آگاه
کد خبر: ۷۸۱۰۲

واشنگتن پست: بررسي مي كند

«استفان هاوکینگ»، علم و شریعت

«استفان هاوکینگ»، علم و شریعت

پروفسور مقتدار خان


فرارو- سرویس بین الملل؛ پروفسور مقتدار خان: پسر بزرگ من، مولانا، یکی از طرفداران کتاب «تاریخچه مختصری از زمان» استفان هاوکینگ است. او در وبلاگ خود مطالبی را در مورد این کتاب به مدت یک سال منتشر می کرد.

به خاطر می آورم زمانی که این کتاب برای اولین بار در سال 1988 منتشر شد، نوشته های آن از نظر من بسیار جذاب و قابل تامل بود.

خواندن این کتاب برای من الهام بخش و بیانگر شکوه و عظمت جهان هستی در برابر علم ناچیز بشر بود و در عین حال پی بردن به جرات و جسارت ذاتی انسانها برای یافتن پاسخ پرسش هایشان، چه از دیدگاه فلسفی و چه از دیدگاه علمی، بسیار غرور آفرین بود.

در این مقاله ترجیح می دهم با عبور از بخش اصلی نظریه هاوکینگ یعنی «عدم وجود خدا در جهان هستی» بیشتر بر روی این پرسش هاوکینگ توجه وتمرکز نمایم که: «آیا خدا و علم هر دو در کنار هم می توانند وجود داشته باشند؟»

در واقع، با توجه به اینکه امریکاییها این روزها افزایش دمای کره زمین و تغییرات آب و هوا را در جهان انکار می کنند، گمان می کنم باید این پرسش را به گونه ای دیگر مطرح کرد؛ «آیا امریکای محافظه کار و سنت گرا و علم، هر دو با هم می توانند وجود داشته باشد؟»

میراث علوم و تفکر اسلامی
تا آنجا که به مسلمانان و تاریخچه تفکر اسلام مربوط می شود، تعداد مدعیانی که در مذهب اسلام با «علم منطق» مخالفت می کردند، مانند «ابن تیمیه»، و آن دسته از عرفایی که با«فلسفه» سر سازگاری نداشتند مانند «غزالی»، انگشت شمار بودند.

در واقع علوم طبیعی و الاهیات تا قرن های متمادی در جهان اسلام با یکدیگر وحدت داشتند. گر چه دانشمندان و فلاسفه به مرور گرایشات متافیزیکی و مذهبی خود را از دست داده و با اندیشیدن در موجودیت خداوند، پرسش هایی نظیر اینکه آیا خداوند موجودی جسمانی است و یا تنها یک ایده قابل قبول فلسفی است، پرسش هایی را از دیدگاه معرفت شناختی خود مطرح کردند.

بیش از 800 سال پیش، «ابن رشد» فیلسوف و حقوقدان بزرگ اسلام، که در غرب با عنوان «آوروس» شناخته شده است، نه تنها استدلال می کند که علم و مذهب دو جزء جدا نشدنی هستند بلکه تاکید دارد احکام شریعت اسلامی در مورد جهان پیرامون به عنوان بخشی از قوانین الهی، به طور علمی به مطالعه و بررسی می پردازد.

در رساله معروف و استثنایی«فصل المقال»، ابن رشد پا را از این فراتر می گذارد و استدلال می کند: «شیوه ای که در بکار بردن دلایل منطقی در فهم و شناخت شریعت و قوانین الهی توسط حقوقدانان اسلامی به کار برده می شود درست همانند روشی است که فلاسفه در شناخت کائنات و به دنبال آن فهم خالق هستی به کار می گیرند.»

قبل از هر چیز لازم می دانم در خصوص اختلاف معناداری که بین علم و فلسفه وجود دارد، توضیحاتی دهم. در مورد آنچه که ابن رشد به عنوان فلسفه از آن یاد می کرد و اکنون ما آن را به عنوان علم پذیرفته ایم. فلسفه در دیدگاه ابن رشد یعنی مطالعه بر روی طبیعت به عنوان مظهر الهی. بنابراین روشهای تجربی کاربردی در شناخت جهان مادی می تواند بینش عمیقی در مقدسات مذهبی برای ما به ارمغان آورد.

«آقای سید احمد خان» مرد بزرگ اصلاحات و موسس دانشگاه مدرن در هند، در خصوص وحدت علم و مذهب با استدلال از قرآن کریم اینگونه توضیح می دهد:« قرآن کریم حامل کلام خداوند است و کائنات، مظهر خداوند، و هیچ کدام از اینها در تضاد و تقابل یکدیگر نیستند. علم در نزد مسلمانان شیوه ای است برای فهم و درک کلام مقدس، به عقیده من علم به معنای (اندیشه) و تفحص در کائنات و مذهب به معنای عبادت کردن (ذکر) و توسل جستن از احکام خداوند است.

قرآن کریم مسلمان را به فراگیری علم دعوت می کند
مسلمانان معتقدند قرآن، کلام حقانیت خداوند است و از این رو تمامی احکام قرآنی دستور مستقیمی است که از جانب پروردگارشان نازل شده است. بنابراین اکثر مسلمانان خواندن آیات قرآن را به عنوان وظایف دینی خود در محدوده علم می دانند.

