مردن بهخاطر ايدهها
فيلسوفان شهيد به روايت نيويورک تايمز
کستيکا براداتان؛ يادداشت زير به پيوند ميان فلسفه و مرگ فيلسوفان مشهور ميپردازد و از اين خلال ارزشِ ايدههاي فلسفي را در مواجهه با موقعيت حدي، يعني همان تصميم براي ادامه زندگي يا مرگ در راه ايدهها ميسنجد.
به ندرت رخ ميدهد، اما وقتي که رخ دهد، آشوبي بزرگ ميآفريند، توجه همگان را به خود جلب ميکند، به موضوع محبوبي براي بحث و جدل در فروشگاهها و کافهها بدل ميشود و مردم را مجبور ميکند طرف کسي را بگيرند، نزاع کنند و بجنگند؛ آن هم بابت چيزهايي که سويه فلسفيشان بسيار جالب توجه است. براي سقراط، هيپياس، توماس مور، جوردينو برونو، يان پاتوچکا و تعدادي ديگر نيز رخ داده است.
اين فلاسفه، بهخاطر يک حکم مرگِ غيرقابل تجديدنظر، اعدام در ملأ عام يا شکنجهشدن تا سر حد مرگ، خود را در پارادوکسيکالترين موقعيتها يافتهاند: اين موقعيت طنزي خاص خود دارد.
سنتي کهن در ميان فيلسوفان شاخهها و سنتهاي مختلف ريشه دوانده بود که انزجارشان را از بدن اعلام کنند. بهلحاظ سنتي، دستکم در غرب، بدن در درجهيي پايينتر و فروتر از ذهن، روح يا جان قرار ميگرفت؛ قلمروي «گوشت»، ساحت امر درکناشدني، غرايز کور و انگيختارهاي ناپاکيزه. همينجاست که نفرينِ فيلسوفان محکومشده معلوم ميشود: ناتوان از سخنگفتن، که تنها ابزار بيانشان بدنهاي در حال مردنشان است.
شايد اين تصور به ذهن خطور کند که بدن دستآخر فرصت يافته تا انتقامش را از فيلسوفان بستاند.
اما چگونه اين فيلسوفان به چنين مرحلهيي رسيدند؟ بهنظر ميرسد برخي ايدهها و انديشهها فيلسوفان را وادار ميکند تا شيوه معيني از زندگي را برگزينند و گاه اين شيوه زندگي آنها را به موقعيتي ميکشاند که بايد در آن يا به ايدههايشان وفادار باقي بمانند يا آنها را بطور کلي انکار و رد کنند.
راه اول به «مردن بهخاطر ايدهها» ميرسد و راه دوم، نه تنها به ردِ آن شيوه از زندگي که معمولا به ساقطشدن اعتبار همه ديدگاههاي فلسفي ميانجامد که به آن شيوه از زندگي انجاميدهاند. اين انتخاب، بهنظر دشوارترينِ انتخابهاست. به بيان سادهتر، به دوراهي زير ختم ميشود: اگر تصميم بگيريد که به ايدههايتان وفادار بمانيد، ديگر نخواهيد بود. مرگ شما فرصتتان براي به عرصه عمل درآوردن ايدههايتان را از شما ميستاند. از سوي ديگر، اگر به ايدههايتان (و شايد به خودتان) «خيانت» کنيد، ديگر باوري براي ادامه زندگي نخواهيد داشت.
موقعيت فيلسوف در مواجهه با چنين انتخابي، معمولا «موقعيت ـ حدي» خوانده ميشود. بله، اين حد تنها فيلسوف مورد بحث را مورد توجه قرار نميدهد؛ مهمتر از آن، اين حد خود فلسفه است، آستانهيي که فلسفه در آن با ديگري خودش (هر آنچه فلسفه نيست) مواجه و در فرآيند، به آزمون گذاشته ميشود. يان پاتوچکا، مدتها پيش از آنکه در دفترهاي پليس سياسي چکسلواکي در 1977 با چنين انتخابي مواجه شود، به اين حد اشاره کرده بود؛ يعني همان زماني که نوشت «فلسفه به نقطهيي ميرسد که در آن ديگر طرح و پاسخ به پرسشها، با افراطيترين انرژي کافي نيست؛ جايي که فيلسوف ديگر پيش نخواهد رفت مگر اينکه تصميمي بگيرد.» آن تصميم در بسترهاي ديگر هر معنايي بدهد، منظور پاتوچکا از تصميم در اينجا ابدا مبهم نيست.
نقطهيي است که وراي آن فلسفه، اگر نخواهد سيمايش را از کف بدهد، بايد به چيزي ديگر بدل شود: اجرا (پرفورمنس). بايد در سرزميني بيگانه آزموني از سر بگذارند، در قلمرويي که ديگر قلمروي فلسفه نيست. از آنجا که آزمون غايي فلسفه ما نه در حيطه رويههاي صرفا عقلاني (نوشتار، تدريس، سخنراني)، بل جايي ديگر رخ ميدهد: در رويارويي خشونتبار با مرگ حيواني که ما هستيم. ارزشِ يک فلسفه در اجراي زنده مواجهه فرد با مرگ وي خود را آشکار ميکند؛ اين گونه است که در مييابيم مايه دارد يا همهاش بيهوده و عبث بوده است. به من بگوييد چگونه با ترس خود از نابودي مواجه ميشويد و من به شما درباره فلسفهتان چيزها خواهم گفت.
بهعلاوه، مرگ رخدادي هولناک است و ترس از آن چنان کلي و جهانشمول که فراخواندن آن با وفادار ماندن به ايدههاي يک فرد چيزي است که همزمان جذب ميکند و آزار ميدهد. کساني که چنين ميکنند، واجد هالهيي غيرطبيعي و عظيم ميشوند و تمايزي غيرانساني مييابند؛ پس از آن ديگر همه در برابر وي خاکسار ميشوند. با اين اتفاق فرم معيني از قدرت نيز ظاهر ميشود. به همين خاطر که خودنابودگري يک فرد (به عنوان يک اعتراض سياسي) ميتواند تاثيرات ويرانگر و قدرتمند اجتماعي و سياسي باشد همانطور که به تازگي در تونس ديديم، وقتي محمد بوآزيزي 26 ساله خود را به آتش کشيد.
به همين خاطر نيز مرگ فلاسفهيي که بابت ايدههايشان جان دادند، به سرعت بخشي از کار فلسفي خود ايشان در نظر گرفته شد. در واقع، گاه مرگ آنها از زندگيشان اهميت بيشتري پيدا ميکند. چرا سقراط چنين چهره مهم و تاثيرگذاري است؟ بيشتر به خاطر شيوه و شرايط مرگش، به خاطر آن جام شوکران. او شايد هرگز يک کتاب هم ننوشته باشد، اما يکي از پرآوازهترين پايانهاي دنيا را رقم زده است: پايان خويش را! هر متن فلسفي در قياس با اين پايان رنگ ميبازد.
منبع:2011 New York Times - June
مترجم: ايمان گنجي