بررسي كارنامه و عملكرد پويا فيلم و حسين فرحبخش به مناسبت اكران تازهترين فيلمشان، «دختر شاه پريون»
کارنامه ناموفق یک تهیه کننده مدعی!
اكران فيلم ديگري از محصولات پويا فيلم، به كارگرداني حسين فرحبخش و عبدالله عليخاني باعث شد كه به عقب برگرديم و كارنامه شركتي را بررسي كنيم كه نامش با سينماي بدنه گره خورده و در اواخر دهه 70 و اوايل دهه 80 تعدادي از پرفروشترين و پرمخاطبترين فيلمهاي سينماي ايران را ساخت. فيلمهايي كه البته همان موقع هم مورد حمله و انتقاد اكثريت منتقدان قرار گرفت كه به دنبال سينمايي روشنفكرانهتر و با دغدغههاي سياسي و اجتماعي بودند.
شايد مهمترين عامل هم همين منتقدان بودند كه سيستم فرحبخش را از ساخت فيلمهاي استانداردي مانند «آواز قو» در سينماي بدنه، 5سال بعد به فيلم بدي مانند «زنها فرشتهاند» رساندند كه با وجود بازيگران متعدد و استفاده از ستارهها، نه تنها داستان و بازيها و منطق روايي و كارگرداني از يك فيلم خوب يا حتي متوسط فاصله زياد داشتند كه حتي در هدف اصلي «فرحبخش» يعني جذب مخاطب هم ناموفق بود.
منتقداني كه تفاوت بين يك فيلم خوب گيشهاي را با بدش تشخيص نميدادند يا حتي ميتوانيم بگوييم نميخواستند قبول كنند كه فيلمفارسي خوب هم وجود دارد. همانطور كه بسياري از فيلمفارسيهاي قديمي با همان منطق اتفاقي و زاويه دوربين ساده و داستانهاي تكراريشان از برخي ديگر از همان فيلمها بهتر و جذابترند و حتي هنوز هم طرفداران خودشان را دارند و ديالوگي يا صحنهاي از آنها ماندگار شده. همه فيلمها را به يك چوب راندند و اين شد كه سينمايي كه ميتوانست در بخش خصوصي تقويت شود و مخاطب را به سينما بكشاند، تضعيف و نازل شد و كار به جايي رسيد كه در همين يكي دو سال گذشته فيلمهايي مانند «افراطيها» اكران شدند و خوب هم فروختند.
درحالي كه فيلمي مانند «آقاي هفت رنگ» هر قدر هم ضعيف و پر اشكال، حداقل در مقابل برخي از اين فيلمها به شاهكار ميمانست. اهالي سينما بايد بنشينند و موشكافي كنند كه چطور اين اتفاقات رخ داد اما اين يادداشت كوتاه به مولفههاي سينماي فرحبخش و عليخاني ميپردازد. مولفههايي كه در برخي فيلمهايشان جواب داده و در برخي نه. آخرين محصول پويا فيلم، «دختر شاه پريون» كه اين روزها بر پرده سينماهاست، هم قويا مولفههاي آن سينما را دارد و البته به بدي فيلمهاي اين چند سال اخير پويا فيلم نيست. شايد «دختر شاه پريون» پله اولي باشد براي اينكه يكي از تهيهكنندگان باسابقه سينما، كه زماني رگ خواب مخاطب دستش بود، دوباره با محصولات استاندارد به بازي برگردد.
