نمایشگاه هم نمایشگاه های قدیم!
دکتر نعمت الله عبدالرحیم زاده
شاید شما وقت داشته اید تا سری به بیست و چهارمین نمایشگاه کتاب تهران در مصلی بزنید و شاید هم این کار را گذاشته اید برای روز آخر. هر چه باشد این نمایشگاه بزرگترین رویداد فرهنگی کشور است و نمی توان آن را از دست داد. برای کسی مثل من که در این چند سال دل و دماغ نمایشگاه رفتن نداشت، ورود به نمایشگاه و تجربه مشارکت در این بزرگترین رویداد فرهنگی کشور تنها یک نتیجه داشت؛ نمایشگاه هم نمایشگاههای قدیم!
می توانید بپرسید: نمایشگاه با نمایشگاه چه فرقی دارد تا آن که در محل دائمی نمایشگاهها باشد یا در مصلی؟ مهم برپایی غرفه ها است و عرضه کتاب به مردم که در اینجا هم انجام می شود و گذشته از این، مردم مثل گذشته به نمایشگاه می آیند و خرید خود را انجام می دهند. پس "نمایشگاه هم نمایشگاههای قدیم!" چه معنايي دارد؟
در پاسخ باید گفت که مسئله به این سادگی نیست چون مقوله کتاب به عنوان اصلی ترین عنصر فرهنگی از جمله اموری نیست که بتوان در هر مکان و جایی نمایشگاهی را برای آن برپا کرد. شما کافی است تا آن فضای سرسبز نمایشگاههای دائمی را به یاد بیاورد تا این یادآوری اشارتی باشد به تمایز بین دو نمایشگاه و حال و هوای حاکم بر آنها. در آن موقع که مردم به آن محل سابق می رفتند جایی برای استراحت در زیر سايه هاي درختان و محیط سرسبز آنجا بود و می شد دسته های مختلفی را دید که در هر گوشه جایی مناسب و بانشاط برای یکی دو ساعت استراحت خود یافته اند، اما اکنون چه؟ ردیف پله های اطراف شبستان شده محل استراحت مردم خسته که در بعد از ظهر هرچه آفتاب عقب می نشیند و دامنه سایه بیشتر می شود، مردم پله های بیشتری برای رفع خستگی خود پیدا می کنند.
یک مورد دیگر در چادرهای عریض و طویلی است که نمایشگاه کتاب را بیشتر به بازار مکاره و جمعه بازارها تبدیل کرده تا چیزی از جنس یک رویداد فرهنگی. باز آن تصویر سابق را به یاد بیاورید. آیا چیزی شبیه به این چادرها را در آن می بینید؟ گویا فراموش کرده ایم که کتاب صرف یک کالا نیست که بتوان نگاه بازاری به آن داشت و همانند حجره داران بر سر آن معامله کرد و دست به فروشش زد. کتاب بسیار بیشتر از هر کالا و متاعی است چرا که در خود روح و روانی دارد آن هم نه روح و روان فردی بلکه روح جمعی یک ملت.
با خواندن هر کتاب یک زاویه از روح ملت صاحب آن کتاب شکوفا می شود و با آن می توان به زوایای مختلف معنوی آن ملت پی برد. در اینجا فرق نمی کند که چه کتابی مد نظر باشد چون از این منظر، هر کتابی واجد زاویه و نگاه خاصی به عمق معنوی است، حال می خواهد کتاب تاریخی باشد یا ادبیات، فلسفه، پزشکی یا هر موضوع دیگری و حتی کتاب آموزشی. کتابهای آمادگی کنکور را در نظر بگیرید. شاید تصور برخی در مورد این دست کتابها کاملا ابزاری باشد و آنها را همانند یک کالا ببینند که همانند دیگر کالاها برای رفع یک نیاز مبرم؛ ورود به دانشگاه، خریداری می شوند و بعد از مصرف دیگر کاربردی ندارند. با وجود تلقی برخی در مورد این کتابها باز باید گفت که مسئله در این مورد نیز با کتابهای دیگر فرق ندارد و این دست کتابها نیز حکایتگران روح و معنایی هستند که در دوره ای ظهور کرده است. گذشته از این موضوع، این دست کتابها نکات آموختنی بسیاری به خوانندگان خود می آموزند که خواه ناخواه در فکر و جان آنان تاثیر می گذارد و از این جهت نیز نمی توان آنها را با کالاهای مصرفی یگانه دانست.
نکته سوم در کم و کیف غرفه های برپا شده در نمایشگاه بیست و چهارم است. نکته جالب توجه در این نمایشگاه نخستین حضور نیروی زمینی ارتش در آن است که در راهروی 18 غرفه ای برپا کرده است. هیچ شکی نیست که علاوه بر نیروی زمینی، تمام واحدهای ارتش مورد احترام و تکریم آحاد ملت هستند و آرامش ایران زمین مرهون زحمات بی دریغ آنها در پاسداری از این ملک است اما باید توجه داشت که نمایشگاه کتاب از مقوله ای است که حضور واحد نظامی در آن چندان جالب توجه به نظر نمی رسد. نمایشگاه رویدادی فرهنگی است که به اهل فرهنگ و قلم مربوط می شود تا اهل سلاح و مهمات.
گفته می شود که مصلی محل موقت نمایشگاه کتاب است و سرانجام نمایشگاه مکان دائمی خواهد یافت. مسلم است که باید این اتفاق بیافتد چون مصلی مصلی است و نه جایی برای نمایشگاه کتاب. موضوع مکان دائمی نمایشگاه کتاب حرف و حدیثهای زیادی را پیش آورده و بعد از پارک چیتگر، جدل بر سر شهر پرند یا آفتاب ایجاد شده است. آخر و عاقبت این بحث و جدلها معلوم نیست و همچنین معلوم نیست که این جدلها فنی است یا سیاسی. گذشته از تمام جدلها و اختلاف نظرها، این نکته قابل تذکر است که نمایشگاهی برای کتاب ساخته شود که با کتاب و کتابخوان سنخیتی داشته باشد و سرانجام، کتاب صاحب نمایشگاهی شود که بسیار فاخرتر از نمایشگاه کالاهایی همانند شیرآلات باشد.