تاثير فناوري ديجيتال در سينماي معاصر
رسانههاي جديد، داستانگويي قديمي
ديويد بوردول
تا چه اندازه ديويدي راه و رسم فيلمبيني و داستانگويي سينمايي را متحول كرده است؟ همه ميدانند كه يك ديويدي بيش از فيلمي كه شما در يك مالتي پلكس ميبينيد تعامل ايجاد ميكند. در سالن نمايش، فيلم لحظهاي از چرخيدن باز نميايستد و شما هيچ تاثيري بر آن نداريد.
اما شما ميتوانيد ديويدي فيلم را متوقف كنيد، جلو بزنيد، به سراغ فصلهاي ديگر برويد و حتي فيلم را از آخر به اول تماشا كنيد. خلاصه و مختصر اينكه ديويدي مزيتها و تسهيلات بيشتري ارايه ميكند. شما ميتوانيد به سرعت بخشي را كه از دست دادهايد، مجددا تماشا كنيد يا براي پاسخ دادن به تلفن، فيلم را متوقف كنيد.
اما آدم فكر ميكند آيا در اين تعامل جديد، الزامهاي راديكالتري نهفته است يا خير، آيا اين تسهيلات جديد باعث ميشود كه ما به شكلي جديد فيلم را تجربه كنيم يا خير؟
در يك فيلم پليسي، مثلا در نيم ساعت نخست سرنخي وجود دارد. طي نمايش فيلم در سالن، ما همراه با داستان به جلو رانده ميشويم، بدون اينكه مجالي براي تعمق پيدا كنيم. اگر ما همين فيلم را با ديويدي تماشا كنيم، ميتوانيم تا هر زمان كه ميخواهيم درباره آن سرنخ تعمق كنيم و شايد با صبر و حوصله به صحنههاي پيشين برگرديم تا ببينيم حدس و گمانهزنيهاي ما درباره آن سرنخ درست است يا خير. يا فرض كنيد شما تصميم گرفتهايد كه با نگاهي اجمالي به بخشهاي آغازين چند فصل از فيلم به شمايي از فيلم دست يابيد. يا به شكلي راديكالتر، فرض كنيد كه ما تصميم گرفتهايم ديويدي را برعكس تماشا كنيم.
هيچ چيزي مانع از اين كار نميشود و ما با اين عمل در مقايسه با كسي كه فيلم را از اول تا آخر ديده، به تجربه داستاني متفاوتي دست مييابيم. آيا اين نكات همگي حاكي از اين نيستند كه شايد امروزه دشوار ميتوان درباره تجربه بيننده «عادي» از يك فيلم به كليگويي دست زد؟ حالا حرفه فيلمسازي داستاني را در نظر بگيريد. خالقان فيلم انتخاب ميكنند كه چه دادههاي داستاني، چه وقت و چگونه منتقل شوند. آنان فرض ميكنند كه بيننده اجبارا داستان را با همان ترتيبي خواهد ديد كه در سينما به نمايش در ميآيد، صحنه يك، سپس دو، سه و الي آخر.
به همين ترتيب، فيلم است كه ضرباهنگ ادراك را تنظيم ميكند، يعني به خواست بيننده كم و زياد نميشود. اما با توجه به شرايط جديدي كه فناوري ديجيتال به وجود آورده است، احتمالا اين فرضيات نادرست از كار در ميآيند. بنابراين بهتر نيست فيلمسازان آن شرايط را مدنظر قرار بدهند؟ و نكته مهمتر اينكه آيا برخي فيلمسازان تاكنون آن شرايط را مدنظر قرار ندادهاند؟ به عبارت ديگر آيا ديويدي، داستانگويي سينمايي را متحول نكرده است؟ چنين پرسشهايي براي من مهم هستند. من و كريستين (تامسن، همسر بوردول-م) مدتهاست كه ميگوييم فيلمسازي جريان بدنه در ايالات متحده، با عنوان «سينماي كلاسيك هاليوود»، نوعي سنت روايي سخت و فراگير به وجود آورده است.
