حسین سناپور: قضاوت كردن را فراموش كنيد
مصاحبه كردن با حسين سناپور كار آساني نيست. براي هر حرفي دليل و مصداق ميخواهد. غالبا هم البته كار به همين جا ختم نميشود با اين حال «لب بر تيغ» آنقدر كار خوبي بود كه بشود بر سر كليات و جزيياتش بحث كرد؛ اثري كه پيش از هر چيز به سنت روايت قصه وفادار است و اين خصوصيت كمي در بين آثار منتشرشده داستاني در سالهاي اخير خصوصيت چشمگيري است.
به هر حال اين مصاحبه گاهي اوقات به جدل تنه ميزند اما همين كه حسين سناپور در عين پذيرفتن نقدها پاي اثرش ميايستد و منتقد را به چالش ميكشد خوب است. گاهي اوقات خيلي هم خوب نيست كه آدم «با گارد باز» تن به مصاحبه بدهد. لااقل گارد آقاي سناپور كه حسابي بسته بود.
-«لب بر تيغ» نشان داد شما همچنان روي روايت قصه تاكيد داريد. در اين كتاب ما با داستاني سرراست روبروييم كه اگرچه از لحاظ فرمي بازيهاي خوبي با مخاطب ميكند اما در نهايت داستان را همان گونه كه هست روايت ميكند. اين تاكيد شما روي روايت صرف داستان آيا برداشت صحيحي است؟
سناپور: خب، گمانم طبيعيتر از اين نميشود كه داستان را همان طور كه هست، روايت كنيم. البته با سرراست بودن داستان موافق نيستم، مگر اينكه منظور شما خطي بودن زمان باشد كه در اين صورت درست است. بسياري از بهترين رمانهاي جهان هم خطي نوشته شدهاند و هنوز هم نوشته ميشوند. اما سرراست بودن چيز ديگري گمانم باشد، چون در اين رمان نظرگاه مدام به شخصيتهاي مختلف ميچرخد و ما هر بار ماجرا را از چشم آدم متفاوتي ميبينيم كه اين خودش بايد تكثري را به نگاه ما بدهد و شناختي چندوجهي از آدمها و ماجراها.
در اين صورت سرراست بودن چندان درست به نظر نميرسد. پس به گمان من ما با قصهگويي صرف- اگر منظورتان اين باشد- روبرو نيستيم، بلكه با جهاني چندوجهي مواجهيم كه در هر فصل و از نگاه هر كس، وجه تازهيي از خودش را نشانمان ميدهد و همه اينها بايد منتهي بشود به ديدن پيچيدگيهاي درون آدمها و همين طور جهان. اگر من توانسته باشم اين پيچيدگيها را نشان بدهم، آن وقت ديگر با چيزي سرراست مواجه نخواهيد بود و در نتيجه نخواهيد توانست به راحتي درباره آدمها و اعمالشان قضاوت كنيد و آنها را خوب و بد كنيد. اگر توانستهايد بعد از خواندن لب بر تيغ چنين كاري بكنيد، ميتوانيد بگوييد كه داستان سرراست بوده است. دستكم تعريف من از سرراست بودن داستان اين است.
-منظور من از سرراست بودن داستاني نبود كه از نقطه «آ» شروع ميشود و مثلا به نقطه «ب» ختم ميشود. منظورم اين است كه داستان در عين اينكه از زاويه ديد شخصيتها روايت ميشود با اين حال موفق شده روايت سرراستي از آنچه اتفاق ميافتد را به مخاطب ارايه دهد. در واقع ميخواهم بگويم پيچيدگيهايي كه به واسطه شخصيتها به داستان وارد شده و اتفاقا خوب هم در بدنه داستان نشسته به خاطر شيوه روايتي است كه شما انتخاب كردهايد. كمي درباره اين شيوه توضيح ميدهيد؟
سناپور: خب، ممنونم از نكتههايي كه درباره روايت و شخصيت در «لب بر تيغ» گفتيد. راستش من گمان ميكنم پيش از هر چيزي قصه مهم است. يعني اگر نتوانيم قصهمان را درست تعريف كنيم، بقيه كارها را هم نميتوانيم بكنيم. در همه كارهايم در درجه اول سعي ام همين بوده. در لب بر تيغ هم سعي كردم فقط اين قصهيي را كه آدمهاي مختلفي در آن نقش دارند و خيليهايشان هم مهم هستند، از چشم خود اين آدمها بگويم. گمانم چارهيي هم نبود.
