نقد اثباتناپذیری وجود خدا
مرتضی مطهری
اگر ما بخواهيم وجود خدا را اثبات كنيم، آيا راهی برای اثبات اينجور مسائل و بالخصوص اين مسأله داريم يا نداريم. میدانيد كه يك فكری در دنيای امروز بالخصوص يعنی در قرون جديد در اروپا پيدا شده و آن فكر اين است كه مسأله خدا برای بشر قابل حل نيست.
نه اينكه وجود خدا را انكار میكنند، (بلكه) میگويند مسأله خدا برای بشر قابل حل نيست، بشر قادر نيست كه وجود خدا را اثبات كند و هم قادر نيست وجود خدا را نفی كند. اينها، هم به منطق الهيون اعتراض دارند و هم به منطق ماديون. میگوييم چرا؟ میگويند برای اينكه ابزار تحقيق در اين مسأله به بشر داده نشده، اصلا بشر فاقد اين ابزار است. آن ابزاری كه برای تحقيق به بشر داده شده است، حواس است و بشر فقط قدرت دارد در محسوسات تحقيق كند، بگويد فلان چيز هست يا فلان چيز نيست، فلان چيز هم كه هست كيفيتش چيست؟ فلان چيز هم كه نيست كيفيتش چيست؟ ماورای محسوس، نفيا و اثباتا از قلمرو تحقيق و جستجوی بشر خارج است.
بنابراين بشر نبايد وارد اين بحث بشود. يك چنين نظريهای است. اين نظريه البته نظريه درستی نيست، يعنی در واقع نظريهای است درباره انسان و محدوديت ذهن انسان و اينكه قلمرو قضاوت انسان محدود است به محسوسات، و اين در علم اصل است، بلكه اصلا هر علمی كه بشر پيدا میكند به اموری پيدا میكند كه برای او محسوس باشد، انسان بهماوراء محسوس، نفيا و اثباتا راه ندارد.
اين فكر درست نيست. چرا درست نيست؟ برای اينكه نه تنها مسأله خدا [ بلكه ] در بسياری از مسائل ديگر نيز ما بدون اينكه حس كرده باشيم، وجود آنها را درك میكنيم. از همه واضحتر خود عليت است . آيا بشر عليت را درك میكند يا درك نمیكند؟ علت و معلول به اين معنا كه در ميان دو شیء يكی را منشأ میداند و ديگری را ناشی، الف را منشأ برای ب میداند و ب را ناشی از الف. ممكن است كسی خيال كند عليت همان توالی زمانی است. توالی يامعيت زمانی غير از عليت است. دو شیء ممكن است همزمان باشند و هيچ كدام علت و معلول يكديگر نباشند. دو شیء ممكن است توالی زمانی داشته باشند ( هميشه يكی كه پيدا میشود ديگری پشت سرش پيدا میشود ) ولی در ميان اينها عليت نباشد. آن دركی كه انسان از عليت دارد يك نوع وابستگی وجودی است، همين است كه ما از آن تعبير به "نشو" میكنيم، میگوييم يكموجود از موجود ديگر ناشی شده است، میگوييم هستی يكی از اين دو موجود بستگی دارد به هستی ديگری به طوری كه يك حكمی میكنيم میگوييم اگر آن اولی نبود دومی محال بود كه وجود پيدا كند.
اين بالاتر از توالی است. چشم انسان توالی با معيت را میبيند. چشم هيچوقت حكم نمیكند كه از ايندو يكی ناشی از ديگری است و بالاخص اين جور حكم نمیكند كه از ايندو يكی وجودش وابسته به ديگری است به طوری كه اگر آن اولی نباشد دومی محال است. اصلا خود همين مفهوم "محال" يك مفهوم نامحسوسی است و جزء اصول فكری بشر هم هست. شما در مسائل برهانی وقتی بر يك مسألهای برهان اقامه میكنيد مثلا در يك مسأله رياضی و میگوييد:
سه زاويه مثلث مساوی با دو قائمه است، اگر از شما بپرسند: در چند احتمال اينجور است؟ آيا مثلا درصد احتمال، شصت احتمال، هشتاد احتمال، نود احتمال اينجور است؟ میگوييد: نه، صد درصد اين جور است. بعد بگويد: حال آيا اين مانعی دارد كه يك روزی يك مثلثی هم استثنائا در دنيا پيدا بشود كه مثلث باشد و سه زاويهاش مساوی با دو قائمه نباشد؟ میگوييد: نه، محال است. اين دركی كه انسان از "محال" دارد، از حوزه محسوسات خارج است. انسان هرگز محال بودن را (با حواس) درك نمیكند، كما اينكه "ضرورت" يعنی اجتناب ناپذيری را هم كه نقطه مقابل محال است هرگز درك نمیكند. اين زمينه زمينه خيلی طولانیای است اين فكر فكر غلطی است كه انسان بگويد حوزه مدركات و قلمرو ادراكات انسان محدود است به محسوسات، و هر چيزی كه محسوس نباشد غيرقابل ( تحقيق ) است نفيا و اثباتا.