آن سنت به شخصيتهايي كاملا تعريفشده اتكا دارد كه اهدافي كاملا تعريفشده را دنبال ميكنند. اين الزام بهنوبه خود پيرنگي را به وجود ميآورد كه رابطه علي و معلولي خطي را به نمايش ميگذارد: پروتاگونيست در راستاي دنبال كردن اهداف، موجب وقوع حادثهاي ميشود و اين حادثه موجب وقوع حادثهاي ديگر كه بهنوبه خود آغازگر چيز ديگري ميشود. آن سنت جريان بدنه اين كنشها و واكنشها را با نوعي طرح ساختاري نسبتا غيرقابل انعطاف همراه ميكند و روايت فيلم مدام خصوصيات شخصيتها، اهدافشان، نقشمايههاي مهم و شرايط كلي كنش را تكرار ميكند. اما اكنون ديويدي خانگي روند استفاده ما را كاملا غيرخطي كرده است.
شايد ما با رد شدن از فصلهاي ديويدي يا تماشاي اجمالي آنها همان پيرنگ يا روايت مورد نظر فيلمساز را تماشا نميكنيم. آيا اين عمل باعث فروريختن كنش هدف- محور، منحنيهاي كاراكتر و ساير خصوصيات داستانگويي كلاسيك ميشود؟ آيا ما در حال پيشروي بهسوي نوعي سينماي«پسا- كلاسيك» هستيم؟
سينما به مثابه كتاب
بياييد ابتدا از منظر بيننده به اين پرسش بپردازيم. من فكر ميكنم كه اذعان بر اين نكته كليدي ميتواند براي ما مثمرثمر باشد: ديويدي موجب شده كه فيلم بيشتر به يك كتاب شبيه شود. گفتن اين جمله عجيب بنظر ميرسد، چرا كه ما رسانههاي ديجيتالي را جايگزين چاپ محسوب ميكنيم. ولي شباهتهاي آ ن دو را نيز در نظر بگيريد. شما ميتوانيد به هر شيوهاي كه ميخواهيد يك كتاب را بخوانيد، از برخي بخشها رد شويد يا نگاهي اجمالي به آنها بيندازيد، از آخر به اول يا برعكس. شما ميتوانيد با هر ترتيبي كه انتخاب ميكنيد فصلها يا حتي جملات را بخوانيد. شما ميتوانيد روي يك صفحه، پاراگراف يا عبارت خاص تا هر وقت كه دلتان بخواهد، بمانيد.
ميتوانيد به عقب برگرديد و بخشهايي را مجددا بخوانيد و ميتوانيد از برخي بخشها رد شويد تا زودتر به پايان برسيد. ميتوانيد هر جا كه خواستيد كتاب را زمين بگذاريد و يكساعت يا يكسال بعد آن را از سر بگيريد، وقتي نشانهاي لاي كتاب ميگذاريد، يعني فرمان توقف نهايي صادر شده است. وقتي ما سگمنتهاي روي يك ديويدي را فصل، فهرست فصلها را نمايه و روند ساختن يك ديويدي را تاليف ميناميم در واقع تلويحا به شباهتهاي بين ديويدي و كتاب اذعان كردهايم. با وجود اين شباهتها در ذهن ميتوانيم بپرسيم: چه تعدادي از آدمها در همان بار اول مينشينند و يك فيلم را به شكلي غيرخطي تماشا ميكنند؟ به گمان من، به تعداد همان آدمهايي است كه يك كتاب ميخرند يا قرض ميكنند و سپس شروع به خواندن آن به شكلي غيرخطي ميكنند. درست است، اگر شما يك كتاب غيرداستاني دم دستتان باشد، شايد فصلهاي معيني را جذابتر از ساير فصلها بيابيد و مستقيم به سراغ آنها برويد.
به همين منوال نيز شايد وقتي برخي بينندگان با فهرست يك ديويدي كه مستندي درباره پنگوئنهاست، روبهرو ميشوند، بخواهند از فصلي شروع كنند كه با عنوان راه و رسم جفتگيري مشخص شده باشد.
