گفتوگو با دو تهیهکننده بزرگ سینمای جهان
جشنواره فیلم کیش محل مناسبی برای آشنایی و باز شدن باب گفتوگو میان مهمانان خارجی و هنرمندان و منتقدان و روزنامهنگاران ایرانی بود. اصلا یکی از کارکردهای مهم جشنوارههای بینالمللی باید همین باشد تا فضایی فراهم کند که غیر از نشستهای رسمی مطبوعاتی، دستاندرکاران سینما بتوانند با هنرمندان آن سوی مرزها گفتوگو کنند و تجربیاتشان را به یکدیگر انتقال دهند. خوشبختانه فرصتی فراهم شد تا با دو نفر از شناختهشدهترین تهیهکنندگان خارجی که مهمان جشنواره بودند، گفتوگویی انجام دهم. دونالد رانوو، تهیهکننده
-به عنوان اولین سوال از هر دوی شما میخواهم بدانم که ریشه علاقه و ارتباط شما به سینما کجاست؟ آیا مربوط به فیلمهای کودکیتان است یا خانواده؟ و اینکه از چه زمانی تصمیم گرفتید سینما را به عنوان شغلتان انتخاب کنید؟
مارک بشت: سوال بامزه و دوستداشتنی است. چه زمانی عاشق سینما شدم؟پدر من کارخانه بزرگی داشت و میخواست که بعد از خودش هم من اداره کارخانه را برعهده بگیرم اما من این کار را دوست نداشتم. میخواستم در کار سینما باشم درنتیجه وقتی 18 ساله شدم به نیویورک رفتم. مدتی به عنوان نقاش خانه کار کردم تا کمی پول جمع کنم. میخواستم بتوانم خرج تحصیلم را بدهم. همان جا به مدرسه فیلمسازی نیویورک رفتم و با دوربین و فیلمبرداری آشنا شدم. بعد به فرانسه برگشتم. 24 ساله بودم که دفتر فیلمسازیام را تاسیس کردم و به کار پخش و تهیه و تولید فیلم مشغول شدم.
-اولین فیلمهایتان را در فرانسه ساختید یا آمریکا؟
بشت: در آمریکا با فیلمسازان کوتاه کارم را شروع کردم اما بعد از بازگشت به فرانسه بود که شروع به تهیه فیلمهای بلند داستانی کردم. اولین فیلم بلندم را در فرانسه ساختم.
دونالد شما هم از ریشههای علاقهتان به سینما و شروع کارتان بگویید.
رانوو: من با نویسندگی در یک مجله سینمایی در سال 1975 کارم را شروع کردم.
بشت: مجله خیلی معروفی هم بود.
رانوو: بله مجله «فریم ورک» که هنوز هم وجود دارد و منتشر میشود اما من مدتهاست که دیگر با آنها همکاری نمیکنم. این مجلهای بود که ما برای مبارزه با مجلههای رسمی مانند «سایت اند ساوند» منتشر میکردیم. ما منتقدان سرسخت «سایت اند ساوند» بودیم. شروع به تدریس سینما هم کردم. یادم میآید اولین جشنوارهای که رفتم، جشنواره فیلم لوکارنو بود. خوب بهخاطر دارم که وقتی ایستگاه خالی بود، در واگنهای خالی میخوابیدم. اگر بخواهم درباره اولین باری که واقعا بیمار سینما شدم صحبت کنم، احتمالا باید از همان جشنواره لوکارنو حرف بزنم. فکر کنم همانجا بود که شیفته سینما شدم اما خب اولین کار عملی که در رابطه با سینما انجام دادم، همان مجله بود.
بشت: خیلی بامزه است که از رفتن به لوکارنو حرف میزنی چون من هم وقتی جوانتر بودم به جشنواره لوکارنو میرفتم و به خوبی آن را به یاد میآورم. سیگارم را در کولهپشتیام میگذاشتم و به ساحلی که در نزدیکی لوکارنو بود هم سری میزدم.
