ژان لوك گدار: اعتقادي به شاهكار ساختن ندارم
رل دقيقا مركز جهان نيست. شهري نسبتا كوچك و ابري است در شمال درياچه لمان، در 25 مايلي ژنو؛ اما همين شهر بهشتي رويايي براي آن دسته از ميلياردرهايي است كه از پرداخت ماليات طفره ميروند. هيچ خبري در اين مكان نسبتا كوچك از زير نگاه آن راننده تاكسي كه ما را از ايستگاه قطار ژنو سوار كرده دور نميماند:
«ببين، اون خونه كه اونجاست پايين تپه؛ خونه مايكل شوماخر است. و پيتر يوستينف هم مدتي اونجا زندگي ميكرده. خونه فيل كالينز هم تو همين مسيره و... .»پس ژان- لوك گدار چه؟ «يك روز يه مرد ژاپني سوار شد و از من پرسيد ژان- لوك گدار كجا زندگي ميكنه. من هم اونو بردم پيش گدار. اون مرده گفت:«چند دقيقه منتظر بمون»، سه تا عكس گرفت و پريد تو ماشين و از من خواست برسونمش ايستگاه. گدار حتي تا ژاپن هم شهرت داره. »
گويي او مشهورترين اسطوره ساكن در رل است. «حتي تا ژاپن هم»، گدار آنجاست اما نه به آن دلايلي كه همسايگان مشهورش در رل زندگي ميكنند. نشاني رسمي او در فرانسه است. او مالياتش را پرداخت ميكند. او در سوييس زندگي ميكند چون در آنجا به دنيا آمده است و همانگونه كه او خود طي اين مصاحبه به ما ميگويد، مصاحبهاي دامنهدار و گسترده مانند هميشه، چون نميتواند در جايي بدون «مناظر خاص ييلاقي» سر كند. چهار ساعتواندي در اين دفتر نسبتا سرد و كاربردي كه دقيقا به اتاق كارش چسبيده، با آن نيم دو جين مونيتور صفحه تخت و قفسههايي مملو از نوارهاي وياچاس و دي وي دي كه او از آنها نقل قولهايي بيرون ميكشد، ما درباره تاريخ، سياست، يونان، حق تملك اثر هنري، (و البته) سينما و حتي درباره مسايلي شخصي مانند سلامتي و رابطه او با مرگ نيز حرف زديم.
-چرا اين عنوان، چرا «فيلم سوسياليسم»؟
گدار: من هميشه پيشاپيش عناوين فيلمهايم را انتخاب ميكنم، مانند تابلوي راهنما. عنوان پيش از هر چيزي در فيلم شكل ميگيرد، چيزي مانند نت «لا» در موسيقي است. من عنوان سوسياليسم را انتخاب كرده بودم اما ميشد فيلم را كمونيسم يا كاپيتاليسم نيز ناميد. اما يك واقعه بامزه اتفاق افتاد: وقتي پروفسور ژان پل كرنيه مشغول خواندن يادداشت مختصري درباره فيلم بود كه من برايش فرستاده بودم و در آن يادداشت نام شركت توليد كننده، يعني وگا فيلم، پيش از عنوان فيلم ذكر شده بود، او آن را به صورت «فيلم سوسياليسم» ميخواند و فكر ميكند كه عنوان فيلم همين است. او يك نامه 12صفحهاي برايم نوشت تا بگويد چقدر از آن خوشش آمده است. به خودم گفتم حق با اوست. عنوان فيلم شد «فيلم سوسياليسم».
-آن ايده مسافرت دريايي در مديترانه از كجا آمد؟ هومر؟
گدار : اول به يك داستان ديگر فكر ميكردم كه در صربستان اتفاق ميافتاد اما ديدم در اينجا به درد نميخورد. بنابراين آن ايده خانواده در گاراژ، يعني خانواده مارتين به ذهنم رسيد. اما براي يك فيلم بلند داستاني مناسب نبود، چون آدمها به شخصيت تبديل ميشدند و آنچه اتفاق ميافتاد به يك داستان تبديل ميشد. داستان يك مادر با بچههايش، يكي از همان فيلمهاي نوعي كه در فرانسه ساخته ميشود، با گفتوگو و احساسات.
-اعضاي آن خانواده در فيلم تقريبا به شخصيتهاي يك داستان قراردادي شباهت دارند. ما مدتها بود كه چنان چيزي را در فيلمهاي شما نديده بوديم.
