نگاهی به نقش مادر در سینمای ایران
داخلی-آشپزخانه-شب و روز «مادر»
مهدی تراب بیگی
فرارو- اول از همه...
«داخلی-آشپزخانه-شب و روز،
مادر پیاز رنده می کند و اشک میریزد.» بی اغراق چنین موقعیتی به عنوان یک سکانس دیرآشنای سینما و تلویزیون درآمده است که شخصیت مادرانه را ساخت و پرداخت میکند.
به گزارش سرویس فرهنگی هنری فرارو، «مادر» در تولیدات انبوه و رایج دنیای سینما و تلویزیون امروز، نسخه تکثیر شده از فضایی غیر واقعی و نخنماست که مدام باز تولید نیز میشود. مادرانی با شخصیتهای تخت و کلیشه با ویژگیهای کلیشهتر: ستمدیده، دلسوز، فداکار ، شکننده و...
اما اینها همه سینمای ایران نیست، شمار فیلمهای که مادرانی ماندگار به تصویر کشیدهاند کم نیستند، مثلا:

«مادر»، یک مادر ماندگار با چاشنی اسطوره و شاعرانگی. مادری که زنده یاد علی حاتمی ترسیم میکند انگار از عصر مادر تباری می آید، زمانهای کهن که همه چیز بر محور مهر و آرامش میچرخیده و خبری از جنگ و جدال نبوده است، چیزی شبیه به بهشت کوچکی که از پشت این پنجره پیداست، مادر ( رقیه چهرهآزاد) نزدیک به مام وطن، تلاش میکند تمامی تضادهای فرزندانش را به بهانه مجلس ختم خودش وحدت دهد و از مرگش آشتی به دنیا بیاورد، شاید تفاوت نظام مادرانه با پدرانه در همین نکته باشد.

«باشو غریبه کوچک»، می گویند حماسه بیشتر رنگ و بویی مردانه دارد و تا حدودی با جنگ گره خورده است، اما وقتی خود زیستن حماسه میشود قضیه فرق میکند، شاید هیچ عنصر ویرانگری مثل جنگ نمیتواند در تقابل با خاصیتی مادرانه قرار بگیرد، «باشو غریبه کوچک» روایت باشو است از حکایت ناییجان( سوسن تسلیمی). نایی جان شبیه به خود خود زندگی است، وقتی برای مرغها دانه میریزد و یا در غیاب مردش تحکم به خرج میدهد خود زندگی است، آن هم در موسم مرگ و نیستی.

«مسافران»، این فیلم بیضایی هم در ستایش زندگی است آن هم از زاویه دید مادری که نمیخواهد به شکلی مرسوم مرگ را باور کند. مادر مسافران(با بازی زنده یاد جمیله شیخی) چنان به زندگی مؤمن است و یقین دارد که مسافران سرزمین مرگ را به دنیا برمیگرداند و برای نخستین بار در سینمای ایران، مفهوم محتوم مرگ را به نفع زندگی تغییر میدهد.

«مهمان مامان» هر چند شخصیت مادر این فیلم در لبه افتادن در یک نقش کلیشه حرکت میکند: همان دلواپسیهای مادرانه و همان آبروداریهای مرسوم که در گوشه کنار دنیای واقعی و نمایشی بارها دیده و میبینیم. اما چیزی که به این وضعیت تازگی میدهد روح کنشگر این مادر است که با شعبدهی رنج از آشپزخانهای تهی سفرهای رنگین پهن میکند، این سفرهی رنگین فقط یک شام باشکوه نیست یک استعاره است از انسجام بخشیدن به جامعهای که میل به فروپاشی دارد.

در نهایت،«مرهم» داغ و تازه، این فیلم حکایت مادری سالخورده که نمیتواند چشم روی چشم بگذارد و از کنار یک پدیدهی ویرانگر عبور کند، مادر «مرهم» همان سن و سال مادر «مادر» را دارد ولی با وجود درد و رنجهای سالخوردی، یک جا نشستنش نمیآید، از این زاویه جسم دردمند ولی بیدار جامعهای است که مدتهاست به مکانیزم نسیان و انکار دچار است.