يعني اين رماني نبود كه فقط مساله يك شخصيت را دنبال كند. پس بايد همه را نشان ميدادم. اين طوري هم همه زواياي ماجرا درميآمد، هم شخصيت خود آدمها. دشواري كار در اين بود كه در هر بخش كدام تكه را بگويم كه بخش مهمي از ماجرا گفته شده باشد، و اينكه چطور به شخصيتها نزديك شوم كه ديگران فراموش نشوند و بشود درون همان آدم را ديد و نگاهش را به جهان، و همه آن چيزهايي كه منتهي شده به اينكه به چنان ماجراي خونيني كشيده شود. يعني راستش تناسب بين گفتن ماجرا و ساختن شخصيتها نكته اصلي اين رمان بود، و براي من راهش همين تكهتكه كردن ماجرا، و هر بار ديدن از چشم يكي از آدمها بود، و البته با نظرگاهي كه بتواند درون آدمها را بيواسطه به ما نشان بدهد، تا خودمان او را همان طور كه هست ببينيم.
شايد اگر كسي با همين ماجرا ميخواست رماني كلاسيك بنويسد، از نظرگاه داناي كل استفاده ميكرد. يعني كسي كه بالاسر ماجرا و شخصيتها ايستاده و همه چيز را توضيح ميدهد. اما اين به گمان من راه درستي براي فهميدن، يا بهتر از آن، براي ديدن درون شخصيتها نبود؛ گرچه ممكن بود كار را آسانتر هم بكند.
-به نظر من هم نكته خوب ماجرا اين است كه در عين اينكه ماجرا دارد به صورت جزو به جزو از زاويه ديد شخصيتها روايت ميشود اما همه چيز روايت نميشود. اين انتخاب بر سر اينكه كجاي قصه را براي روايت انتخاب كنيد يا كدام خصوصيت شخصيتها را نشان بدهيد بر چه اساسي صورت گرفت؟
سناپور: راستش سوال سختي است. درستتر يا راحتترش اين است كه بگويم نميدانم، يا بگويم بر اساس ناخودآگاه. واقعا هم همينطور بوده. اما اگر بخواهم همين ناخودآگاه را توضيح بدهم ميشود اينكه به قصه خوب فكر كرده بودم (طبعا تا آنجا كه عقلم قد ميداد). سعي ميكردم دلايل و همينطور انگيزههاي ورود آدمها را به اين ماجرا پيدا كنم و بعد بتوانم نشانشان بدهم. ضمن اينكه بخشي از همين كه گفتم، كشمكش بين آدمها بود در هر جا و هر طرف كه بودند.
يعني شما نميتوانيد دو يا چند طرف براي اين ماجرا فرض كنيد. هر كس هر جا هست، همزمان با آدمهاي مختلف كشمكش دارد. مثلا فرنگيس نه فقط با ثقفي كه با داوود، با شوهرش، و حتي با سمانه (كه مادرخواندهاش است) كشمكش دارد. سعي ميكند در درجه اول خودش، و بعد آدمهايي كه دوستشان دارد، كمتر آسيب ببينند. اما البته حوادث خونبارتر از آنند كه بتواند. خلاصه همين كشمكش با ديگران كمك ميكند تا هم او را بشناسيم، هم ماجرا پيش برود به سوي آن فرجامي كه هيچ كدام نميخواهند، اما ميرسد.
-خب در اين ميان بيتعارف ميشد سر و كله كليشه را هم يك جاهايي پيدا كرد. مثلا در مورد فرنگيس ميشود ديد كه نويسنده دارد تلاش ميكند از كليشه بودن نقش نامادري فرار كند. اين موضوع حتي در ديالوگهاي فرنگيس هم آمده، مثلا جايي كه به سيروس درباره پليسها ميگويد لابد مظنون اصلي من هستم همان نامادري و... (نقل به مضمون) اما در مورد شخصيت امير به نظرم شما بيشتر موافق بودهايد. چون موفق شديد از يك شخصيت قاعدتا منفي با آن پيشينهيي كه در سينما يا ادبيات ما دارد يك تصوير خاكستري نشان دهيد. هر چند ديالوگها يك جاهايي اذيتم ميكرد چرا كه ادبيات اين آدمها در نظر من مثلا همان چيزي بود كه در فيلمفارسيها شنيده بودم و فكر ميكنم شما سعي كرده بوديد در عين اينكه همان ادبيات را در ديالوگهاي او حفظ كنيد اما وجه ادبي داستان و نوشتار را از دست ندهيد، اين تناقضي بود كه در اين زمينه به چشم ميآمد. نظر شما چيست؟
سناپور: خب ابتدا بگذاريد درباره اين حرف بزنيم كه شما گفتيد سر و كله كليشهها يك جاهايي پيدا ميشود، اما دو نكتهيي كه درباره فرنگيس به عنوان نامادري و اميرخان به عنوان آدم انتقامجو گفتيد، خلاف همين كليشهها بود. بد نيست كليشههايي را هم كه گفتيد، نشان بدهيد.