اما در مورد يك فيلم داستاني و همچنين رمان، ما كمتر مايليم كه آنها را به شكل اجمالي نگاه يا تورق كنيم. شايد ما پيش از خريد يا قرض يك رمان بخشهايي از آن را بخوانيم اما شرط ميبندم كه اكثر مردم از فصل افتتاحيه آن شروع ميكنند. شايد برخي از بينندگان در مورد يك فيلم داستاني با فرمت ديويدي اندكي از فصل اول آن فراتر بروند اما ميدانم كه خيلي زود فيلم را از ابتدا تا پايان آن تماشا ميكنند. همين ماجرا كم و بيش درباره ادبيات داستاني نيز اتفاق ميافتد. هدفم اين نيست كه بگويم همه داستان دوستان از يك ضرباهنگ يكسان يا روش يكساني براي خواندن استفاده ميكنند. صرفا ميخواهم به اين نكته اشاره كنم كه ميتوان در اكثر موارد دنبال كردن اجباري، صفحه به صفحه يا نما به نما را تقريبا يك پيشفرض دانست.
اين نكته حاكي از اين است كه مكث كردن شايعترين شيوهاي است كه ما جهت ايفاي نوعي نقش تعاملي بهكار ميبريم. ممكن است وقتي در حال خواندن يك كتاب هستيد به دوستتان تلفن بزنيد و برايش بخش بسيار جالب توجه يا گفتوگويي بامزه را مجددا بخوانيد. شايد وقتي يك فيلم ميبينيد براي لذت مجدد برخي تصاوير را متوقف و از نو پخش كنيد. يك عمل شايع ديگر احتمالا «برگشت» سريع به «صفحه قبل» است، دوبارهخواني يا دوبارهبيني بخشي كه اندكي پيش از آن مكث قرار دارد تا به ياد بياوريم كه در آن لحظه چه اتفاقي در حال وقوع است. هدف ما از آغاز يك كتاب يا فيلم از ابتدا اين است كه به درون عالم داستان برويم و به تدريج به دادههايي بينديشيم كه دريافت ميكنيم، اما مجبور نيستيم كه آن را هدف اصلي خود قرار بدهيم.
اعمال غاييتر مرتبط با تماشاگري «خلاقانه» بيش از آنكه به آموختن درباره عالم داستان مربوط باشد به اهداف متفاوتي وابسته است. به گمان من پسران نوجوان وقتي ديويدي «300» به بازار بيايد، آن را كرايه ميكنند و با دور تند به تماشاي آن ميپردازند تا صرفا بهدنبال آن صحنههاي مورد علاقهشان بگردند، درست مثل بچه دبيرستانيهاي دوره من كه همين بلا را بر سر رمان «آب نبات»تري ساثرن در ميآوردند و بخشهاي خوب آن را ناديده ميگرفتند اما به نظر نميرسد كه اين شيوه جديدي جهت استفاده از رسانهها باشد. پيش از ظهور ديويدي نيز ورانداز كردن يك متن جهت ارضاي آني و نه درگيري روايي بسيار شايع بود.
البته ما از ديويدي براي بررسي فيلم، جلو و عقب كردن آن جهت تحليل استفاده ميكنيم اما اين شيوه استفاده نوعي دستكاري افراطي مصرف محسوب نميشود. معمولا پيش از آنكه شروع به تحليل يك فيلم كنيم، آن را به ترتيب معمول خطي خود مشاهده كردهايم. دانشجويان ادبيات پيش از تحليل يك متن به شيوه رفت و آمدي، مستقيما تمام آن را خواندهاند.
سرانجام ميخواهم اين نكته را بگويم كه نوعي شيوه غيرسنتي مصرف، مثلا تماشاي يك فيلم از آخر به اول با سرعت هشت برابر، خيلي زود خستهكننده ميشود. مانند بسياري از چيزها در زندگي، فقط اينكه شما قادر به انجام كاري هستيد به اين معنا نيست كه از آن لذت نيز ميبريد.
نتيجه 1: شيوههاي مورد استفاده مردم از تعامل ديويدي محدود است، پيش فرض همان شيوه مصرف سنتي يعني از ابتدا به انتهاست.
