بحران مخاطب و سينما در دولت نهم و دهم
در زمانهاي به سر ميبريم كه ديگر اعداد نقش گذشتهشان را بازي نميكنند. شمارشها دستاويزي شدهاند براي اثبات وجود داشتنها و نداشتنها. در اين ميان، سينماي ايران نيز دست به گريبان آمارهاي گوناگون و مهمتر از آن، تحليلهاي نادرست است؛ تحليلهاي بيپايه و اساسي كه تنها بر اساس فروش گيشه سينماها بنا گذاشته ميشوند و بس.
در بررسي روندهاي اقتصادي و براي مقايسه فروش سينماها در تهران و در شش سالي كه گذشت، از متغيرهاي تعداد بليت نسبي (تقسيم مجموع فروش سينماها بر قيمت بليت) و نسبت بليت به جمعيت استفاده شده است. چنانچه افزايش قيمت بليت سينماها را در نظر نگيريم، فروش كل فيلمها از سال 1384 تا 1388 افزايش داشته و در سال 1389 روندي كاهشي را پيموده است.
اما با در نظر گرفتن قيمت بليتها روند كلي تغييرچنداني نميكند و تنها در سال 1389 كاهش مييابد. اين روند با درنظرگرفتن جمعيت و افزايش آن، به واقعيت نزديكتر ميشود. با درنظرگرفتن جمعيت، تغييري در پنج سال ابتدايي ديده نميشود و باز هم در سال 1389 روندكاهشي مشاهده ميشود.
در آمارهاي گفته شده بايد توجه داشت تنها هفتهها و روزهاي اكران، بازگوي ميزان فروش فيلمها نيستند. تعداد سينماهايي كه فيلمها را اكران كردهاند و گروههاي سينمايي اكرانكننده فيلمها نيز داراي اهميت هستند. براي نمونه فيلم هاي«مكس» و«يك بوس كوچولو» در سال 1384، داراي تعداد روزهاي اكران برابر اما تعداد سينماي اكران نابرابر بودهاند. فيلم مكس فروش بالايي داشته اما در ميانه راه توقيف ميشود. بنابراين ميتوان گفت متغيرهاي گوناگوني بر فروش فيلمها در ايران اثرگذارند كه گاه آنچنان پراكنده و بيقاعدهاند كه هيچ بررسي درستي نميتوان بر آنها داشت.
گاه فيلمي كه در برخي جشنوارههاي ارزشمند خارجي چندين و چند جايزه برده است و ساختار، درونمايه و تكنيكهاي به كار برده شده در آن، همه جا تحسين شده است، در اكران نابود ميشود. در چنين شرايطي است كه نه تنها فيلم بلكه كارگردانش نيز در ميان كوربينيها -اگر پشتوانهاي نداشته باشد- محكوم به نابودي است.
اين بلايي است كه «تنها دو بار زندگي ميكنيم» در سال 1388 آن را تجربه كرد و شايد همين يكبار را تجربه كرد؛ فيلمي كه در جشنوارههاي گوناگون خارجي و حتي جشنواره فيلم فجر مورد تحسين قرار گرفت و در اكران 31 روزه و در چهار يا پنج سينما با فروش 30 ميليون توماني به كار خود پايان داد. كارگرداني كه اينچنين در نخستين كارش ارزشهايش را نمايان ساخت، به همين آساني شايد ديگر در پايان راهش باشد.
اما آنچه در فروش فيلمهاي سال 1384 جالب توجه است، وجود هشت فيلم با فروش زير 10 ميليون تومان و 11 فيلم با فروش زير 100 ميليون تومان است؛ يعني 25درصد فيلمها در سال 1384 فروشي زير 100 ميليون تومان داشتهاند. اين در حالي است كه هزينه متوسط ساخت فيلم در شش سال اخير چيزي نزديك به 250 ميليون تومان بوده است (اين تخمين هزينه بنابر اعلام منابع غيررسمي است.