- بسيار خب. به گمانم آدمها در اين داستان هر كدام يك بخشي از جامعه را نمايندگي ميكنند. اين حرف البته در وهله اول ممكن است خيلي نمادگرايانه به نظر برسد اما مواجهه با آدمي مثل سيروس كه دارد روي مفاهيمي مثل قانون يا وطندوستي تكيه ميكند، ميتواند مصداق خوبي براي اين مدعا باشد. كلا موضوعي كه شما براي داستان انتخاب كرديد موضوعي كليشهيي است. كليشه به اين معنا كه عاشق شدن يك پسر فقير و گرفتارياش در دام عشق يك دختر پولدار آنقدر در ادبيات و سينماي ايران تكرار شده كه اسم ديگري جز كليشه نميشود برايش پيدا كرد.
سناپور: به نظرم حرفهايتان دقيق نيست. هيچ داستاني نيست كه از داستانهاي پيش از خودش استفاده نكرده باشد. به اين معنا، همه داستانها كليشهيياند. اينكه موضوع كليشهيي است و واكنش شخصيتها كليشهيي است، اينها كلي است. بايد روشن كنيد و توضيح بدهيد كه چرا اينها كليشهيي هستند. وگرنه من هم كلي ميتوانم بگويم كه نخير كليشهيي نيست و آن وقت به هيچ جا نميرسيم. بگذاريد مثال بزنم. شما گفتيد كه نقش نامادري اساسا كليشه است. خب، در اين صورت نقش مادر و فرزندي كليشهيي نيست؟ چنين نقشي را كه خيلي خيلي بيشتر در داستانها و در زندگي ديدهايم. نامادري كليشهيي نامادرييي است كه رابطهاش با فرزندخوانده پرتنش و بغضآلود است، يعني نامادرييي كه فرزندخواندهاش را به عنوان فرزند نميپذيرد و معمولا فرزندخوانده هم همين طور.
اين ميشود يك رابطه كليشهيي كه تازه ميشود آن را هم به گونهيي نوشت كه ديگر كليشهيي نباشد. در لب بر تيغ شما چنين رابطهيي نميبينيد. اتفاقا رابطه سمانه با فرنگيس بهتر از رابطهاش با پدرش است و يك جاهايي آنها به هم حتي نزديكتر هم ميشوند. حالا چطور ميخواهيد بگوييد كه اين كليشهيي است؟ خب، اگر او مادرش بود كه كليشهييتر بود.
-به نظرم نتوانستم منظورم را درست برسانم. مطلقا نگفتم كه رمان لب بر تيغ رماني كليشهيي است. براي رد اين قضيه مثال هم آوردم، گفتم سوژهيي كه انتخاب كردهايد، سوژهيي كليشهيي است كه به گمانم شما توانستهايد آن را خارج از چارچوب هميشگي روايت كنيد.
سناپور: بگذاريد پس تصور شما يا دوستان ديگر را از تكراري بودن سوژه اين رمان حدس بزنم تا شايد بتوان اين بحث را تمام كرد، يا روشنتر دربارهاش حرف زد. گمانم منظور شما از سوژه تكراري عشق دو آدم از دو طبقه متفاوت است، يعني مثلا در اينجا دختر پولدار، با پسر فقير. اما بد نيست توجه كنيد در اينجا چنين عشقي وجود ندارد، يعني دست كم دوطرفه نيست. اين دو آدم از دو طبقه، نه به دليل عشق، كه به دليل گرفتار شدن در يك ماجراي خونبار در كنار هم قرار گرفتهاند و يك جور كمك كردن به هم، و باز نه بيشتر، يعني حتي اگر چنين رابطهيي را مبناي رمان بگيريد، كه خود اين هم جاي بحث دارد، باز از آن نوعي كه ميشناسيم نيست.
-خب برداشت من دلبستگي بود. حداقل از طرف داوود. شما چه كرديد تا از آن تصوير هميشگي فاصله بگيريد و تصوير خودتان را خلق كنيد.
