سفسطههای ارزی
دکتر پویا جبل عاملی در سرمقاله روزنامه دنیای اقتصاد نوشت:
اینکه چرا پس از گذشت چند روز، هنوز رانت ارزی برطرف نشده، به عدم دسترسی کافی بازار به دلار رسمی برميگردد.
در سرمقاله «دنياي اقتصاد» که فردای افزایش نرخ رسمی منتشر شد، بیان شد که با افزایش نرخ رسمی که باید صورت ميگرفت، ميبایست از ذخایر بانک مرکزی استفاده کرد تا رانت باقیمانده سریعا از بین برود، اما اخبار و گزارشها حاکی از آن بود که سیاست تزریق دلار که باید فراگیر ميبود، حداقل تا اواسط این هفته به تاخیر افتاد. در حالی که اگر همان روز همراه با افزایش نرخ ارز رسمی، عرضه دلار بلافاصله صورت ميپذیرفت، ثبات زودتر دست یافتنی بود. با این وجود هنوز ميتوان به ثبات رسید و باید دید که به راستی ذخایر ارزی که مقامات پولی و دولتی از آن سخن ميگویند، ميتواند نقش خود را ایفا کند یا خیر.
اما در این بین انتقاداتی در مورد افزایش نرخ ارز شده است که در این مجال به آنها ميپردازیم. نکته اول این است که منتقدان افزایش نرخ ارز چشم به روی واقعیت بستهاند. واقعیت این است که بازار ارز با تقاضای بسیار بالایی مواجه است که حتی بانک مرکزی بیش از آنکه به طور اختیاری اقدام به افزایش نرخ ارز کند، مجبور به چنین کاری شد. این مساله در سخنان مقامات پولی هم به خوبی نمایان است که آنان برای کاهش رانت، مجبور به چنین کاری شدند وگرنه رویکرد دولت همواره کاهش نرخ ارز بوده و مقامات پولی به علت مقتضیات ساختار تصمیمگیری در اقتصاد ایران، خواستار جامه عمل پوشاندن به خواست دولت بودهاند. پس آنچه محقق شده تحمیلی بوده از سوی بازار و این افزایش نرخ ارز واقعیت اقتصاد ایران است. چگونه با چنین بازاری برخی سخن از کاهش نرخ ارز ميگويند؟
نکته دوم اما این است که نه تنها با نرخهای رسمی قبلی، که حتی با همین نرخ فعلی نیز اقتصاد ایران در ناحیهاي قرار دارد که واردات اکثر کالاها و عدم تولید در داخل توجیه اقتصادی دارد. درد کسانی که از افزایش نرخ ارز دفاع ميکنند بیش از آنکه حمایت از صادرات غیر نفتی باشد، نگراني از واردات بیحدی است که به خاطر نرخ غیرصحیح ارزی ایجاد شده است.
مساله اینجا است که همین الان با وجود مالیات بر ارزش افزوده بالا در اروپا و با همین نرخ دلار حدود 1220 تومانی یا نرخ یورو 1780 تومانی، هزینه زندگی در اروپا و مصرف کالاهای اروپایی اگر کمتر از هزینه در شهری چون تهران نباشد، بیشتر نیست؛ ایالات متحده که جای خود دارد. بدین شکل معلوم است که دیگر در این کشور تولیدی رخ نمیدهد و بازارهایش انبانی ميشود از کالاهای نهایی خارجی. همین ميشود که واردات ما از مرز 64 میلیارد دلار تازه بدون احتساب خدماتی که خارجیها به ما فروختهاند، ميگذرد.
