فردوسی؛ راوی یک هجرت تراژیک
قاسم توکلی
فرارو- بار دیگر سالروز بزرگداشت فردوسی فرا رسید و سیل مقاله ها در مدح و ذم او روانه رسانه ها می شود. عده ای، چون سالهای پیش، از اخلاق مداری، فضیلت مندی و راست گویی او سخن می گویند و عده ای «شاعر جنگ» اش می خوانند.
گذشته از این سخنان، به عقیده نگارنده، شاهنامه و سراینده آن راوی یک «مقاومت تراژیک و سرسختانه» برای حفظ تمامیت ارضی «ایران زمین» در یک محیط به شدت پرتخاصم است. مقاومتی که سرانجام درهم شکست و به سپهری دیگر هجرت نمود.
بخش حماسی شاهنامه روایت قرنها مقاومت علیه مهاجمین بیابانگرد استپهای آسیای مرکزی و بدویانی است که ایران زمین را در محاصره خود داشتند.
فردوسی خود در یکی از مرزهای خونین این فلات، یعنی خراسان می زیست. خراسان دروازه ورود اقوام کوچ نشین به درون فلات ایران و به همین دلیل محل تمرکز بیشترین جنگها برای دفاع از موجودیتی به نام ایران زمین بود.
پادشاهان بسیاری، از هخامنشی و ساسانی، در طی این جنگهای بی پایان در دو سوی مرزهایی که «آرش» پی نهاده بود، کشته شدند.
حماسه فردوسی روایتگر «دهقان»ی است که به جای «چادر نشین»ی، «یکجانشین» بود و به جای روان شدن بدنبال احشام، تلاش می کرد طبیعت را به استخدام خود درآورد و معیشت خویش را بر کشاورزی استوار سازد.
شاهنامه روایت گر «شعله» کم فروغی است که در آخرین کرانه های مدنیت، در برابر هجوم بدویت مقاومت می کرد.
از این حیث، ایران زمین به شکل خطرناکی در حاشیه گستره بی انتهایی از اقوام بیابانگرد می زیست و سرسختانه در برابر سرریز شدن آنها به درون فلات ایران مقاومت می کرد.
همواره با یکجانشینی است شهر و شهرنشینی و «سیاست» آغاز می شود و با تلاش برای تسخیر طبیعت وحشی است که مفهوم «مالکیت بر سرزمین» و «وطن» شکل می گیرد.
اینجاست که «فردوسی ايران را باغ ارم، شکفته و پر بار، به کردار خرم بهشت مي داند. براي ايراني، همه جاي ايران و همه خاک اين سرزمين، جايگاهي بس باشکوه و جان افزا و عنبر سرشت است» و همه ملک ايران سراي اوست.
به همین دلیل فردوسی در یکی از بدیع ترین و نخستین قطعات میهن پرستانه ای که می توان به خاطر آورد، چنین می سراید:
دريغ است ايران که ويران شود، کنام پلنگان و شيران شود
نمانيم کين بوم ويران کنند، همان غارت از شهر ايران کنند
اما این مرزهای هویتی و آن «باغ خرم» سرانجام فروپاشید و در زیر سم اسبهای «خانه به دوشان» کوچ رو لگدمال شد. زمانه فردوسی مقارن با این دوره است و بخشهایی از شاهنامه روایتگر این دوره جانکاه تاریخی است:
بر ايرانيان زارگريان شدم، ز ساسانيان نيز بريان شدم
دل من پر از خون شد و روي زرد، دهان خشک و لب ها شده لاژورد
از اين مارخوار اهرمن چهرگان، ز دانايي و شرم بي بهرگان
نه گنج و نه تخت و نه نام و نژاد، همي داد خواهند گيتي به باد
از اين زاغ ساران بي آب و رنگ، نه هوش و نه دانش نه نام و نه ننگ
آنچه بر ایرانیان می رود برای فردوسی آنچنان جانکاه است که سرنوشت ایشان را به «قضا و قدر» حوالت می دهد، آنجا که در پایان شاهنامه، در روایت «رستم فرخزاد» می گوید:
بیاورد صلّاب و اختر گرفت، ز روز بلا دست بر سر گرفت
سپس به نقل از رستم فرخزاد می گوید:
ز بهرام و زهره ست ما را گزند، نشاید گذشتن ز چرخ بلند
کزین پس شکست آید از تازیان، ستاره نگردد مگر بر زیان
ایرانیان به نحو عجیبی در هر دوره تاریخی می توانستند با زمانه فردوسی ارتباط برقرار کرده و آن را درک کنند، چه زمانه او عصر اغتشاش و درهم آمیختگی و واژگونی مرزهاست:
شود بنده بي هنر شهريار، نژاد و بزرگي نيايد به کار
به گيتي کسي را نماند وفا، روان و زبان ها شود پر جفا
ز ايران و از ترک و از تازيان، نژادي پديد آيد اندر ميان
نه دهقان نه ترک و نه تازي بود، سخن ها به کردار بازي بود
همه گنج ها زير دامن نهند، بکوشند و کوشش به دشمن دهند
چنان فاش گردد غم و رنج و شور، که شادي به هنگام بهرام گور
نه جشن و نه رامش نه کوشش نه کام، همه چاره و تنبل و ساز و دام
زيان کسان از پي سود خويش، بجويند و دين اندر آرند پيش
چه بسيار از اين داستان بگذرد، کسي سوي آزادگان ننگرد
بريزند خون از پي خواسته، شود روزگار بد آراسته
با پایان یافتن «سامان سیاسی» شهرنشینان و دهقانان یکجانشین در فلات ایران، مرزهای هویتی «ایران زمین» از واقعیت عینی به «زبان» هجرت نمود و فردوسی تلاش کرد تا روایتگری امین برای این هجرت تراژیک باشد.