پويا فيلم مهم ميشود
فرحبخش تهيهكنندگي را در سينما از سال 1366 شروع كرده. از همان اولين فيلمهايش هم نشان داد كه اين بار در اين فيلمها به جاي كارگردانان مولف، تهيهكننده مولف پا به عرصه سينماي ايران گذاشته است. خوب يا بد، فرحبخش يكي از معدود تهيهكنندگان بخش خصوصي سينماي ايران بود كه همگان معتقد بودند و هستند به سبك زمان استوديويي فيلم ميسازد. نتيجه كار را در نظر نگيريد اما فرحبخش دقيقا با اعتقاد به همان سيستم حرف اول و آخر را در فيلمهايش ميزند. رد پاي او را در همه فيلمهايش ميشود ديد. طبق همان سيستم فرحبخش معتقد به استفاده از ستارهها در فيلمهايش است. موسيقي اهميت زيادي دارد البته نه اينكه اهميتي به موسيقي شاهكار يا پنهان در فيلم بدهد. فرحبخش موسيقياي ميخواهد كه ويژگيهاي هر سكانس را پررنگتر كند. اگر صحنه تلخي است، موسيقياي بايد سوزناك باشد و اگر بامزه است موسيقي بايد خنده تماشاگر را تشديد كند. او به نظارت كامل تهيهكننده در كار اعتقاد دارد و گاهي براي حضور يا عدم حضور يكي از عوامل در فيلم، تصميمات قاطع و توفاني ميگيرد. روي برنامه توليد و روزهاي توافق شده بسيار حساس است
و سر صحنه فيلمها حضور پيدا ميكند.
بهنظرم فرحبخش معتقد است كه فيلمفارسي هميشه براي سينماي ايران جواب ميدهد. اين است كه در چند تا از آثارش به دنبال اقتباس يا بهتر است بگوييم بازسازي فيلمهاي قبل از انقلاب رفته است. «تكيه بر باد»، «عروس فراري» و اين اواخر «آقاي هفترنگ» از اين دسته فيلمها هستند كه به جز «تكيه بر باد» كه آن هم به شرايط ساخت فيلم برميگردد، بقيه آنها در ارتباط با مخاطب شكست خوردند. (جالب است كه نسخه اصلي هر سه اين فيلمها خيلي بهتر از آثار پويا فيلم بودند، چه از نظر بازيها و چه روايت و كارگرداني.) اواخر دهه 70 به دليل شرايط سياسي و اجتماعي آن روزها، ناگهان فيلمهاي فرحبخش بيش از هر زمان ديگري مطرح شدند. حالا ديگر ميتوانست از ستارهها در فيلمهايش بيشتر و هدفمندتر استفاده كند. به فيلمهايش مايههاي اجتماعي و حتي گاهي اشارات سياسي اضافه كرد و ماحصل همه اينها شد يكي از بهترين محصولات پويا فيلم: «آواز قو» (1379) كه فيلم خوب سينماي بدنه بود و مردم هم خيلي خوب از آن استقبال كردند.
استانداردهاي سينمايي در بازيها و داستان و حتي كارگرداني در آن رعايت شده بود و ميتوانست نمونه مثالزدني براي فيلمهايي باشد كه قرار است مردم را با سينما آشتي دهند. اوايل دهه 80 اما همه چيز تغيير كرد. شايد فرحبخش زيادي به فرمولهاي امتحان شدهاش مطمئن بود كه در اين سالها فقط توانست «كما» را در سال 1382 با استانداردهاي يك سينماي خوب تجاري بسازد. فيلمي كه وظيفهاش را به درستي انجام ميداد و مخاطبش را در سينما حسابي سرگرم ميكرد. كساني كه بعد از ديدن «كما» ار سالن بيرون ميآمدند، خندان و راضي بهنظر ميرسيدند. «كما» به نوعي پايان كار پويا فيلم در ساخت فيلمهاي معتبر خوب و البته متعلق به جريان گيشه بود.
نزول در گيشه و ساختار
از سال 1382 تا به امروز پويا فيلم به طور متوسط سالي يك فيلم توليد كرده است. فيلمهايي كه هيچكدام نتوانستند موفقيت گذشته را به ارمغان بياورند.