گدار: آره، شايد. در واقع نه كاملا. پيش از اينكه آدمها به شخصيت تبديل شوند صحنهها متوقف ميشوند. آنها بيشتر شبيه به مجسمه هستند. مجسمههاي ناطق. وقتي ما از مجسمه حرف ميزنيم، بياراده به اين فكر ميكنيم كه «آنها از آن ايام قديم آمدهاند» و با گفتن «ايام قديم» عازم يك مسافرت و راهي مديترانه ميشويم. دليل وجودي آن مسافرت دريايي نيز همين است.
-چگونه تمام اين ماجرا را پرداخت ميكنيد؟
قانوني وجود ندارد. از شعر ميآيد يا رياضيات. به ويژه از هندسه باستان. اصرار براي شكل سازي، اينكه يك مربع را داخل دايره بگذاريد، يك تانژانت رسم كنيد. اين همان هندسه مقدماتي است. اگر مقدماتي است پس عناصري نيز وجود دارد. بنابراين من دريا را نشان ميدهم. سخت ميتوان توصيفش كرد، يك چيز انجمن گونه است. اگر بگوييم انجمن، پس ميتوان گفت سوسياليسم.
-اگر بگوييم سوسيالیسم پس ميتوان درباره سياست حرف زد. مثلا نظرتان درباره آن قانون هادروپي، درباره پيگرد قانوني عليه استفاده اشتراكي از اسناد، درباره حق مالكيت تصويري و... .
گدار: صددرصد با قانون هادروپي مخالفم. چيزي به نام حق مالكيت بر اثر وجود ندارد. مثلا من با وراثت مخالفم. يك مولف هيچگونه حقي ندارد. من هيچ حقي ندارم. فقط تعهداتي دارم و بس. در فيلمهاي من انواع ديگري از وامگيريها وجود دارد كه نقل قول نيستند بلكه صرفا قطعاتي گزينش شدهاند. مانند وقتي كه براي تست خون از شما نمونه ميگيرند تا آن را مورد تجزيه و تحليل قرار بدهند. مثلا آن تصاوير از هنرمندان بند باز در فيلم «سواحل آنيس» كه من در فيلم استفاده كردهام. اين نما نوعي نقل قول نيست، من از فيلم آنيس واردا نقل قول نكردهام: من از اثر او بهرهمند شدهام. قطعه گزينش شدهاي است كه من آن را گرفتهام و در جاي ديگري استفاده كردهام در نتيجه معناي ديگري يافته است، در اينجا نماد صلح در خاورميانه است.
-براي بيان صلح در خاورميانه از طريق يك استعاره، چرا بهجاي استفاده از تصويري كه خودتان گرفتهايد ترجيح ميدهيد بار معنايي مجددي به يك تصوير متعلق به آنيس واردا بدهيد؟
گدار: فكر كردم اين استعاره در فيلم آنيس واقعا خوب بوده.
-اما آن معنا در آن نيست.
گدار: نه، البته كه نيست. من با جابهجا كردن تصوير آن را ساختم. فكر نميكنم به تصوير آسيبي رسيده باشد. فكر كردم براي آنچه ميخواستم، بگويم بسيار مطلوب است. اگر طرفهاي درگير در جنگ، سيركي به راه ميانداختند و يك نمايش بندبازي دو نفره اجرا ميكردند، اوضاع در خاورميانه جور ديگري پيش ميرفت. براي من اين تصوير يك بازي بسيار مطلوب را نشان ميدهد دقيقا همان چيزي كه منظورم بود. به اين دليل بود كه آن تصوير را همانگونه كه بود استفاده كردم.
-شما تقريبا از رسانهها دست كشيديد. در دهه 80 ميتوانستيم شما را در مطبوعات و گاهي هم در تلويزيون ببينيم .
گدار: بله، ولي الان ديگر اين كارها من را خسته ميكند. ديگر سعي نميكنم در يك جريان خاص تلويزيوني اخلال ايجاد كنم. در گذشته اندكي بيشتر به چنان كاري اعتقاد داشتم. گمان نميكردم كه اين كار چيزي را تغيير بدهد اما فكر ميكردم كه چنان كاري آدمها را ترغيب كند تا بهشكل متفاوتي عمل كنند. آنها فقط سه دقيقه به چنان كاري علاقه نشان ميدهند.
-چرا از آلن بديو يا پتي اسميت دعوت كرديد و آن وقت، آنقدر كم از آنها فيلم گرفتيد؟
گدار : پتي اسميت اينجا بود. خب، من هم از او فيلم گرفتم. نميدانم چرا بايد از او بيشتر از مثلا يك گارسن فيلم بگيرم.
-چرا از او خواستيد آنجا باشد؟
گدار: بهخاطر اينكه يك آمريكايي خوب آنجا باشد. كسي كه تبلور چيزي بهجز امپرياليسم باشد.
