسوف برجسته معاصر از نخستين روحانيوني است كه در دانشگاهها وموسسات علمي خارج از كشور تدريس داشته است. ايشان فرزند آيتاللهالعظمي شيخ عبدالكريم حائرييزدي موسس فقيد حوزه علميه قم است، سالگرد درگذشت ايشان بهانهيي است تا مروري كوتاه بر انديشههاي فلسفي ايشان داشته باشيم.
-جناب استاد محقق داماد در ابتدا درباره مرحوم مهدي حائرييزدي، زندگي و برخي از آثار ايشان و اينكه چه ارتباط نسبي با ايشان داريد صحبتي داشته باشيد تا به موارد ديگر بپردازيم.
آيتالله دكتر مهدي حائرييزدي، منطقدان، اصولي، فقيه و فيلسوف برجسته معاصر و ميتوان گفت از نخستين روحانيوني است كه در دانشگاهها وموسسات علمي خارج از كشور تدريس داشته است. ايشان فرزند آيتالله العظمي شيخ عبدالكريم حائرييزدي موسس فقيد حوزه علميه قم است. آقا شيخ عبدالكريم حائرييزدي، موسس حوزه علميه قم، براي زيارت از اراك به قم رفت. ايشان از زماني كه مرجع شناخته شدند دو سفر به اراك از عتبات عاليات داشتند كه در سفر دوم براي زيارت حضرت معصومه(س) به قم آمدند. علماي قم در آن زمان از ايشان درخواست ميكنند كه در قم بمانند و حوزهيي در قم تشكيل دهند. حوزه در سال 1301 تاسيس ميشود.
آقاي مهدي حائري هم درست يكسال بعد از تاسيس حوزه علميه قم متولد ميشوند. چون مرحوم پدرشان در اراك با يك خانم اراكي ازدواج كرده بودند و وقتي كه به قم آمدند آقاي حائري به دنيا آمدند و ايشان دختري هم داشتند كه مادر من از ايشان است. بنابراين آقاي مهدي حائري دايي بنده ميشود البته آقا مهدي آخرين فرزند آقا شيخ عبدالكريم است. ايشان حدود 15 سال در قم تحصيل ميكنند. عرفان و علوم نقلي و عقلي را نزد استاداني چون آيتالله العظمي حاج سيد احمد خوانساري، امامخميني(ره)، ميرزا مهدي آشتياني، آيتالله العظمي بروجردي، آيتالله حجت كوهكمرهيي، آيتالله محمدتقي خوانساري و... آموختند.
ايشان پس از دريافت درجه اجتهاد از سوي آيتالله بروجردي به عنوان نماينده ايشان به امريكا رفتند و در آنجا به تحصيل در رشته فلسفه غرب پرداختند. ايشان دوره ليسانس را در «جورج تلون»، فوق ليسانس را در «هاروارد» و دوره دكترا را در دو دانشگاه «ميشيگان» و «تورنتو» گذراندند و رساله علم حضوري كه تحليل بديعي از نظريه معرفت در فلسفه اسلامي، به صورت و فرم منطق جديد، محسوب ميشود را ارايه كردند.
از آثار دكتر مهدي حائري ميتوان به علم كلي (فلسفه مابعدالطبيعه)، كاوشهاي عقل نظري [مبادي فلسفه تطبيقي]، هرم هستي [رساله هستيشناسي و زيرساخت انديشه فلسفه ايشان]، آگاهي و گواهي [ترجمه و شرح انتقادي «تصور و تصديق صدرالمتالهين»]، كاوشهاي عقل عملي (فلسفه اخلاق)، تقريرات اصول آيتالله العظمي بروجردي، حكمت و حكومت [در فلسفه سياسي] و متافيزيك (مجموعه مقالات) اشاره كرد. البته من با همكاري انجمن حكمت و فلسفه ايران اخيرا برخي از آثار ايشان را منتشر كردم و در نظر دارم برخي از دستنوشتهها و آثاري كه از ايشان به جاي مانده را منتشر كنم.
-گرايش فلسفي دكتر حائرييزدي چگونه بود و ايشان به كداميك از مكاتب فلسفي علاقهمند بودند؟
مرحوم دكتر حائرييزدي به فلسفه اسلامي و ژرفاي آن سخت باور داشتند. در اين زمينه آثاري به رشته تحرير درآوردند و حتي صاحب نظرياتي هم بودند. ايشان در مقدمه كتاب علم كلي درباره فايده فلسفه مينويسد كه انسان چه نياز ذاتي و طبيعي به فلسفه دارد تا در راه به دست آوردن آن بذل جهد و صرف وقت كند. ايشان در پاسخ به اين پرسش و سوالات ديگر، ميكوشد تا همچون بعضي متفلسفين معاصر سخنان دراز كه احتمال گزاف گويي دربر داشته به ميان نياورد.