این تلقی بدین معنا نیست که ما از اصلاحات دیگری که ميتواند به تولید ما کمک کند، چشم بپوشیم، بلکه بحث این است که با این نرخ ارز اصولا انگیزهاي برای تولید باقی نمیماند. آخر کشور در حال توسعهاي که با مشکلات عدیدهاي دست و پنجه نرم ميکند و به طور طبیعی سرمایههای مالی و انسانی از آن گریزان است، دیگر با چنین نرخ ارزی چه سرمایهاي را ميتواند در خود حفظ کند؟
نکته سوم؛ ميگویند مواد اولیه گران ميشود و قادر به تولید نیستیم. قادر به تولید نیستیم یعنی چه؟ مسلم است که نمیشود گفت قادر نیستیم، چون کالاهای خارجی ارزانتر ميشود، زیرا این تنها سفسطهاي است. اگر تا پیش از افزایش نرخ ارز یک کالای داخلی از کالای مشابه خارجی اش ارزانتر باشد پس از افزایش نرخ ارز بیتردید کالای داخلی باید نسبت به کالای خارجی ارزانتر شده باشد. چرا؟ برای فهم موضوع تصور کنید برای تولید این کالا یک واحد مواد اولیه و سرمایه و یک واحد نیروی کار لازم است و تولیدکننده داخلی آن یک واحد مواد اولیه را از خارج وارد ميکند.
اگر نرخ ارز گران شود هزینه افزایش یافته برای تولیدکننده داخلی تنها برای یک واحد مواد اولیه است، اما برای واردکننده خارجی افزایش هزینه روی هر دو واحد دخیل در تولید است؛ بنابراین با افزایش نرخ ارز کالای داخلی به مراتب ارزان تر از کالای خارجی ميشود. یک زمان هست ميگویید، قیمت افزایش ميیابد که مسلم است باید بازار را باز گذاشت و عرضهکننده اگر تقاضاکنندهاي یافت کالایش را با قیمت بالاتر بفروشد و سیاستگذار نیز اگر از تورم بیم دارد که باید همان سیاستهای پولی انقباضی را پیش گیرد و اینها چه دخلی به قیمت ارز دارد؟
نکته چهارم؛ در مورد صادرات غیرنفتی البته که مشکلات بسیاری به غیر از نرخ ارز وجود دارد و باید به آنها نیز پرداخت. اما پرداختن به آنها یک مساله است و سفسطههایی که آگاهانه و ناآگاهانه حجم عظیمی از مطالب رسانهها را به خود اختصاص ميدهد مساله دیگر. ميگویند چون تولید ما وابسته به سرمایههای وارداتی است، آن وقت همین تولید اگر بخواهد شکل صادرات به خود بگیرد با افزایش نرخ ارز زیان ميکند و صادراتی صورت نمی پذیرد.
بعد نسخه نوشته ميشود که برای صادرات باید ارزش پول ملی تقویت شود! برگردیم به همان کالای خودمان و فرض کنیم این کالا پس از آنکه مواد اولیه اش از خارج وارد شد، در ایران تولید ميشود و باز به خارج صادر ميشود. چون حال این کالا در خارج به فروش ميرسد، ميخواهیم ببینیم که آیا هزینه تولیدش به دلار پس از کاهش ارزش پول ملی، افزایش ميیابد؟ بیتردید آن یک واحد مواد اولیه و سرمایه، قیمت دلاریاش بدون تغییر خواهد بود، اما به خاطر کاهش ارزش پول ملی، هزینه تولید به دلار به خاطر یک واحد نیروی کار داخل کشور، کاهش ميیابد. بنابراین حتی اگر 99 درصد یک کالای صادراتی، مواد اولیه و سرمایه وارداتی باشد، تنها به خاطر آن ارزش افزوده داخلی در ازای کاهش ارزش پول ملی، هزینه و قیمت کالای صادراتی در خارج کاهش ميیابد.
بدین شکل پس از رسیدن به ثبات در بازار ارز، بانک مرکزی باید، اولا کنترل تورم را به دوش سیاستهای انقباضی بگذارد و از لنگر نرخ ارز چشم بپوشد و از سوی دیگر برای رشد و توسعه اقتصادی اقدام به کاهش با ثبات پول ملی کند. این کاری است که مقامات پولی ميتوانند انجام دهند و ناقض سیاستهایی که دیگر نهادها ميتوانند برای افزایش تولید ملی انجام دهند، نیست.