اين مجسمههاي نرم
به بهانه نمايش آثار «تاپستري» حميد شريفيان در گالري هفتثمر، اين هنر ديرينه و تركيبي را مورد بررسي قرار ميدهيم تا به اهميت آثار شريفيان و ارزشهاي «تاپستري» بيشتر واقف شويم.
«تاپستري» tapestry به پارچههايي ميگويند كه مبناي آن به شيوه «گليم بافت» تهيه شده باشد. شيوه ساده موسوم به «گليم بافت» در نساجي به معناي آن است كه «پود» بهطور كامل روي «تار» را بپوشاند و نقوش گوناگوني ايجاد كند.
اين هنر، حدود 57 سال پيش، پس از سه قرن در ايران مجددا احيا شد و به نام «گليمهاي تصويري» در كارگاههاي ميراث فرهنگي در دستور كار قرار گرفت.
نساجي از قديميترين توليدات و مشاغل جوامع بشري به حساب ميآيد: از نخستين پارچههاي زمخت و سادهاي كه انسان توانست بر قامت كشيده تا از مزاحمت حشرات و گزند سرما نجات يابد تا پارچههاي غير كاربردي كه صرفا براي زيبايي و تزئين توليد ميكرد، قرنها گذشته است. از آنجا كه هدف از توليد پارچه، الزاما فراهم ساختن چيزي كه پوشش مناسبي براي اندام بدون پشم يا فاقد پر آدمي نبود و نيازهاي عاليتر و ظريفتري را نيز شامل ميشد، پارچههايي براي زيبايي محيط زندگي نيز به مرور توليد شد. نوعي از توليد كه هدف هنري آن از هدف مصرفي آن، اهميت بيشتري داشت.
پارچههاي «گليمبافت» در تركيب و امتزاج با تكنيكهاي ديگر نساجي و بافندگي مثل: قاليبافي، جاجيمبافي، ورنيبافي، پارچهبافي، ميلبافي، مكرمهبافي، باتيك، چاپ سيلك، نمدمالي، سوزندوزي، چهلتيكه، قلمكار و ... جلوههاي غيرمنتظرهاي از انواع «تكسچر» (بافت: Texture) و رنگ را مقابل چشم قرار ميدهند و زماني كه اين قابليت فيزيكي با سليقه فردي و زيباييشناسي هنرمند تركيب ميشود، ميتوان انتظار داشت كه چه ميزان گستردهاي از تنوع بصري و زيباييشناسي را با هنر «تاپستري» ميتوان ارائه كرد. در اين نمايشگاه، حميد شريفيان با استفاده بسيار به موقع و حساسيت تصويري فوق مدرنش، آنچنان از بافت ساده پسزمينه آثار، برآمدگيها، گرهها و ريزش نخها و الياف برآمده از سطح زيرين اثر، بهرهبرداري ميكند كه گاه مرز ظريفي ميان سطح، برجستگيهاي حجمگونه، فرمهاي متحرك سهبعدي و رنگ و بافت را در معرض ديد قرار ميدهد.
نوعي شاعرانگي و ادراك شهودي را ميتوان در آثار «تاپستري» حميد شريفيان مشاهده كرد كه با تعقل نظاممند در «پردازش بصري» و ديزاين (Design) اين آثار، محصولي منحصربهفرد را فراهم ميسازد. حميد شريفيان توانسته است گذشته فرهنگي را با ارزشهاي مدرن هنري، در مكالمهاي خلاق و در نوعي همجواري بيبديل به گفتوشنود وادارد. آثار شريفيان، در شرايط حاضر و در بازار مكاره هنر تهراني رايج در گالريهاي همهچيزخوار، مثل يك گوهر شبچراغ در دل تاريكي ميدرخشند. هنگامي كه از تماشاي تابلوهاي رقتانگيز در ابعاد بسيار بزرگ كه با رنگ رقيق آكريليك و ترشح رنگهاي گيج و گنگ و طراحيهاي ناشيانه و خامدستانه، خلاص شوي، دمي ديدار از اين «تاپستري»هاي باشكوه كه تاثيري گرم و صميمي بر دل و جانت ميگذارند، واقعا غنيمت است.