-و آلن بديو؟
گدار: ميخواستم نقل قولي از متن هوسرل درباره هندسه داشته باشم و كسي را ميخواستم كه نتيجهگيري خودش را از آن ارايه بدهد و او هم علاقه نشان داد.
-چرا در يك اتاق خالي از او فيلم گرفتيد؟
گدار :چون كنفرانس او مورد علاقه مسافران در آن كشتي مسافرتي نبود. ما اعلام كرديم كه كنفرانسي درباره هوسرل برگزار خواهد شد اما كسي نيامد. وقتي ما بديو را در اين اتاق خالي قرار داديم او واقعا خوشش آمد. گفت: «بالاخره در برابر هيچكس حرف خواهم زد». [ميخندد] ميتوانستم با استفاده از نماي درشت از او فيلمبرداري كنم اما مهم بود كه نشان داده شود آن سخنراني در يك بيابان ايراد ميشود، چون ما در بيابان هستيم. اين حرف من را به ياد جملهاي از ژان ژنه مياندازد: «ما بايد برويم و تصاوير را بگيريم چون آنها در نوعي بيابان هستند.» در سينماي من هيچگاه قصد و منظوري وجود ندارد. من كسي نيستم كه اين اتاق خالي را ابداع كرده باشم. من نميخواهم چيزي بگويم، سعي ميكنم نشان بدهم يا آدمها را وادار به احساس كردن كنم يا آنها را قادر كنم تا چيزي پس از آن بگويند.
-نقل قول يكي مانده به آخر فيلم اين است: «اگر قانون ناعادلانه است، عدالت پيش از قانون ميآيد» و ... .
گدار: اين جمله در رابطه با حقوق مولف است. چيزي شبيه اخطار افبيآي در ابتداي تمام دي وي ديها. اما اين جمله پژواك ديگري نيز برايمان دارد. مثلا دستگيري رومن پولانسكي.
-از اينكه رومن پولانسكي در كشور شما دستگير شده چه احساسي داريد؟
گدار: سوييس مجبور نبود در قضيه پولانسكي تسليم خواستههاي ايالات متحده شود. مهم بود كه درباره آن بحث بشود اما گردن نهادن به آن، نه. دوست داشتم تمام فيلمسازان در كن تظاهراتي به راه ميانداختند و غيرمنصفانه بودن عدالت در سوييس را زير سوال ميبردند.
-نظر شما درباره ايجاد محدوديت براي منارهها چیست؟
گدار: قضيه بوداري است. من مانند قذافي درباره سوييس فكر ميكنم: سوييس فرانسوي زبان به فرانسه تعلق دارد، سوييس آلماني به آلمان، سوييس ايتاليايي به ايتاليا و همين است كه هست، ديگر سوييسي وجود ندارد!
-بحران در يونان پژواكي شديد در فيلم شما يافته است.
گدار: ما بايد از يونان ممنون باشيم. جهان غرب وامدار يونان است. فلسفه، دموكراسي، تراژدي و ما هميشه پيوند بين تراژدي و دموكراسي را فراموش ميكنيم. بدون سوفوكل، پريكلسي وجود نميداشت و بدون پريكلس، سوفوكلي وجود نميداشت. اين جهان تكنولوژيك كه ما در آن زندگي ميكنيم همه چيز خود را مديون يونان است. چه كساني منطق را ابداع كردند؟ ارسطو. همان چيزي است كه قدرتهاي غالب همواره از آن بهره ميبرند تا اطمينان حاصل كنند كه هيچگونه تناقضي وجود ندارد، پس به همين منطق متوسل ميشويم. ميتوانم به نام حقوق مولف از دنياي معاصر ميلياردها پول طلب كنم و منطقي ميبود اگر همه آن پول را به آنها ميدادم.
-آيا انتخاب اوباما تصور شما از خط مشيهاي بينالمللي آمريكا را تغيير داد؟
گدار: جالب است، اِدوي پِلِنل هم همين سوال را از من پرسيد. من كاملا نسبت به انتخاب اوباما بيتفاوتم. فقط اميدوارم كه به زودي ترور نشود. اين واقعيت كه او مظهر ايالات متحده است چندان به زمان حكومت جرج بوش شباهت ندارد. اما گاهي وقتي اوضاع بدتر ميشود برخي چيزها واضحتر بهنظر ميرسند. وقتي شيراك در مرحله دوم انتخابات با لوپن [رهبرجبهه ملي] روبهرو شد، فكر ميكنم كه چپيها بايد از دادن راي خودداري ميكردند و به شيراك راي نميدادند. بهتر بود ميگذاشتند آن چيز بدتر اتفاق بيفتد.