سناپور: در همان جواب قبلي هم بخشي از جواب شما را به گمانم گفته باشم. اما كلياش اين است كه روابط هميشه تغيير كرده است، يعني بخشي از روابط يا خود شخصيت آدمها ممكن است خواننده را به ياد چيزهايي كه قبلا خوانده بيندازد. اما اين شخصيتها و روابطشان حتما تفاوتهايي با آنچه خواننده ميشناسد، دارند. مجموعه اين تغييرات باعث ميشود كه خواننده همان احساسي را به شخصيتها نداشته باشد كه در كارهاي مشابه ديده است. بخصوص كه اصلا نتواند آدمها را به راحتي قضاوت و بد و خوبشان كند. و ديگر اينكه آنقدر در درون آدمها عميق شود كه توجهش فقط به ماجرا نباشد و چه بسا درون آدمها و انگيزههايشان برايش مهمتر بشود، تا خود اتفاقي كه درگيرش هستند.
-نكته ديگر درباره ديالوگهاست. من فكر ميكنم شما بين مرز گفتار و نوشتار سعي كردهايد حد وسط را بگيريد اما با اين حال بعضي ديالوگها انگار در زبان شخصيتها نمينشيند.
سناپور: لااقل دو مثال بزنيد كه حرف تان را مستدل كند.
-يعني ميخواهيد عينا از كتاب نقل كنم؟
سناپور: بله، از كتاب.
-داوود: «كجا ما تازه جلد تو شديم؟»
سناپور: يا منشي به امير «دفاتر را چرا به هم ميزنيد؟»
-كلا منظور من اين است كه ديالوگها انگار بين مرز گفتار و نوشتار گير كردهاند. نميگويم كه حتما بايد آدمهاي اين رمان به زبان گفتار صحبت ميكردند اما بايد تكليف نويسنده با لحن ديالوگها مشخص باشد. گاهي اوقات مخصوصا وقتي پاي شخصيتهايي مثل داوود يا امير كه به ميان ميآيد انگار كه ديالوگها در ذهن شخصيت خوب ننشسته است و آدم احساس تصنعي بودن ميكند. ميخواهم بدانم دليل انتخاب چنين لحني براي شخصيتها چه بود. مثلا جايي كه داوود به سمانه ميگويد كجا ما تازه جلد تو شديم؟ اين جلد شدن با اينكه قاعدتا بايد جزو ادبيات شخصيتي مثل داوود باشد اما نيست. از يك جايي زده بيرون. نميخواستم بطور خاص روي ديالوگ مشخصي دست بگذارم چون حرف و برداشت من كلي است و درست نيست از كل رمان جملهيي را آدم بكشد بيرون و آن را فارغ از كليت متن زير سوال ببرد.
سناپور: خب من اين جملههايي را كه ذكر كرديد، نمونهيي از گير كردن بين مرز گفتار و نوشتار نميبينم و نميفهمم چرا «ما تازه جلد تو شديم» جزو ادبيات شخصيت داوود نميتواند باشد. نكند شما جَلد را جِلد خواندهايد؟ نميدانم. شايد هم منظور شما اين است كه زبان شخصيتها را، آن طور كه بين جوانترها مد است، شكسته بنويسم؟ اگر منظورتان اين است كه بايد بگويم اين كار اغلب (تاكيد ميكنم اغلب، و نه هميشه) راهي است براي وانمود كردن به اينكه شخصيتها دارند واقعا حرف ميزنند، در حالي كه نه زبانشان درواقع ساخته ميشود و نه ذهنشان. كافي است اين شكستهنويسي را كامل بنويسيم تا معلوم شود كه آن زبان چقدر واقعا به زبان آن شخصيت نزديك است. به هر حال گمانم احتياجي به توضيح اين دو جملهيي كه نقل كرديد، و كاري كه من در كل كتاب كردهام، نيست. خوانندهها ميتوانند همين دو جمله و كل گفتوگوهاي كتاب را قضاوت كنند. من هم حرف شما را به عنوان يك نظر ميپذيرم.
-به خاطر همين نميخواستم به ديالوگ خاصي اشاره كنم. من كلمه را درست خواندهام اما همان طور كه گفتم ميخواستم اين توضيح را از زبان شما بشنوم كه چرا ترجيح داديد شخصيتها به جاي گفتار عاميانه از اين لحن استفاده كنند. طبيعتا قصدم زير سوال بردن چيزي نبود.
