آگاه
کد خبر: ۷۷۷۱۳

نقد اثبات‌ناپذیری وجود خدا

مرتضی مطهری


اگر ما بخواهيم وجود خدا را اثبات كنيم، آيا راهی برای‏ اثبات اين‏جور مسائل و بالخصوص اين مسأله داريم يا نداريم. می‏دانيد كه‏ يك فكری در دنيای امروز بالخصوص يعنی در قرون جديد در اروپا پيدا شده‏ و آن فكر اين است كه مسأله خدا برای بشر قابل حل نيست.

نه اينكه وجود خدا را انكار می‏كنند، (بلكه) می‏گويند مسأله خدا برای بشر قابل حل‏ نيست، بشر قادر نيست كه وجود خدا را اثبات كند و هم قادر نيست وجود خدا را نفی كند. اينها، هم به منطق الهيون اعتراض دارند و هم به منطق‏ ماديون. می‏گوييم چرا؟ می‏گويند برای اينكه ابزار تحقيق در اين مسأله به‏ بشر داده نشده، اصلا بشر فاقد اين ابزار است. آن ابزاری كه برای تحقيق‏ به بشر داده شده است، حواس است و بشر فقط قدرت دارد در محسوسات‏ تحقيق كند، بگويد فلان چيز هست يا فلان چيز نيست، فلان چيز هم كه هست‏ كيفيتش چيست؟ فلان چيز هم كه نيست كيفيتش چيست؟ ماورای محسوس، نفيا و اثباتا از قلمرو تحقيق و جستجوی بشر خارج است.
بنابراين بشر نبايد وارد اين بحث بشود. يك چنين نظريه‏ای است. اين نظريه البته‏ نظريه درستی نيست، يعنی در واقع نظريه‏ای است درباره انسان و محدوديت‏ ذهن انسان و اينكه قلمرو قضاوت انسان محدود است به محسوسات، و اين در علم اصل است، بلكه اصلا هر علمی كه بشر پيدا می‏كند به اموری پيدا می‏كند كه برای او محسوس باشد، انسان به‏ماوراء محسوس، نفيا و اثباتا راه‏ ندارد.

اين فكر درست نيست. چرا درست نيست؟ برای اينكه نه تنها مسأله خدا [ بلكه ] در بسياری از مسائل ديگر نيز ما بدون اينكه حس كرده باشيم، وجود آنها را درك می‏كنيم. از همه واضح‏تر خود عليت است . آيا بشر عليت را درك می‏كند يا درك نمی‏كند؟ علت و معلول به اين معنا كه در ميان دو شی‏ء يكی را منشأ می‏داند و ديگری را ناشی، الف را منشأ برای ب‏ می‏داند و ب را ناشی از الف. ممكن است كسی خيال كند عليت همان توالی‏ زمانی است. توالی يامعيت زمانی غير از عليت است. دو شی‏ء ممكن است‏ همزمان باشند و هيچ كدام علت و معلول يكديگر نباشند. دو شی‏ء ممكن است‏ توالی زمانی داشته باشند ( هميشه يكی كه پيدا می‏شود ديگری پشت سرش پيدا می‏شود ) ولی در ميان اينها عليت نباشد. آن دركی كه انسان از عليت دارد يك نوع وابستگی وجودی است، همين است كه ما از آن تعبير به "نشو" می‏كنيم، می‏گوييم يك‏موجود از موجود ديگر ناشی شده است، می‏گوييم هستی‏ يكی از اين دو موجود بستگی دارد به هستی ديگری به طوری كه يك حكمی‏ می‏كنيم می‏گوييم اگر آن اولی نبود دومی محال بود كه وجود پيدا كند.

اين‏ بالاتر از توالی است. چشم انسان توالی با معيت را می‏بيند. چشم هيچ‏وقت‏ حكم نمی‏كند كه از ايندو يكی ناشی از ديگری است و بالاخص اين جور حكم‏ نمی‏كند كه از ايندو يكی وجودش وابسته به ديگری است به طوری كه اگر آن‏ اولی نباشد دومی محال است. اصلا خود همين مفهوم "محال" يك مفهوم‏ نامحسوسی است و جزء اصول فكری بشر هم هست. شما در مسائل برهانی وقتی‏ بر يك مسأله‏ای برهان اقامه می‏كنيد مثلا در يك مسأله رياضی و می‏گوييد:
سه زاويه مثلث مساوی با دو قائمه است، اگر از شما بپرسند: در چند احتمال اين‏جور است؟ آيا مثلا درصد احتمال، شصت احتمال، هشتاد احتمال‏، نود احتمال اين‏جور است؟ می‏گوييد: نه، صد درصد اين جور است. بعد بگويد: حال آيا اين مانعی دارد كه يك روزی يك مثلثی هم استثنائا در دنيا پيدا بشود كه مثلث باشد و سه زاويه‏اش مساوی با دو قائمه نباشد؟ می‏گوييد: نه، محال است. اين دركی كه انسان از "محال" دارد، از حوزه محسوسات خارج است. انسان هرگز محال بودن را (با حواس) درك‏ نمی‏كند، كما اينكه "ضرورت" يعنی اجتناب ناپذيری را هم كه نقطه‏ مقابل محال است هرگز درك نمی‏كند. اين زمينه زمينه خيلی طولانی‏ای است اين فكر فكر غلطی است كه انسان بگويد حوزه مدركات و قلمرو ادراكات‏ انسان محدود است به محسوسات، و هر چيزی كه محسوس نباشد غيرقابل ( تحقيق ) است نفيا و اثباتا.