بلكه در سخني موجز ميگويد كه اگر براستي فلسفه از حقيقت در هر مرتبه و به هر صورتي كه هست بحث ميكند و ماهيت آن درك حقيقت است پس ديگر راهي براي انكار آن متصور نيست. زيرا انكار فلسفه محصولي از انكار درك و حقيقت خواهد بود در حالي كه نه حقيقت قابل انكار است و نه درك، و نه تعقل را كههسته مركزي بشريت و فصل مميز او از ساير حيوانات است ميتوان تعطيل كرد. به هر حال نگاه حائري به فلسفه نگاهي عميق و بديع است.
درباره هستيشناسي پرسيديد بهتر است بگويم كه استاد حائري بحث هستيشناسي را دانش برترين و برترين دانشهاي انساني به معناي فراگيرترين دانشها به لحاظ خصوصيت مفهوم وجود ميدانست. ايشان بخشبندي ويژهيي در مساله هستيشناسي قايل بودند كه عبارت بود از اطلاق قسمي و اطلاق مسمي. در اين زمينه وجود مطلق و مطلق وجود را متمايز از يكديگر ميدانستند و معتقد بودند كه بر مبناي اين شناسايي حل بسياري از مشكلات فلسفه شرق و غرب آسان شده و راه انديشه هستي را براي استنباط و درك واقعيت يكتايي هستي هموار ساختهاند.
استاد معتقد بودند كه مراتب متفاوت هستي در هرم هستيشناسانه توحيدي ايشان در عين اختلاف و كثرت و گوناگونيها و ميناگريهاي ظهور و تجليات از يك سو و اختلاف در شدت و ضعف و پيشي و پسي از سوي ديگر همه از يك وحدت ناگسستني و اين هماني عيني و تحققي سرچشمه ميگيرد. تئوري هرم هستي و هستيشناسي توحيدي زيربناي تمام تئوريهاي ديگر استاد در مباحث جهانشناسي و جامعهشناسي و حقوق بشر و انسانشناسي و سياست مدن و مباحث نفس است و لذا اهميت بنيادي در ميان آثار استاد دارد. جا دارد قدري در اين باره توضيح دهم. در نظر استاد حائري ساخت هندسي و منطقي مفهوم را بيان ميكند. در اين سيستم، شناخت هر يك از پديدهها حتي يك پديده ناپايدار و تجربي هم در قاعده هرم هستي كه نازكترين مرتبه هستي محسوب ميشود، شناخت كل هرم هستي است.
در اين بيان هندسي، همه جهان هستي در هويت و تحقق از نوع يگانگي و وحدت شخصي و حقيقي در عين برخورداري از اختلاف مراتب و گوناگونيهاي چيستي بهره ميبرد. در فلسفه اسلامي بيان «و ما امرنا الا واحده» ناظر به همين مفهوم است و با توجه به تقسيمات و تعريفات مقدماتي كه در كتاب هرم هستي مطرح شده اين تئوري هندسي طرح و بررسي شده است.
-نگرش مرحوم حائري به فلسفه اسلامي و فلسفه غربي چگونه بود. ايشان آيا اين دو را در تضاد يكديگر ميديد؟
حائري باور داشت كه فلسفه غربي و فلسفه اسلامي آنطور كه شايع است دو قطب متضاد نيستند بلكه آنها در حقيقت مسائل و نه در متدهاي تعليمي، تفاوت آشكار و سازشناپذيري ندارند و برعكس اين شهرت امكانات بسياري موجود است كه يك سازش و تفاهم عميقي ميان اين دو گروه تفكر انساني برقرار شود و ريشه ناسازگاريهاي شرق و غرب از ميان برداشته شود. شايد گفته شود اينكه تفاوت آشكاري ميان اين دو گروه تفكر عقلاني در ميان نيست در نظر بسياري قابل قبول نباشد اما با طرح بحثهاي تطبيقي و گفت و شنودهاي طرفيني معلوم ميشود كه راه خردمندان از هم جدا نيست.
-مرحوم حائرييزدي نخستين فقيهي بودند كه به ديار غرب رفتند و آشنايي كاملي به فلسفه غرب يافتند و گرايش خاصي هم به فلسفه تحليلي داشتند، تصور ميكنيد آموختههاي ايشان چقدر توانست نگاه ايشان به فلسفه سنتي و كلاسيك ما را تغيير دهد و اثرگذار باشد؟
در ابتدا بايد تاكيد كرد كه حق ايشان بايد حفظ شود. آقاي حائري فلسفه تحليلي را عميق خوانده بود. افرادي كه اكنون ادعاي تبحر در فلسفه غرب ميكنند بسياري از آنها تاريخ فلسفه غرب را خواندهاند و اگر رساله و سوابق آنها را نگاه كنيد ميبينيد كه يكسري تاريخ فلسفه غرب است. بعد از مرگ حائري من احساس فقدان عجيبي ميكنم.
وقتي كه به او مراجعه ميكرديم اين قبيل مسائل را تحليل و روشن ميكرد چرا كه دستش پر بود. واقعا بعد از مرگ ايشان من احساس خلأ در كشور ميكنم. مرحوم حائري در ابتدا كه به غرب رفته بود متوجه شد سبك تبليغي كه در عصر حاضر استفاده ميشود به هيچ عنوان كاربرد خود را ندارد و با به كار بردن شيوههايي مانند سخنراني و موعظه ديگر نميتوان كسي را مجذوب اسلام كرد.