در يكي از آثار حميد شريفيان، بافت ساده و متقاطع نخهاي سياه را در يك كادر مربع شكل ميبينيم كه با چند دايره رنگي، توانسته است نوعي موسيقي تصويري را همچون يك سونات شبانه در مقابل چشمان گرسنه بيننده به ارتعاش درآورد. اين مربع سياه با چند دايره، اثري است در معيارهاي زيباييشناسي روز جهان كه حيف است صنعت نساجي، مراكز بافندگي و ميراث فرهنگي كشور از خلق چنين آثاري بيخبر بمانند. حميد شريفيان آثاري خلق كرده است كه بهترين سفير هنري و نماينده فرهنگي سرزميني به حساب ميآيند كه نام آن با قالي و گبه و گليماش در جهان شهره است. با توجه به پيشرفتهاي خارقالعاده نساجي در جهان امروز، براي هنرمندي كه قالب «تاپستري» را براي خلق آثارش انتخاب كرده، امكان كار و خلاقيت بسيار زياد است. «تاپستري» قادر است پيشرفتهاي صنعت نساجي را به درون ساختار هنر سوق دهد و اين كم دستاوردي نيست. به اين معنا كه اغلب مردم از محصولات نساجي يا بافندگي براي استفاده به عنوان لباس، پرده، رومبلي، زيرانداز، روانداز و ... استفاده ميكنند اما هنرمندي كه اثر «تاپستري» خلق ميكند، صنعت نساجي و قابليتهاي متنوع بافندگي (قالي، جاجيم، گليم و ...) را از
كاربرد متداول و عاميانه خارج كرده و كاربرد هنرمندانه و متفاوتي از آن به دست ميدهد.
اگر امروزه «تاپستري» به همه منسوجاتي اطلاق ميشود كه ابعاد تجسمي و هنرمندانه دارند به حدود نيم قرن پيش و به دليل برگزاري پنجمين دوسالانه «تاپستري» در شهر لوزان سوئيس در سال 1971 ميلادي است. در آن سال، آثار هنرمندان شركتكننده، ابعاد جديدي از «تاپستري» و قابليتهاي تجسمي اين هنر تركيبي را به نمايش گذاشتند، آنچنان كه منجر به درك جديد و خلق معناي جديدي از «تاپستري» در اذهان كارشناسان شد.
اين معنا و تعريف جديد از «تاپستري» بهطور خلاصه چنين بود: «تاپستري، به منسوجاتي گفته ميشود كه ابعاد تجسمي دارند و آنها را به ديوار ميآويزند يا بهصورت احجام پيكرهمانند در فضا يا روي زمين قرار ميدهند و كاربردشان مثل تابلوي نقاشي يا مجسمه است و در تهيه آنها از تكنيكهاي مختلف نساجي و بافندگي استفاده ميكنند.»
«تاپستري» از زمانهاي دور به ما رسيده و نمونههاي از آن كه متعلق به كشورهاي مختلف جهان است، از گذشته باقي مانده است، ازجمله:
1ـ آثار به دست آمده از منطقه پازيريك ايران.
2ـ قطعهاي مربوط به قرن اول ميلادي با نقش صليب در كشور پرو.
3 - آثار به جا مانده از قبطيها از قرن دوم تا نهم ميلادي در مصر.
4 - آثار به جا مانده از پارچههاي ابريشمين در «كواسو» چين.
5 - آثار اروپايي مربوط به قرن يازدهم ميلادي و سوزندوزيهاي «بايو» در فرانسه و «سن سرئون» در «كولوني».
«تاپستري» قرنها با ابعاد بسيار وسيع و با «گره گليم» بافته ميشده و پوشش گرمي براي ديوارهاي كليساها و كاخها بوده است.
اوج شكوفايي آن در اروپا از زمان تاسيس كارگاه «گوبلن» در پاريس به سال 1662 ميلادي است كه نقاشان معروفي مثل «نيكولاي پوسن»، «فرانسوا بوشه»، «شارل لوبرن» و «فرانسيسكو گويا» طرحهاي جالبي به كارگاه گوبلن پاريس ارائه ميدادند.