-چرا؟ اين كار خطرناكي بود.
گدار: چون در برخي مواقع موجب ميشود كه مردم فكر كنند. مانند سونامي.
-سونامي ما را به تفكر درباره چه وا ميدارد؟
گدار :درباره آنچه طبيعت ميناميم و ما بخشي از آن هستيم. اينها لحظاتي هستند كه او انتقام ميگيرد.
-آيا هنوز هم به ورزش علاقه داريد؟
گدار: بله، اما واقعا ناراحتم از اينكه بازي فوتبال اكنون شديدا توهينآميز است به جز بارسلونا. اما بارسلونا نميتواند استاندارد خود را در بيش از دو بازي متوالي حفظ كند.
-بستگي دارد، در برابر آرسنال كه توانستند.
گدار: بله، اما در برابر ميلان خير. چرا درستش نميكنند؟ وقتي نميتوان از پس آن برآمد خب، بازيهاي كمتري برگزار كنند.
-زمستان گذشته شما فيلمي بسيار كوتاه در ستايش اريك رومر ساختيد.
گدار :ميخواستم از عناوين مقالههايش استفاده كنم تا آن چيزهايي را در ذهن تداعي كنم كه همراه با او در دهه50 در كايه انجام داديم همان زماني كه جوان بوديم.
-آيا با اين زماني كه برايتان مانده هيچ ايدهاي براي ساخت يك شاهكار در ذهن نداريد؟
گدار: نه. من به شاهكار اعتقاد ندارم. آثار وجود دارند، ما آثار جديدي خلق ميكنيم اما اثر به معناي مطلق آن، شاهكار، من كه به چنان چيزي اعتقاد ندارم. ترجيح ميدهم از پيشرفت حرف بزنم. در حرفه من فراز و نشيبهايي وجود داشته است، تلاشهايي و... . خيلي زياد به اين در و آن در زدم. ميداني، سختترين چيز اين است كه به يك دوست بگوييد كاري كه دارد انجام ميدهد چندان كار خوبي نيست. رومر اين شجاعت را داشت كه اين را به من بگويد، در همان دوران كايه، گفت كه آن ريويوي من درباره «غريبهها در قطار» بد بوده. ريوت نيز ميتوانست چنان چيزي را بگويد. اما تروفو هرگز من را نبخشيد آن هم به اين دليل كه فكر ميكردم فيلمهاي او مزخرف هستند. او حتي بيشتر ناراحت شد كه نميتوانست با همان شيوه بدي از فيلمهاي من حرف بزند كه من در مورد فيلمهاي او.
-آيا واقعا فكر ميكنيد كه فيلمهاي تروفو مزخرف هستند؟
گدار: نه، مزخرف نه. نه بدتر از ساير چيزها. نه بدتر از آن فيلمهاي شابرول. اما آن سينمايي نبود كه ما آرزويش را داشتيم.
-آيا درباره آيندگان نگرانيد؟
گدار: نه ابدا.
-آيا تا حالا ذهنتان را بهخود مشغول كرده است؟
گدار: هرگز.
-سخت ميتوان چنان چيزي را باور كرد. شما نميتوانيد «پي يرو خله» را بسازيد بدون اينكه قصدتان ساختن يك شاهكار نبوده باشد، اينكه قهرمان دنيا نباشيد، اينكه تا ابد نامتان در تاريخ ثبت نشود.
گدار: شايد شما درست ميگوييد. مطمئنا من در آن روزهاي آغازين چنان ادعايي ميكردم. اما خيلي سريع برگشتم.
-آيا اصلا درباره مردن فكر ميكنيد؟
گدار :بله، بدون ترديد. با آن مشكلات جسماني و... من بيشتر از گذشته بايد هواي خودم را داشته باشم. زندگي خود را تغيير ميدهد. به هر حال مدتهاست كه من از زندگي اجتماعي خود گسستهام. دوست داشتم يكبار ديگر تنيس بازي ميكردم. بهخاطر مشكلات زانو مجبور شدم آن را كنار بگذارم. وقتي پير ميشويم، دوران كودكي باز ميگردد. چيز خوبي است. ولي من اصلا درباره مردن نگران نيستم.
-به نظر ميرسد كه شما كاملا بريدهايد؟
گدار: برعكس، برعكس! من كاملا متصلم! [ميخندد] حالا كه صحبتها به اينجا كشيده شد بايد بگويم كه اگر قرار باشد آن- ماري (ميوويل، همسر گدار و فيلمساز) بيش از من عمر كند، او اين واژههاي «برعكس» را بر سنگ قبرم حك خواهد كرد.
كوتاه شده از فيلم كامنت