نتيجه 2: مكث كردن، به عقب برگشتن و جستوجوي سريع بهدنبال بخشهاي خوب حاكي از اين است كه بخش عمدهاي از تعامل معمولي ديويدي در رسانههاي ديگر نيز به چشم ميخورد به ويژه در كتابها.
تعامل هدايتشده
اكنون بياييد اين قضايا را از چشم پديدآورندگان آثار نيز بررسي كنيم. آيا فيلمسازان با دانستن اينكه فيلمهايشان روي ديويدي ديده خواهد شد، هنر و كارشان را با اين رسانه جديد وفق نخواهند داد؟ البته آنان ميتوانند نسخههايي بازبيني شده فراهم كنند يا نسخه تدوين شده خود كارگردان همراه با آن پايانبنديهاي جايگزين، صحنههاي حذف شده و ساير مصالحي كه فيلم و فرآيند توليد آن را با شفافيت به تصوير ميكشد اما آيا فرمت ديويدي خود آن عمل شكلگيري و اجراي داستان ارايه شده در فيلم را متحول ميكند؟
بله، از برخي جهات. من در مقالهاي با عنوان «شيوهاي كه هاليوود با ما حرف ميزند» به اين بحث پرداختهام كه امكان بازبيني فيلم از طريق تماشاگر با خيالي آسوده و بدون دستپاچگي، فيلمسازان بلندپرواز را ترغيب ميكند تا «جايجاي فيلمشان را سرشار از نكتههاي معنادار كنند»، انباشته از جزيياتي كه شايد در يكبار تماشا دريافت نشوند. به عنوان نمونه ميتوان به آن نقشمايه 2/8 در «مگنوليا» اشاره كرد. همچنين آن طرحهاي زماني تو در تو در فيلم «داني داركو» و سير پيرنگ برعكس در «يادآوري» همگي اينها پس از چند بار بازبيني قابل دريافتاند اما پيش از ويديوهاي خانگي شما به عنوان تماشاگر بايد براي بررسي دقيق چنين فيلمهايي بار ديگر به سالن سينما باز ميگشتيد و مجبور بوديد بارها و بارها فيلم را با نهايت دقت میدیدید. اين كار احمقانه بهنظر ميرسد اما دوستان دوران من آن را انجام ميدادند. اگر شانس ميآورديم، ممكن بود فيلمي به دستمان برسد كه بتوانيم حلقه به حلقه آن را بررسي كنيم. در دوراني كه تازه به كالج رفته بودم، وقتي پس از نمايش مجدد نسخه 16 ميليمتري از «همشهري كين» بر ديوار آپارتمانم كشف كردم كه گوي برف نمايي كه روي كاغذ
ميگذارند و كين در بستر مرگش آن را محكم در دست گرفته، در همان اولين شب ملاقاتش با سوزان روي ميز آرايش او ديده ميشود، نزديك بود از شادي بال در بياورم.
ولز مطمئنا اين سرنخ را در فيلم كاشته بود تا بينندگان با دقت آن را كشف كنند. با آنكه اكنون با استفاده از مزيت دستيابي مستقيم به ديويدي ميتوان با سهولت بيشتري به جستوجوي چنين مواردي پرداخت اما از نظر ماهيت چندان با تماشاي مجدد نسخه چاپ شده و شركتي فيلمها تفاوتي ندارد. اين نوع بررسي به شكلي بسيار سنتي به فيلم غنا ميبخشد. فيلمهايي كه مستلزم چنين دقتي هستند، از فيلمهاي باستر كيتون گرفته تا «هيروشيما عشق من» و «سكوت برهها»، عمرشان از ديويديها بيشتر است. تاتي در سرتاسر فيلم «زمان بازي»، با آكنده كردن فيلم خود از جزييات و طنزها امكان تماشاي چند باره آن را فراهم كرده است. وقتي پل تامس اندرسن و كريستوفر نولان فيلمهايشان را آكنده از جزييات ميكنند، يا وقتي كه در «خانواده سيمپسن» نشانهاي طنزآميز بهسرعت از جلو چشمان ما ميگذرد، آنها دارند از نوعي راهكار زماني بهره ميبرند تا بيننده را قلقلك بدهند كه بار ديگر به اثر مراجعه كند و چيز بيشتري از آن بيرون بكشد.