در ايران از آنجايي كه بازگو كردن سود واقعي در هيچ كجا رسم نيست، در سينما نيز رسم بر اين است كه تنها ميزان فروش فيلمها تعيين ميشود و هزينه ساخت واقعي، جز در مورد فيلمهايي كه تهيهكننده دولتي دارند يا موارد اندك ديگر، اعلام نميشود). اگر به اين عدد اعتماد كنيم، خواهيم ديد تنها هشت فيلم يعني 6/18درصد فيلمها در سال 1384 فروشي بالاي 250 ميليون تومان داشتهاند.
بنابراين فروش بالاي 250 ميليون تومان را «سوددهي»، فروش زير 100 ميليون را «زيان كامل» و فروش زير 10 ميليون تومان را «اكران صفر» در نظر ميگيريم. ديگر فيلمها نيز (فاصله ميان 100 و 250 ميليون تومان) با توجه به هزينه واقعي فيلمها ممكن است ضرر كمتري از ديگر فيلمهاي با فروش زير 100 ميليون تومان داشته باشند.
در سال 1385 و در مجموع 39 فيلم اكران شده است كه 13 فيلم يعني 33درصد آنها داراي فروش بالاي 250 ميليون تومان هستند. همچنين هفت درصد فيلمها فروش زير 10 ميليون تومان و 46 درصد نيز فروش زير 100 ميليون تومان داشتهاند. فروش اين سال در مقايسه با سال پيشين، با ميانگين قيمت هر بليت 1000 تومان، رشد 9 درصدي داشته (با فرض ثابت بودن قيمت بليت، افزايشي 22 درصدي داشته) و پرفروشترين فيلم سال يعني «آتشبس» نسبت به پرفروشترين فيلم سال پيش با نام «مكس» 87 درصد افزايش (با فرض ثابت بودن قيمت بليت، 108درصد افزايش) فروش داشته است. در سال 1386 در مجموع 47 فيلم اكران شده است كه 11 فيلم يعني 23درصد آنها داراي فروش بالاي 250 ميليون تومان هستند. همچنين 12 درصد فيلمها فروش زير 10 ميليون تومان و 48 درصد نيز فروش زير 100 ميليون تومان داشتهاند. فروش این سال در مقايسه با سال پيشين، با ميانگين قيمت هر بليت 1100 تومان، كاهش سه درصدي داشته (با فرض ثابت بودن قيمت بليت، فروش افزايش شش درصدي داشته) و پرفروشترين فيلم سال يعني «اخراجيها» نسبت به پرفروشترين فيلم سال پيش با نام «آتشبس»، 18 درصد افزايش (با فرض ثابت بودن قيمت بليت،30درصد
افزايش) فروش داشته است.
در سال 1387 در مجموع 47 فيلم اكران شده است كه 14 فيلم يعني 29درصد آنها داراي فروش بالاي 250 ميليون تومان هستند. همچنين هشت درصد فيلمها فروش زير 10 ميليون تومان و 51 درصد نيز فروش زير 100 ميليون تومان داشتهاند. فروش اين سال در مقايسه با سال پيش، با ميانگين قيمت هر بليت 1500 تومان، كاهش دو درصدي داشته (با فرض ثابت بودن قيمت بليت، فروش افزايش 32 درصدي داشته) و پرفروشترين فيلم سال يعني «دايره زنگي» نسبت به پرفروشترين فيلم سال پيش با نام «اخراجيها»، 37 درصد كاهش (با فرض ثابت بودن قيمت بليت، 14درصد كاهش) فروش داشته است. در سال 1388 در مجموع 56 فيلم اكران شده است كه 23 فيلم يعني 41درصد آنها داراي فروش بالاي 250 ميليون تومان هستند. همچنين 10 درصد فيلمها فروش زير 10 ميليون تومان و 50 درصد نيز فروش زير 100 ميليون تومان داشتهاند.
فروش اين سال در مقايسه با سال پيش، با ميانگين قيمت هر بليت 2200 تومان، افزايش 12 درصدي داشته (با فرض ثابت بودن قيمت بليت، فروش افزايش 65 درصدي داشته) و پرفروشترين فيلم سال يعني «اخراجيها 2» نسبت به پرفروشترين فيلم سال پيش با نام «دايره زنگي»، 127 درصد افزايش (با فرض ثابت بودن قيمت بليت، 233درصد افزايش) فروش داشته است.