نكته جالب اينجاست كه بعضيها نام فرحبخش را به نوعي مسئول كمديهاي بيپايه و سطحي اين سالها ميدانند كه با فروش خوبشان مخاطب و سينماي ايران را به بيراهه كشانده است. درحالي كه از سال 82 به جز فيلم «كلاغ پر» هيچكدام از فيلمهاي پويا فيلم ديگر چندان مورد توجه مردم قرار نگرفت. ذائقهها عوض شده بود يا مردم ديگر دست محصولات فرحبخش و ستارههايش را خوانده بودند، هر چه بود نه كمديها و نه فيلمهاي جدي پويا فيلم ديگر نتوانستند نظر مخاطب را جلب كنند. يكي از مهمترين دلايلش احتمالا اين بود كه فرحبخش هنوز خيلي به شيوههاي قديمي عمل ميكرد. در طي سالهاي اخير او برخلاف بسياري از فيلمسازان و تهيهكنندگان از هيچ خط قرمز موضوعي يا ظاهري عبور نكرد. تنوعي ايجاد نكرد و در كنار همه اينها فرمول موفقيتش به دلايل زيادي از جمله وارد شدن تعداد زيادي فيلمهاي كمدي به چرخه نمايش آن هم درحالي كه مردم تشنه ديدن اينجور فيلمها بودند، شكست خورد. فيلمهايش از قبليها درس نگرفتند و هر بار در كارگرداني و قصه ضعيفتر از قبل ظاهر شدند.
دختر شاه پريون، فرصتي براي بررسي پاشنه آشيل آثار فرحبخش
فيلمي مانند «دختر شاه پريون» كه اين روزها اكران شده و در رقابت با «ورود آقايان ممنوع»، «جرم» و «قصه پريا» در قعر جدول قرار گرفته، پاشنه آشيل فيلمهاي فرحبخشي است. اين فيلمي است كه در معيارهاي خودش اثر متوسطي محسوب ميشود. شايد اگر چنين رقباي قدري نداشت، وضعيت بهتري در اكران پيدا ميكرد. تماشاگر را در سالن خسته نميكند. فيلم يكدست نيست و بخصوص بازي برخي بازيگران خيلي خوب است و برخي فاجعهاند، شوخيهايش اهميت چنداني ندارند كه تماشاگر را به خنده بيندازد اما ريتم درستي دارد و از همه مهمتر آزارت نميدهد. سعي نميكند كه با ابتذال در بيان و افراط در هجو مخاطبش را روي صندلي نگهدارد. (اتفاقا بيمزهترين قسمتها و ناموفقترينشان همان جايي است كه خمسه سعي دارد با حركات و ديالوگهاي عجيب و غريب و هجو مثلا آدمي از طبقه پايين فرهنگي دل مخاطب را به دست بياورد.) فيلمي كه ميتواند در حد و اندازههاي خودش و نوع سينمايي كه به آن تعلق دارد،گليمش را از آب بيرون بكشد.
مشكل اما اينجاست كه فيلم در گيشه شكست خورده. چراهايش زياد است. رامبد جوان براي چنين فيلمي هرچند انتخاب شريفتري بهنظر ميرسد اما گزينه چندان مناسبي نيست. آن هم در حالي كه در سالن بغلي كمدي قوي ساخته خود رامبد جوان نمايش داده ميشود كه دقيقا رنگ و بوي سليقه جوان را در خودش دارد. فيلم خيلي منفعل است. هيچ نقطه اوج و هيجاني ندارد. حتي صحنه آخر كه ميتوانست چرخشي در فيلم و كاراكترها به وجود بياورد، كاملا بيحس و حال كار شده. انگار سازندگان «دختر شاه پريون» از ايجاد هر نوع حسي در تماشاگران وحشت داشتهاند. بهنظرم خوب است فرحبخش و عليخاني بنشينند و دلايل عدم فروش «دختر شاه پريون» را نه از منظر رقبا و اكران، كه از دل خود فيلمشان بيرون بياورند. فيلمي كه به نسبت دهها اثر گيشهاي مبتذل اين سالها امتيازاتي، هرچند كوچك، دارد اما حتي نميتواند كمي به هدفش در اين سينما، كه جذب مخاطب است، نزديك شود. اين يادداشت با يك علامت سوال بزرگ براي مديران پويا فيلم تمام ميشود.