چگونه ميتوان نااميد شد
اهميت اميد در آن است كه در معرض نظارت آگاهانه هيچ نظمي قرار نميگيرد، به همين دليل خود را به طور مداوم در اختيار تجربهها، لحظهها و رويدادهاي تصادفي و پيشبينيناپذير قرار ميدهد. آشفتگي هر چقدر بيشتر و شوك ناشي از آن عميقتر باشد، ستارهاي كه اميد از درونش سر بر ميآورد، فروزانتر است.
جهان اميد، جهان پرتنش و پرآشوبي است كه صدايي پرطنين دارد.
فلوبر زماني گفته بود: «چيزي كه بايد از آن ترسيد نه فاجعههاي بزرگ بلكه حوادث كوچك است»، مقصودش از حوادث كوچك همانا تكيده شدن و آب رفتن تدريجي بود كه در آن هيچ مقاومتي امكان نداشت تا آنجا كه حتي صداي مهيب سقوط مصيبت بزرگ را نيز با خود به همراه نميآورد. او كه بورژوا بود، چون اين را با صراحت گفته بود: «... من فقط يك بورژوا هستم كه زندگي آرامي را در روستا ميگذرانم و خود را با ادبيات مشغول كردهام.» خود را همواره در معرض نظارت ميديد، اين نظارت قبل از همه به عنوان اخلاقي بورژوايي از درون خودش نشأت ميگرفت.
بورژوا بودن فلوبر در عين حال در نظم و انضباط كار و نفرتي كه از شيوههاي نامنظم آفرينش به اصطلاح نابغهآسا داشت، جلوه ميكرد. اين نظم و انضباط براي فلوبر شمشيري دولب بود، يعني در همان حالي كه باعث تحمل زندگي ميشد، نااميدياش را نيز تشديد ميكرد. با اين حال به نظر ميرسد مساله، فراتر از اين باشد، فلوبر يكجا ميگويد: «خود نويسنده چيزي نيست، آنچه هست، اثر است.» سپس مينالد كه «زندگي به اندازهاي وحشتناك است كه تنها ميتوان با اجتناب از آن تحملش كرد.» تمام مركز ثقل نگاه فلوبر به زندگي دقيقا در همين جاست كه از نظرش زندگي آن چيزي است كه بايد از آن اجتناب كرد.
او اين كار را ميكند چون تلاش دارد در روستا زندگي آرامي بگذراند، اما با اين حال و به عنوان نويسندهاي بزرگ، ناگزير به نوشتن است. او اين ناگزيري را دورادور و با تعيين مرزي معين بدل به توصيف كردن زندگي ميكند؛ فيالواقع او فاصله ميگيرد، چون اگر بنا بر توصيف صرف چيزي باشد البته كه بايد از آن فاصله گرفت، در اين صورت ديگر زمان حال معنا و مفهومي ندارد، چون هر چيزي براي بازگو كردنش بايد به گذشته پرتاب شود و گذشته نيز تا مادامي كه زمان حال باشد، ارزش و اهميتي ندارد. بدينسان تمام تلاش فلوبر «توصيف و نه تملك زندگي» بود و بنابراين طبيعي بود كه اين نگاه، انفعال و نااميدي را با خود به همراه آورد.
به ديگر سخن نااميدي و بهخصوص به تعبير نيچهاي، آن ناشادي ناشي از پذيرش منفعل سرنوشتي است كه بهطور يكجانبه به فرد تحميل ميشود. رنج و نااميدي فلوبر دقيقا مبتني بر آگاهي بر همين موضوع است. فلوبر ميگويد: «تنها زماني ميتوانيد عشق، جنگ و شهرت و... را توصيف كنيد كه نه عاشق، نه سرباز و نه مشهور و نه... باشيد.» سپس در نامهاي به ژرژساند همين ايده را بسط داده و نهايي ميكند. او مينويسد: «حرفم را بد برايت بيان كردم كه گفتم آدم نبايد با قلبش بنويسد. منظور من اين بود كه بگويم آدم نبايد خودش را شخصا وارد صحنه كند. من بر آنم كه هنر متعالي پديدهاي علمي و غيرشخصي است. ما بايد بكوشيم به مغز خود فشار بياوريم تا به قول تو گفتني به سوي قهرمانان خود برويم و نه اين كه آنان را واداريم تا به سوي ما بيايند.»(1)
بنابراين فلوبر پا پس ميكشد و خود را از آدمي با تمامي خلق و خوي و غرايز متفاوت خارج ميكند و در هيات يك «چشم» فرو ميكاهد تا آنچه را ميبيند صرفا توصيف كند. او اگرچه در نااميدي گوي سبقت از ناتوراليستها را ميربايد اما همچون آنان به هنر خود رنگ و بوي علمي ميبخشد. به نظر فلوبر هنر در سير تكامل خود به مرحله علمي رسيده است كه نهتنها ميكوشد واقعيت را موافق با دقيقترين شيوه مشاهده توصيف كند، بلكه بر خصلت علمي و به خصوص خصلت پزشكي مشاهدهاش تاكيد ميكند كه هر چيزي كاركردي معين دارد و يك اشتباه كوچك در عمل جراحي برابر با مرگ بيمار است.
به همين دليل درباره مادامبواري ميگويد:«... در كتابي مانند اين، ممكن است جابهجا شدن سطري، آدمي را از هدف و منظور غايي منحرف سازد.» واقعيت نيز آن است كه قطعيت علمي راه را بر گونه انعطافي ميبندد تا اميد را در معرض نظارت خود قرار دهد.
1- ص 447، رمان به روايت رماننويسان، ميريام، محمدعلي حقشناس