سناپور: ببخشيد، ولي من واقعا نميفهمم مشكل كجاست. من فكر نميكنم كه روزنامهنويسي ادبيات داستانها را تهديد كند. روزنامه روزنامه است و قرار نيست ادبيات داشته باشد. اگر داستاننويسي به زبان بيتوجه است، مقصر خودش است و نه روزنامه. من فكر ميكنم هنوز بعضي از دوستان داستاننويس، كه احتمالا همانها منظور نظر شما هستند، بيتوجهند به اينكه زبان شخصيت يا حتي نظرگاه نزديك به او، بايد ذهن او را هم بسازد. از طرف ديگر نميفهمم چه جور نويسندهيي ممكن است بگويد بايد به زبان گفتار و محاوره مردم پشت كرد. زبان مردم مثل گنجي است كه هر بار ما به سراغش ميرويم تا جهان ادبي و ذهنيمان را غنيتر كنيم و همان طور كه با زبان خاص آدمها آشنا ميشويم، با ذهنشان هم آشنا شويم. بدون توجه به زبان مردم من نميدانم ما چطور ميخواهيم ديگران را بنويسيم. البته اگر كسي بخواهد فقط خودش را بنويسد، به خودش مربوط است.
-مشكلي وجود ندارد آقاي سناپور. فقط داريم طرح مساله ميكنيم. شما در رمان لب بر تيغ برخلاف چند موج رايج در داستاننويسي اين چند سال حركت كردهايد. نخست همين بحث ديالوگنويسي. نكته ديگر هم گريز از همان شرح دادن شخص نويسنده و دنياي شخصي او است. در لب بر تيغ ما ديگر با يك داستان آپارتماني راكد مواجه نيستيم كه نهايت حركت و پويش راوي بيرون آمدن از خانه و رفتن به خيابان باشد. ما با رماني مواجهيم كه اگرچه در تعريف رمان كلاسيك نميگنجد اما خصوصيات مثبت آن را داراست. حالا من تلاش دارم در خلال ببينم پشت اين خصوصيتها چه تفكر يا سليقهيي بوده است.
سناپور: خب، من شخصا با داستانهايي كه در فضايي محدود و با آدمهايي محدود و يك جنس ميگذرند، مشكلي ندارم، به شرطي كه خوب نوشته شده باشند. احتمالا اين هم از عوارض بزرگ شدن شهرها و كم شدن امكانات تجربه كردن زندگيهاي متفاوت و چيزهايي مانند اينهاست، كه البته بحثاش مفصل است و جايش اينجا نيست.
اين را هم ميفهمم كه داستاننويسي ما اگر بخواهد مخاطب بيشتري داشته باشد و خوانندگان بيشتري را به داستانهاي ايراني جلب كند، احتياج به تنوع بيشتر در موضوع و فضا و شخصيتهاي رمانها دارد. همين حالا خوانندههاي زيادي داريم كه فقط پاورقي ميخوانند. نگاهي به پاورقيها نشان ميدهد كه چقدر زياد چاپ ميشوند و آن هم با چه شمارگان بالايي. خب، ما متاسفانه نتوانستهايم حتي با اين پاورقيها رقابت كنيم، كه يك دليلش همان محدوديتهايي است كه شما گفتيد. ببينيد، به گمان من تا وقتي شرايط زندگي نويسندگان ما تغيير نكند، داستانهايشان هم تغيير نخواهد كرد. اولين چيزي كه ما لازم داريم حرفهيي شدن داستاننويسي است، وگرنه طبيعي است كه خيليها حديث نفس مينويسند. آنها داستان مينويسند كه فقط خودشان را بيان كرده باشند كه البته اشكالي هم ندارد. اما اگر حرفهيي باشند، حتما به مخاطب هم بيشتر توجه ميكنند و حتما سعي ميكنند تجربه بيشتري از اجتماعشان داشته باشند و آن را منعكس كنند و رمان بنويسند به جاي داستان كوتاه و خيلي چيزهاي ديگر كه مخاطب بيشتري براي داستانشان فراهم ميكند.
اما لازمه حرفهيي شدن در درجه اول اين است كه نويسنده بداند كتابش ماهها و سالها در ارشاد نميماند، ناشران برايش ناز نميكنند و حق كارش را ادا ميكنند و مخاطب گسترده بالقوهيي وجود دارد كه اگر او خوب بنويسد و موضوعاش هم براي عامه كتابخوان قابل توجه باشد، كتابش فروش خوبي خواهد كرد و او ميتواند فقط داستان بنويسد و نه اينكه داستاننويسي كار دوم، سوم، يا چهارمش باشد.