همان " زمان " هم كه عرض كرديم، همين‏طور است.

زمان را علم‏ پذيرفته است ولی آيا زمان محسوس است؟ زمان را انسان با چشم می‏بيند؟

با دست لمس می‏كند؟ با گوش می‏شنود؟ با كدام حس از اين حواسی كه بشر دارد وجود زمان را حس می‏كند؟ هيچ حسی. پس اين‏جور نيست كه ما بگوييم‏ اساسا اين مسائل از حوزه و قلمرو تحقيق بشر خارج است. نه، بشر دارای‏ يك نيروی فكری و يك استعداد فكری هست كه می‏تواند درباره اين مسائل‏ اظهار نظر كند.

حالا يك مثال ذكر كنم خوب است. لابد به اين مسأله‏ای كه‏ به نام "دور" معروف است توجه داريد. خوب، فلاسفه می‏گويند ولی‏ غيرفلاسفه هم می‏گويند، دور را هر كسی عقلا محال می‏داند. اصلا محالها كه‏ محسوس نيست، اگر محسوس بود بايد موجود باشد تا آدم احساس كند، و اگر موجود بود كه محال نبود. آيا كدام ذهن است كه يقين و قطع نداشته‏ باشد به محال بودن دور، بلكه علمش به محال بودن دور از علمش به وجود خورشيد ضعيف‏تر نيست.

دور چيست؟ اگر شما يك مسأله‏ای را بخواهيد اثبات كنيد، چنانچه پايه اثبات آن را يك مسأله ديگر قرار بدهيد، يعنی اين مسأله را اثبات كنيد به دليل يك مسأله ديگر كه آن مسأله را پايه قرار داده‏ايد، بعد وقتی می‏خواهيد آن مساله را اثبات كنيد، اين‏ مسأله را پايه برای آن قرار بدهيد، می‏گوييد آقا اين درست نيست، برای‏ اينكه صحت مسأله‏ای كه اسمش "الف" است موقوف به اين است كه من‏ اول مسأله "ب" را اثبات كرده باشم ، بر من ثابت شده باشد تا بتوانم مسأله "الف" را اثبات كنم. بعد به مسأله "ب" كه‏ می‏رسيد مسأله "ب" را شما به دليل مسأله "الف" می‏خواهيد اثبات‏ كنيد، می‏گوييد پس اول مسأله "الف" بايد برای من اثبات شده باشد تا مسأله "ب" (اثبات شود). اين درست نيست، چنين چيزی محال‏ است. هيچ وقت اين دو مسأله برای من اثبات نخواهد شد . محال است كه‏ اين دو مسأله بتوانند همديگر را ثابت كنند.

[ مثال ] ساده‏ترش: شما يك نفر را نمی‏شناسيد كه اين آدم خوبی هست يا نه. می‏گوييد من نمی‏دانم اين آدم درستی است يا نه. ديگری می‏گويد آقا از آقای "الف" بپرسيد. می‏گوييد آخر من آقای "الف" را هم نمی‏شناسم‏. من بايد او را بشناسم كه آدم خوبی است يا نه؟ می‏گويد از آقای "ب‏" بپرس . می‏گوييد اين كه درست درنمی‏آيد، من می‏خواهم بفهمم آقای "ب‏" آدم خوبی است يا نه، شما می‏گوييد از آقای "الف" بپرس. من‏ آقای "الف" را هم نمی‏شناسم. می‏گويد خوب، او را هم اگر می‏خواهی بدانی آدم خوبی است يا نه، از آقای "ب" بپرس. می‏گوييد پس محال است كه من از اين راه بتوانم خوبی و بدی آقای "ب" را بفهمم، چون اگر بخواهم خوبی آقای "ب" را بفهمم بايد به دليل آقای "الف" خوبی او را بفهمم و اگر خوبی آقای "الف" را بخواهم بفهمم به دليل‏ خوبی آقای "ب" (بايد بفهمم)، يكی از اينها قبلا از راه ديگر بايد.

برای من اثبات شده باشد. امثال اينها البته خيلی زياد است. تسلسل هم‏ از اين قبيل است و هزارها مثال از اين قبيل می‏شود پيدا كرد. پس اين‏ مسأله را هم ما طرد می‏كنيم، بيش از اين هم درباره‏اش بحث نمی‏كنيم كه‏ كسی بگويد خدا يك مسأله قابل اثباتی نيست برای اينكه محسوس نيست. نه‏ اين دليل نمی‏شود. ممكن است يك امر معقول باشد و محسوس نباشد و قابل‏ اثبات باشد.

منبع: کتاب توحید شهید مطهری ره

ارسال نظرات
خط داغ