در سال 1389 در مجموع 62 فيلم اكران شده است كه 19 فيلم يعني 30درصد آنها داراي فروش بالاي 250 ميليون تومان هستند. همچنين هشت درصد فيلمها فروش زير 10 ميليون تومان و 41 درصد نيز فروش زير 100 ميليون تومان داشتهاند. فروش اين سال در مقايسه با سال پيش، با ميانگين قيمت هر بليت 3000 تومان، كاهش 40 درصدي داشته (با فرض ثابت بودن قيمت بليت، فروش كاهشي 18 درصدي داشته) و پرفروشترين فيلم سال يعني «ملك سليمان» نسبت به پرفروشترين فيلم سال پيش با نام «اخراجيها 2»، 68 درصد كاهش (با فرض ثابت بودن قيمت بليت، 57درصد كاهش) فروش داشته است.
همانگونه كه بررسي شد سال 1388 در سالهاي اخير يكي از بهترين سالها براي سينماي ايران بوده است و نه تنها فروش كه ارزش هنري اين سال نيز براي سينماي ايران بالا بوده است. در همين سال است كه «بهرام بيضايي» پس از سالها «وقتي همه خوابيم» را ميسازد؛ «واروژ كريم مسيحي» كه ديگر نامش هم شنيده نميشد، با «ترديد»ش باز ميگردد؛ «اصغر فرهادي» با «درباره الي... » چشم تمامي جشنوارههاي داخلي و خارجي را خيره ميكند؛ «بهنام بهزادي» با «تنها دوبار زندگي ميكنيم» و جايزههاي جشنوارههاي خارجي و نخستين فيلم بلندش، حيرت همه را بر ميانگيزد و افسوس و صد افسوس كه اين خوشحالي نيز تندبادي زودگذر است.
«درباره الي...» كه نامش را همه شنيده بودند به بهانه بازي «گلشيفته فراهاني» در شب پيش از اكران عيد نوروز ناگهان توقيف ميشود و در بسياري از سالنها «اخراجيها 2» جاي اكران آن را ميگيرد. چندي نميگذرد كه سياستگذاران توقيفكننده تاب نميآورند و دست از سر فيلم برميدارند تا حيرتي دوباره بيافرينند.
«وقتي همه خوابيم» در نخستين روزها با سالنهاي خالي و نقدهاي تند آنها كه خود را منتقد ميخوانند، اكران ميشود؛ اما بيضايي كه همچون هميشه بيمهريها را ديده به اين كوتهنظران در ظاهر هنرپيشه اعتنايي نميكند و باز هم مينويسد و مينويسد تا...، تا همين پيشترها كه از وطن ميرود. وطني كه هر روز و هر شب بيمهرش، طاقتش را سهمگينتر ميكرد و او را براي روزهايي هم كه شده، يا شايد سال يا... به سوي ديگر ميخواند و ميبرد و نمايش و سينماي ايران را در اوج روزهايي كه نيازش معلمي است، تنها ميگذارد. واروژ كريم مسيحي كه به سختي«ترديد» را به پايان رسانده است با 20 دقيقه كاهش زمان، فيلمش را اكران ميكند. اين بار مشكل از سياسيكاريهاي فيلمها نيست؛ اين بار ايراد از ظرفيت سانسهاي سينماست.
«تنها دو بار زندگي ميكنيم» هم به معناي تمامي كلمه ميتوان گفت: ميسوزد؛ فيلمي با كيفيت بالاي ساخت و بسيار فراتر از سطح سينماي ايران كه تنها در تكسانسهاي دور از چشم تماشاگر اكران ميشود.
بسيارند گفتهها و ناگفتههايي كه حال و هواي اين روزها را رقم زدهاند و سال 1388 را نيز -با اتفاقات بيمانندش كه در تاريخ، در گوش و چشم آيندگان، دير يا زود، ياد خواهد شد- يكي از تلخترينها ميكند.