مارک، فیلم «سرزمین هیچکس» را که تهیه کردید، در ایران طرفداران زیادی دارد. محبوبترین فیلم دونالد هم در ایران «ایستگاه برزیل» (ایستگاه مرکزی) است. چه چیزی در این فیلمها وجود داشت که شما را مجذوب خودش کرد تا تهیه آنها را برعهده بگیرید؟ چطور کارگردانانتان را انتخاب کردید؟
رانوو: راستش من والتر سالس را به عنوان کارگردان انتخاب کردم. ما هر دو در هیات داوران یک جشنواره فیلم در سائوپائولو بودیم. یادم میآید یک فیلمساز ایرانی و یک ایتالیایی هم در هیات داوران حضور داشتند. من و والتر آماده بودیم تا در برزیل کاری انجام بدهیم درنتیجه والتر فیلمنامه «ایستگاه برزیل» را به من داد تا بخوانم و ما خیلی سریع ساخت فیلم را شروع کردیم. این فیلم آماده ساخت بود. البته والتر دو فیلم دیگر هم در دست داشت که میخواست آنها را هم بسازد اما من ترجیح دادم اول سراغ این فیلم برویم چون شما میتوانید در این فیلم یک ایده، احساس و باور جهانی پیدا کنید که مربوط به مردم همه دنیا میشد در حالیکه فیلم در یک منطقه خاص فیلمبرداری میشد و اتفاقا خیلی هم به فرهنگ برزیلی وابسته بود و فکر میکنم شاید اصلا به همین دلیل که فیلم خیلی برزیلی بود توانست با تمام دنیا ارتباط برقرار کند. در آن زمان برزیل خیلی در دنیا محبوب و شناخته شده نبود. به همین خاطر هم فیلم که تمام شد خیلی به بازار بینالمللی برای آن فکر نمیکردیم اما «ایستگاه برزیل» توانست راه خودش را در دنیا پیدا کند.
پیش از این فیلم هم درباره برزیل اطلاعاتی داشتید؟
بله. راستش مادرم وقتی مرا حامله بود، در برزیل زندگی میکرد و وقتی برای اولین بار به برزیل سفر کردم انگار همه چیز را میدانستم. میدانید یکجور حس بازگشت به خانه بود. عجیب بود و البته پیش از «ایستگاه برزیل» هم من چند فیلم در برزیل ساخته بودم.
و شما چطور مارک؟ شما چطور وارد پروژه «سرزمین هیچکس» شدید و داستانهایی که مربوط به ماجراهای منطقه بالکان میشود؟
بشت: من قبل از «سرزمین هیچکس» فیلم «پیش از باران» را به کارگردانی میلکو مانچفسکی کار کرده بودم که داستان آن در زمان جنگ یوگسلاوی و پیش از آن اتفاق میافتاد. وقتی آن فیلم به پایان رسید، آخر کار دنیس تانوویچ با فیلمنامه «سرزمین هیچکس» پیش من آمد و گفت حالا که شما فیلمی مانند «پیش از باران» را کار کردهاید، چرا فیلم این فیلمنامه را نسازید؟ و خب ما هم تصمیم به ساخت آن گرفتیم.
آیا آن وجه انسانی فیلمنامه بود که شما را جذب کرد؟ بهنظرم «سرزمین هیچکس» فیلمی بهشدت انساندوستانه است.
بشت: بله واقعا مجذوبکننده بود. برای اینکه هر جنگی تلخيهاي خودش را دارد و ميشد ديد اين جنگ چه بر سر مردم آورده است.
دنیس تانوویچ را پیش از این فیلم میشناختید؟
بشت: نه سر همان فیلم با او آشنا شدم. «سرزمین هیچکس» اولین فیلمی بود که با هم کار کردیم و بعد از آن دیگر با هم شریک و همکار شدیم و الان هم مدتهاست که با هم یک کمپانی را اداره میکنیم.