شيوه طراحي اثر «تاپستري»
نقاش براي تهيه طرح «تاپستري»، ابتدا طرح را روي «كاغذ طرح» يا «كارتن» ترسيم كرده، سپس طرح را مدرج يا جدولبندي ميكند، پس از شمارهگذاري تقسيمات مدرج طرح، بافنده از روي آن طرح را اجرا ميكرد.
اين هنر، همچون نقاشيهاي بافته شده، قرنها در اروپا با ضوابط و محدودههاي قراردادي ادامه يافت و در اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم ميلادي، به همت گروهي از هنرمندان نحوه نگرش و تفكر هنر نساجي تغيير كرد و تحولي بنيادي در هنر «تاپستري» رخ داد كه منجر به رنسانسي در اين رشته از هنرهاي تجسمي شد.
عوامل سهگانه تحول در هنر «تاپستري»
1ـ نظريه ويليام موريس (هنرمند انگليسي)، مبني بر ارزشگذاري دوباره صنايعدستي. نظريه ويليام موريس نحوه نگرش به صنايعدستي را به كلي دگرگون كرد و در زمينه صنعت نساجي نيز كاربرد «نخ» و «بافت» را تغيير داد و تاثير زيادي بر هنر نساجي اروپاي شمالي، مركزي و حتي ژاپن و آمريكا به جا گذاشت. ويليام موريس و همكارانش در انگلستان معتقد به همكاري نزديك هنرمند و صنعتگر بودند و اين تفكر منجر به پيدايش نهضت «آرنووو» (هنر نو: Art Noveau) در اروپا و آمريكا شد و نحوه نگرش به معماري، صنايعدستي و هنرهاي ديگر را تغيير داد.
2 - تاسيس مدرسه هنر و تكنيك «باوهاوس» در آلمان (1933- 1919). در اين مدرسه هنري نيز بر همكاري هنرمند و صنعتگر تاكيد ميكردند و معتقد به پيوستگي فرم (هنرمند طراح) و تكنيك (صنعتگر) بودند.
در مدرسه باوهاوس كه در اوايل قرن بيستم تاسيس شد، كارگاههايي براي آموزش نوين هنر وجود داشت كه بهطور همزمان از يك استاد هنرمند در كنار يك استاد صنعتگر استفاده ميشد. تاثير ژرف آموزههاي «باوهاوس» را هنوز هم ميتوان در طراحي صنعتي، معماري، معماري داخلي، اشياي مصرفي، مبلمان و ... از اروپا تا ژاپن و از آمريكا تا آفريقا و آسيا مشاهده كرد.
3 - برگزاري نمايشگاه دوسالانه «تاپستري» در لوزان سوئيس. در پنجمين دوره اين دوسالانه، نكات جديدي درباره «تاپستري نوين» مطرح شد، ازجمله:
الف ـ مواد اوليه براي طراحي و ساخت ميتواند از هر نوع محصول نساجي اعم از طبيعي يا مصنوعي يا هر نوع جنس ديگري باشد.
ب ـ تكنيك بافت و نحوه بيان آزاد است و هركس ميتواند طبق سليقه خود ببافد.
ج ـ نحوه ارائه و نمايش «تاپستري» نيز آزاد است، يعني ميتوان آن را به صورت ديوارآويز، مجسمه نرم، جداكننده فضا در معماري داخلي يا عنصري از طراحي صحنه يا حتي فضاي بيروني و محيطزيست استفاده كرد.
سابقه «تاپستري» در ايران
با رونق گرفتن هنر تصويري در دوره صفويه، بافتن قالي و گليم به اندازه قطع كتاب و گاه بزرگتر، براي ديوار كاخها، سردر بازارها و پرده تعزيهخوانها رواج يافت.