همان " زمان " هم كه عرض كرديم، همينطور است.
زمان را علم پذيرفته است ولی آيا زمان محسوس است؟ زمان را انسان با چشم میبيند؟
با دست لمس میكند؟ با گوش میشنود؟ با كدام حس از اين حواسی كه بشر دارد وجود زمان را حس میكند؟ هيچ حسی. پس اينجور نيست كه ما بگوييم اساسا اين مسائل از حوزه و قلمرو تحقيق بشر خارج است. نه، بشر دارای يك نيروی فكری و يك استعداد فكری هست كه میتواند درباره اين مسائل اظهار نظر كند.
حالا يك مثال ذكر كنم خوب است. لابد به اين مسألهای كه به نام "دور" معروف است توجه داريد. خوب، فلاسفه میگويند ولی غيرفلاسفه هم میگويند، دور را هر كسی عقلا محال میداند. اصلا محالها كه محسوس نيست، اگر محسوس بود بايد موجود باشد تا آدم احساس كند، و اگر موجود بود كه محال نبود. آيا كدام ذهن است كه يقين و قطع نداشته باشد به محال بودن دور، بلكه علمش به محال بودن دور از علمش به وجود خورشيد ضعيفتر نيست.
دور چيست؟ اگر شما يك مسألهای را بخواهيد اثبات كنيد، چنانچه پايه اثبات آن را يك مسأله ديگر قرار بدهيد، يعنی اين مسأله را اثبات كنيد به دليل يك مسأله ديگر كه آن مسأله را پايه قرار دادهايد، بعد وقتی میخواهيد آن مساله را اثبات كنيد، اين مسأله را پايه برای آن قرار بدهيد، میگوييد آقا اين درست نيست، برای اينكه صحت مسألهای كه اسمش "الف" است موقوف به اين است كه من اول مسأله "ب" را اثبات كرده باشم ، بر من ثابت شده باشد تا بتوانم مسأله "الف" را اثبات كنم. بعد به مسأله "ب" كه میرسيد مسأله "ب" را شما به دليل مسأله "الف" میخواهيد اثبات كنيد، میگوييد پس اول مسأله "الف" بايد برای من اثبات شده باشد تا مسأله "ب" (اثبات شود). اين درست نيست، چنين چيزی محال است. هيچ وقت اين دو مسأله برای من اثبات نخواهد شد . محال است كه اين دو مسأله بتوانند همديگر را ثابت كنند.
[ مثال ] سادهترش: شما يك نفر را نمیشناسيد كه اين آدم خوبی هست يا نه. میگوييد من نمیدانم اين آدم درستی است يا نه. ديگری میگويد آقا از آقای "الف" بپرسيد. میگوييد آخر من آقای "الف" را هم نمیشناسم. من بايد او را بشناسم كه آدم خوبی است يا نه؟ میگويد از آقای "ب" بپرس . میگوييد اين كه درست درنمیآيد، من میخواهم بفهمم آقای "ب" آدم خوبی است يا نه، شما میگوييد از آقای "الف" بپرس. من آقای "الف" را هم نمیشناسم. میگويد خوب، او را هم اگر میخواهی بدانی آدم خوبی است يا نه، از آقای "ب" بپرس. میگوييد پس محال است كه من از اين راه بتوانم خوبی و بدی آقای "ب" را بفهمم، چون اگر بخواهم خوبی آقای "ب" را بفهمم بايد به دليل آقای "الف" خوبی او را بفهمم و اگر خوبی آقای "الف" را بخواهم بفهمم به دليل خوبی آقای "ب" (بايد بفهمم)، يكی از اينها قبلا از راه ديگر بايد.
برای من اثبات شده باشد. امثال اينها البته خيلی زياد است. تسلسل هم از اين قبيل است و هزارها مثال از اين قبيل میشود پيدا كرد. پس اين مسأله را هم ما طرد میكنيم، بيش از اين هم دربارهاش بحث نمیكنيم كه كسی بگويد خدا يك مسأله قابل اثباتی نيست برای اينكه محسوس نيست. نه اين دليل نمیشود. ممكن است يك امر معقول باشد و محسوس نباشد و قابل اثبات باشد.
منبع: کتاب توحید شهید مطهری ره