«آیا آنان به خلقت آسمانها و زمین نمی اندیشند و آنچه که خداوند آفریده است؟» (قرآن. سوره 7 .آیه 175)

«در واقع، در خلقت آسمان و زمین و تناوب روز و شب برای آن دسته از مردم که به دنبال پاسخ پرسش هایشان هستند، نشانه هایی وجود دارد.»

«چه کسی خداوند را یاد می کند در حال نشسته یا ایستاده و یا به پهلو خوابیده و در حالی که به خلقت آسمانها و زمین می اندیشد و با خود می گوید:خداوندا؛ تو این آفرینش را بی دلیل خلق نکردی؛ و خداوند بلند مرتبه است.» ( قرآن.سوره3 آیه 190 تا 191)

آیات بسیاری در قرآن وجود دارد که مسلمانان را به استفاده از استدلال های علمی و روش های تاریخی دعوت می کند تا بتوانند درک بهتری از جهان پیرامون خود و شناخت آن به عنوان اساسی ترین تجلی اراده خداوند، بدست آورند. می توان با الهام از ابن رشد نتیجه گرفت که آیات قرآنی علم را همانند شریعت برای مسلمانان امری ضروری به حساب می آورد.

با استناد به آنچه در بالا ذکر کردیم، باید متذکر شد که زندگی ما مسلمانان امروزه در دوران تاریکی اسلام سپری می شود. متاسفانه باید اذعان کرد؛ علی رغم تعداد بیشمار مسلمانان در جهان، آنان از درجات علمی پایین تری برخوردارند.

حتی در جوامع مسلمانان امریکا، به ویژه جوامع مسجد محور، پیشرفت علمی به معنای واقعی وجود ندارد. هر ساله مسلمانان در امریکا میزبان صدها کنفرانس، همایش و برگزاری انجمن های خیریه هستند که همگی با محوریت مسئله هویت برگزار می شوند اما به هیچ وجه در خصوص مطالعات علمی بحث و گفتمانی صورت نمی پذیرد و وجود تنها یک انجمن، «دانشمندان مسلمان»، شرایط بحرانی وضعیت علم در میان جامعه مسلمین را به خوبی می توان نشان داد.

برخی از دانشمندان مسلمان که در دانشگاه های غربی درعرصه پژوهش پیشتازهستند و یا دانشمندانی که در علوم کاربردی، مانند پزشکی و مهندسی فعالیت دارند، معمولا در محیط دانشگاهی تحت آموزش افراد غیر مسلمان قرارمی گیرند و بنابراین از آموزه های مذهبی به دور می مانند.

برخی از مسلمانان تلاش می کنند تا به همگان، دوران شکوفایی اسلام را معرفی کنند دورانی که اسلام سنگر علم و نوآوری بود. اثر معروف سید حسین نصر به نام «1001 اختراع» می تواند مثال بارزاین گونه تلاش ها باشد.

آثار دکتر سید حسین نصر که کل دوران زندگی علمی اش را به آن اختصاص داده است، به این مسئله به خوبی اشاره می کند که آیا چیزی هم به عنوان علوم اسلامی و یا فلسفه اسلامی می تواند وجود داشته باشد.

اما نکته اصلی این است، به محض آنکه از علوم اسلامی صحبت به میان می آوریم، متعاقبا از تاریخ آن روایت می کنیم و نه از علم آن. علوم اسلامی، از دوران گذشته برای ما به جا مانده است. روایات علوم اسلامی شالوده داستانهایی هستند که امروزه برای کودکانمان نقل می کنیم تا هویت آنان را به عنوان مسلمان تقویت کنیم.

بله علم و شریعت مطمئنا با یکدیگر سازگار هستند، اما متاسفانه در حال حاضر، مذهب و علم، این دو جزء جدا نشدنی، به سختی در کنار یکدیگر دیده می شوند.


*پروفسور مقتدارخان متولد حیدرآباد هند، دانشیار گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل در «دانشگاه دلاورا»، در سال 2000 دکترای خود را در روابط بین الملل، فلسفه و اندیشه سیاسی اسلامی، از دانشگاه جورج تاون (امریکا) اخذ کرده است.

او برای اولین بار، برنامه مطالعاتی در زمینه علوم اسلامی در دانشگاه دلاورا را بنا نهاد و از سال 2007 تا 2010 مدیریت این دانشگاه را بر عهده داشت.

دکتر مقتدار خان تا کنون با موسسات زیادی همکاری داشته داشته است از جمله موسسه علوم و تحقیقات سیاست اجتماعی، موسسه بروکینگز و مرکز تحقیقات دانشگاه جورج تاون. او تاکنون در انجمن «دانشمندان مسلمان» در زمینه علوم اجتماعی، در سمت ریاست، معاونت ریاست و دبیر کل این انجمن فعالیت داشته است.

منبع: واشنگتن پست
18 می 2011
ترجمه: نسیم کلانی

ارسال نظرات
خط داغ