منسوجات تصويري بسيار نفيسي از اين دوره در موزههاي دنيا موجود است كه با تكنيكهاي مختلف نساجي مثل: قاليبافي، گليمبافي، زريبافي، سوزندوزي و قلمكار اجرا شدهاند و از اوج هنر «تاپستري» در ايران حكايت ميكنند. كارگاههاي «تاپستري» يا «گليم تصويري» در دوره صفويه در شهرهاي كاشان، تبريز و اصفهان در قرن هفتم ميلادي فعال بودهاند، فعاليتي كه بهطرز نامعلومي متوقف ميشود اما نمونههاي بهدست آمده از «گليمهاي تصويري» مربوط به قرن شانزدهم و هفدهم ميلادي مويد آن است كه با الياف ابريشم و گلابتون طلا و نقره بافته ميشدهاند. طراحي اين گليمهاي تصويري يا «تاپستري»ها كاردست هنرمندان مينياتوريست دربار شاه عباس و شاهطهماسب صفوي است.
پس از افول صفويه و دوران پرشتاب و بيثبات افشاريه، طاهريه، زنديه و ... در سال 1335 (ش)، بافت «تاپستري» يا گليمهاي تصويري در كارگاه بافت تاپستري در اداره كل هنرهاي سنتي (ميراث فرهنگي)، با يك وقفه حدودا سيصد ساله از سر گرفته شد. در اين كارگاه به آن نوع بافت «گوبلنبافي» ميگفتند و بافندگان ماهري همچون جمشيد اميني و لطيف تقديري به بافت آثار نقاشاني چون كمالالملك همت ميكردند. در اين كارگاه آثاري از نقاشان معاصري چون بهرام عاليوندي، جليل ضياءپور و منوچهر شيباني نيز بافته ميشد.
در كنار گليمهاي تصويري ميتوان به «قاليهاي تصويري» نيز اشاره كرد. قاليهاي تصويري نيز اهميت بسيار دارند. به نوشته پرويز تناولي، حدود دو قرن است كه اين قاليها را در ايران ميبافند و در واقع حاكي از تاثير نقاشي و عكاسي در كار هنرمندان و دستاندركاران قاليبافي است. بافت قاليهاي تصويري كار آساني نيست اما چون بر ديوار خانهها و مغازهها نصب ميشد، بافتن آنها رواج پيدا كرد. موضوعات مورد علاقه براي بافت آنها عبارت بود از: چهره شخصيتهاي تاريخي و مضمون داستانهاي حماسي، عشقي، مذهبي و عرفاني.
حسامالدين عربزاده و محمود فرشچيان نيز براي قالي تصويري طرحهايي ارائه كردهاند. از افراد ديگري نيز ميتوان نام برد: برادران صفدرزاده، قدرتالله داروغه و ماندانا بركشلي. در آثار خانم بركشلي، تاپستريهايي ديده ميشود كه از روشهاي پنبهدوزي، تكهدوزي، چاپ سيلك و نقاشي روي پارچه استفاده شده است.
زندهياد فيروزه صابري (همسر مرحوم مرتضي مميز) نيز تحت تاثير گبه و قاليهاي تصويري، آثاري در زمينه «تاپستري» خلق كرده است. از ديگر هنرمنداني كه در زمينه تاپستري بسيار فعال هستند بايد از «ليلا ثمري» مدير گالري هفتثمر ياد كنيم. خانم ثمري در انتخاب الياف، رنگ و بافت، از عنصر تضاد بسيار بهره ميگيرد. زهرا رسولزاده نمين با امضاي (ZRN) نيز از فعالان هنر «تاپستري» است اما با ديدن آثار «تاپستري» حميد شريفيان يك چيز به خوبي آشكار ميشود، اينكه مفاهيم استاتيك و مباني هنر مدرن را به درستي هضم كرده و با انتخاب قالب «تاپستري» توانسته است هنري به غايت بيمرز خلق كند.
اين نوع از پردازش رنگ، بافت، فرم و اين سطح از زيباييشناسي، هر چقدر هم كه ارزشهاي ملي را در درون خود نهفته داشته باشد اما به محدودههاي جغرافيايي تن نداده و انسان را بهطور عام و بهويژه انساني را كه با فرهنگ و ظرايف زيباشناسانه آشناست، مجذوب خود ميكند. چرخش و پيچش و نرمش و گردش خطوط و الياف نخي يا پارچهاي مشاهده شده در آثار «تاپستري» حميد شريفيان نمونههاي شايستهاي از آثار يك هنرمند خلاق را در معرض ديد قرار ميدهد.