موارد راديكالتري نيز وجود دارند. مايكل بوتور، رماننويس تجربي، در مقالهاي با عنوان «كتاب به عنوان ابژه» به اين واقعيت اشاره ميكند كه كتاب ابژهاي است كه اگر هدفمند از آن استفاده شود داستانها را فشرده و دشوار ميكند. چرا رمانهايي ننويسيم كه خواننده را ملزم كنند براي شناسايي كاراكترها يا جزييات به عقب برگردند؟ مانند همين خط مشيها، به محض اينكه يك فيلم به ابژهاي كتاب مانند تبديل ميشود، ميتواند بهگونهاي ساخته شود كه مستلزم بازبينيهاي متعددي باشد، بازبينيهايي كه صرفا جهت تحسين تلنگرهاي انديشيده در فيلم نباشد بلكه از آنچه در فيلم حادث ميشود پرده بر دارد.
«يادآوري» و «primer» چنين نمونههايي بهنظر ميرسند فيلمهايي كه طراحي شدهاند تا بازبينيهاي مكرر، گيرم نه وسواس گونه، را ترغيب كنند، صرفا به اين دليل كه درك تمام و كمالي از داستان را بنا كنند. هر چند بار ديگر ديويدي نه تنها به عنوان يك فرمت بيهمتا بلكه به عنوان يك ابزار براي چنان فيلمي عمل ميكنند تا بهجاي تماشاي چند باره فيلم در سالنهاي سينما نمايش مجدد آن را سادهتر کند. امكانات ديگري نيز بسته به خود فرمت وجود دارند.
ديويدي فيلم ماكس الن كالينز با عنوان «زمان واقعي: محاصره در بازار خيابان لوكاس» به گونهاي طراحي شده بود تا بيننده بتواند در برخي صحنهها زاويه دوربين را انتخاب كند. در برخي جاهاي معدود اجازه داريم تا تصاوير مونيتورهاي مربوط به دوربينهاي متفاوت نظارتي را بزرگ كنيم تا يك يا چند جريان ديگر كنش را دنبال كنيم. اما در فيلم «زمان واقعي» هنوز كنش بدون ابهام است و به شيوه فيلم كلاسيك از حشو تشكيل شده است، پس اگر شما آن تصوير را بزرگ نكنيد، فكر نكنم چيز چندان زيادي از دست بدهيد.
بوتور پيشنهاد كرد كه چون كتاب يك ابژه است و يكباره در اختيار شما قرار ميگيرد، يك پيرنگ را ميتوان طوري ساخت كه در صفحات متفاوت، نقاط ورود و خروج متعدد و به يكسان معتبري ايجاد شود. بهنظر ميرسد كه چنان كاري در نسخه ديويدي فيلم گرگ ماركس با عنوان «14: 11» محقق شده است. اين فيلم زندگي پنج شخصيت را كه به هم گره خوردهاند، در شهرستاني كوچك دنبال ميكند. پيرنگ به پنج بخش تقسيم شده است، هر بخش يك شخصيت را تا آن زمان سرنوشتساز كه در عنوانبندي آمده، دنبال ميكند.
ماركس در اين ديويدي اين داستان را بهگونهاي فصلبندي كرده كه شما بتوانيد به دلخواه از خطوط داستاني رد شويد. او شيوه كار خود را در يك ايميل برايم توضيح داد: «گزينهاي روي ديويدي است كه من آن را «پرش از شخصيت» ناميدم، اين گزينه به شما اجازه ميدهد تا به سراغ كاري كه شخصيتهاي ديگر در همان زمان انجام ميدهند، برويد. از لحاظ نظري شما ميتوانيد اين فيلم را به موازات مدارهاي تو در تو و بيپاياني تماشا كنيد زيرا پايان با ابتدا همزمان است.» طي چند صحنه از «11:14» يك علامت پرش ظاهر ميشود. اگر شما كليد ورود را فشار بدهيد، صحنه به داستان يك شخصيت ديگر تغيير مييابد كه يا در زمان پيش يا بعد از زمان نمايش سينمايي اين نسخه قرار دارد، وقتي در اين داستان بار ديگر آن علامت اندكي روي صفحه نقش ميبندد، ميتوانيد در صورت تمايل به همان نقطه پيشين خود بازگرديد.