ايشان ميگويند كه من احساس كردم بايد از مراكز دانشگاهي وارد شد و از موعظه علم اسلامي وارد شويم و اسلام و تمدن اسلامي را به عنوان يك گستره بسيار مهم معرفي كنيم. لذا براي اين كار ما بايد در ابتدا دانش غرب را خوب فرابگيريم و ايشان نيز از ابتدا شروع كردند در دانشگاه جورج تاون و ميشيگان و سپس در كانادا فلسفه غرب را فراگرفتند. اين زماني بود كه ايشان فلسفه اسلامي را در حد بسيار بالايي آموخته بود. بنده از حدود سال 1362 كه ايشان به تهران آمدند و مستقر شدند در مباحثاتي كه با مرحوم حائري داشتم احساس ميكردم كه يك بازخواني نويني در بيان فلسفه اسلامي در ايشان پديد آمده است.
ايشان قبل از اينكه در مباحث غربي وارد شوند به اينگونه فلسفه اسلامي را مطرح نميكردند. مثلا بين برداشتي كه ايشان در بحث وجود ذهني داشت و استدلالهايي كه ايراد ميكردند در مقايسه با تقريري كه خود ايشان يا افراد ديگر داشتند به نظر ميرسد تفاوت عميقي مطرح است. ولي آنچه بسيار جالب بود اين است كه به هيچوجه نگاه تحقيرآميزي به دانش فلسفه اسلامي نداشتند بلكه به عظمت فيلسوفان اسلامي بيشتر اذعان ميكردند. هم در مباحث فلسفه مانند ابن سينا و فارابي و هم در مباحثي كه از اصوليين مطرح شده بود احترام خاصي قايل ميشدند.
-تصور ميكنيد بازخواني انديشههاي حائري و عرضه مدل فكري حائري در عصر حاضر چه ثمري دارد؟
من معتقدم كه پيام حائري اين بود كه جامعه ما جامعهيي نقاد بايد باشد. جامعه مطيع به تمام معنا ارزشي ندارد. اين جامعه به سوي رشد و تعالي نميرود. جامعهيي كه مديرانش مردم را نقاد به بار آورند جامعه متعالي است. اميرالمومنين در نهجالبلاغه ميفرمايند كه اگر جامعه به گونهيي باشد كه كسي بخواهد سخني بگويد و زبانش بگيرد و در سخن گفتن آزاد نباشد اين جامعه رستگار نميشود.
-فكر ميكنيد مرحوم حائري با ديگر مكاتب مانند عرفان چه روحيهيي داشت؟
حائري زندگي شخصياش زندگي سلوك بود. تز دكتراي او علم حضوري بود. يعني اينكه علم حضوري براي حائري همان چيزي است كه در سنت فلسفه اسلامي به آن شهود گفته ميشود و حتي مورد توجه فلسفه ملاصدرا نيز هست. ايشان در اين تز واقعا علم حضوري را مورد نقادي قرار داده است. معتقد بود عرفان عملي مبتني بر عرفان نظري است. دكتر نصر كه اينك يكي از مهمترين نمايندگان سنت فلسفه اسلامي در غرب است درباره اين كتاب ميگويد كه اين كتاب جزو نخستين آثار متعلق به زبان انگليسي و به قلم كسي است كه علوم و معارف فلسفي را به شيوههاي سنتي و كلاسيك آموخته. اين كتاب نمايندهيي است شايسته و عظيمالقدر براي سنت فلسفه اسلامي به زبان فلسفه معاصر.
جا دارد خاطرهيي بگويم. مرحوم حائرييزدي ميگويند وقتي كه رساله دكترا را مينوشتند به صفحهيي از آثار ابن عربي برخوردند كه نميفهمند ابن عربي چه گفته است و آن صفحه را كپي كرده و براي استادش امام خميني(ره) در نجف فرستاد و در آن نامه نوشت كه خدا ميداند اگر زير اين آسمان احساس ميكردم كه كسي غير از شما ممكن است اين را بفهمد براي او ميفرستادم و شما براي من توضيح دهيد كه محيالدين چه ميگويد. امام در نامه نوشتند و من آن نامه را ديدم كه ذكرتني بالعرفان جعلالله من العارفين. تو مرا دوباره به ياد عرفان انداختي و خداوند تو را از عارفين قرار دهد.
مرحوم حائري با عرفان محسوس بودند اما به عرفان عملي توام با نظري و دقيق و عمقي باور داشت. او معتقد بود كساني كه دم از عرفان ميزنند و عمق علمي عرفان را نميدانند سخنشان به جايي نميرسد.
-براي همين بود كه نقدهايي هم به هانري كربن وارد كردند؟
ايشان معتقد بودند اينها عمق نظري عرفان اسلامي را نفهميدند و ضربات شديدي به اسلام و تفكرات دقيق اسلامي زدند. اينها ميگفتند اصلا فلسفه اسلامي، ثياسوفي است و نه فيلاسوفي، ثياسوفي چيزي است از سنخ دانستنيهاي غيرعلمي و نادقيق.