ظاهرا به دلايل فني و فضاي ديسك، تعداد گزينههاي پرش تقريبا معدود است. با اين وجود كوششي جالب توجه است و بهنظر ميرسد كه حاكي از امكان بازسازي پيرنگ از طريق شما به شيوههايي تازه است. اگر چه حتي در «11:14» نيز احتمالات داستاني بسته است. مانند يكي از كتابهاي «ماجراي خود را انتخاب كنيد»، شما در مسيرهايي از پيش طراحي شده گام برميداريد. سكانس افتتاحيه براي تمام گزينهها بهكار ميرود: از آن شروع بوتور گونه در ميانه، نشاني نيست. نكته ديگر اينكه، آن مسيرها خود خطياند، در امتداد همان الگوي علي و معلولي كه بسيار برايمان آشناست و از داستانهاي كلاسيك- محور گرفته شدهاند. ما چنان الگوهاي ثابتي را در روايتهاي شاخه به شاخه يا چند لايهاي مانند «بدو لولا، بدو» يا «درهاي كشويي» نيز ميبينيم.
من در همان مقاله «شيوهاي كه» «بحث ميكنم كه حتي روايتهاي گسسته و معكوس در «يادآوري» در امتداد همان خطوط روايي در فيلم نوآر هستند، بسيار دشوار است كه بتوان كاملا از اصول روايي كلاسيك دست برداشت.
بياييد يك نكته ساده را نيز به ياد بياوريم. حتي اگر فرمت كتاب آن نوع دستكاريهاي اعجاب انگيزي را ارايه ميكرد كه بوتور دوست دارد، باز هم بخش عمدهاي از ادبيات داستاني به شكلي سنتي طراحي و روايت ميشد. به همين ترتيب ما بايد انتظار داشته باشيم كه ظهور ديويدي به فيلمسازاني كه خواهان روايت داستانهايي نامتعارف به شيوههاي نامتعارفاند اجازه بدهد تا همچنان به اين كار بپردازند. آن شيوه نمايش سرراست و خطي، عافيتطلبانه است.
نتيجه 3: مورد تكرار صحنه از طريق ديويدي ميتواند فيلمسازان را ترغيب كند تا فيلمهايشان را از جزييات بيشتري انباشته كنند تا در خور بازبيني شوند. حاصل ممكن است فيلمهايي باشد كه «فراكلاسيك» هستند، با اين وجود حتي بيش از آن فيلمهاي مورد انتظار در عصر استوديوها كلاسيكاند.
نتيجه 4: برخي فيلمسازان سير داستاني فيلمشان را بهگونهاي طراحي كردهاند كه در يكبار تماشا دشوار بتوان آن را دنبال كرد، اينگونه فيلمها را جهت تكرار صحنهها بايد با ديويدي ديد تا بفهميم كه قضيه چيست. اين راهكار، ساختمان فيلمها را كم و بيش كمتر كلاسيك ميكند.
نتيجه 5: برخي فيلمسازان معدود از مزيتهاي ديويدي بهره بردهاند تا در قياس با يك نمايش سينمايي باعث تعامل بيشتري شوند. هر چند در اكثر موارد اين تعامل در امتداد همان خط سيرهاي كلاسيك قرار ميگيرد. هر چند كه ما به شيوهاي غيرخطي، پروتاگونيستهاي هدفمندي را دنبال كنيم كه با موانع روبهرو ميشوند، با ديگران وارد كشمكش ميشوند و در امتداد يك مسير معين به نتيجهاي معين ميرسند. با وجود تمام مزيتهايي كه ديويدي فراهم كرده، بايد بگويم كه حتي در عصر رسانه ديجيتال نيز، تماشاگران نه از طريق دستكاري فيلمها بلكه از طريق تفسير آنها از آزادي عمل وافرشان لذت ميبرند. اما حتي يك بلاگ بدون محدوديت نيز بايد جايي متوقف شود، بنابراين من اين مساله را به فرصتي ديگر موكول ميكنم.