رانوو: من هم هنوز با والتر کار میکنم اما نه در حوزه فیلمسازی. برای اینکه بعد از موفقیت اولین فیلم، دیگر کارگردانها خیلی در دسترس نیستند. حالا دیگر باید با مدیر هنری و مدیر برنامههایشان وارد صحبت بشوی و فیلم ساختن با والتر سه سالی طول میکشد. درنتیجه ما دوستان خیلی خوبی برای هم هستیم و همیشه یادمان هست که اولین فیلم مهممان را با هم کار کردیم. در رابطه با فیلمها و کارهای مختلف یکدیگر را راهنمایی میکنیم اما خب، حالا دیگر او دستمزد زیادی میگیرد و راستش من نمیخواهم دو، سه سال از زندگیام را تلف کنم تا بنشینم و تماشا کنم تا والتر مانند هر کارگردان دیگری که معروف میشود، بعد از پشت سر گذاشتن چند مرحله و توافق با چند مدیر برنامه، سر فرصت فیلمش را بسازد. خیلی بهتر است که آدم با کارگردانی کار کند که تازه میخواهد کار اولش را بسازد و سینما را کشف کند و با هم جلو برویم.
در ایران هم تقریبا وضع به همین منوال است. برخی از کارگردانان جوان بعد از یک فیلم که به شهرت میرسند، دیگر تلفنهایشان را جواب نمیدهند، مصاحبه نمیکنند. تنها فرقشان این است که مدیربرنامه ندارند!
بشت: ولی ارتباط من با دنیس تانوویچ هنوز هم عالی است. او در بوسنی زندگی میکند و من در پاریس. دنیس هر فیلمی که میسازد، دوست دارد که با هم کار کنیم. همه چیز بین ما خیلی خوب است و چیزی برای شکایت وجود ندارد. تنها موردی که میتوانیم از آن شکایت کنیم قبضهای سرسامآور تلفن است که برایمان میآید! البته الان دیگر سیستم اسکایپ آمده و اینترنت این مشکلمان را هم حل کرده است. من با والتر سالس کار نکردهام اما جالب است که دنیس برای اولین فیلمش جایزه اسکار گرفت و خب بعدش همه او را میخواستند. همه دنبالش بودند و دوست داشتند که با او کار کنند. توقعات از وی بالا رفته بود و همه منتظر فیلم بعدیاش بودند و مرد بیچاره باید حتما بهترینی را که در توان داشت انجام میداد اما در نهایت او با همه اینها خیلی خوب کنار آمد.
شما دو نفر فیلمهای موفقی ساختهاید که به سینمای هالیوود یا جریان غالب سینمای روز دنیا ارتباطی نداشته اما با این وجود فیلمهایتان در سرتاسر دنیا مورد استقبال مردم قرار گرفته. چطور یکنفر میتواند فیلمی شخصی بسازد و تا این حد موفقیتهای جهانی کسب کند؟
بشت: بهنظرم برای انواع مختلف سینما جا برای پیشرفت و موفقیت هست. ما فیلمهای آمریکایی موفق داریم و فیلمهایی از نوعی که ما تهیه میکنیم هم میتوانند تبدیل به فیلمهای موفقی شوند. خب سینمای هالیوود این وسط پرطرفدارتر از بقیه انواع سینماست. من فیلمهای خوب هالیوود را خیلی دوست دارم برای اینکه اولا باعث چرخش صنعت سینما میشود و در ضمن مردم را هم با سینما آشنا میکند و به نوعی با سینما تربیتشان میکند و بهنظرم اینها برای همه ما مفید است و به آن نیاز داریم. از طرفی فیلمهای من هم در آمریکا اکران شدند و با اینکه جزو جدول پرفروشها قرار نگرفتند اما به هرحال فروش بدی هم نداشتند و کار خودشان را خوب انجام دادند. مردم هم آنها را دوست داشتند و فروش فیلم پول ساختش را برگرداند.
رانوو: بعضی ازفیلمهایی که من ساختهام با مشارکت کمپانیهای آمریکایی و انگلیسی بوده مثل «باغبان وفادار» با کمپانی فوکوس و از یک جهت این فیلم هیچ تفاوتی با مثلا فیلم «ایستگاه برزیل» نداشت. یا در مورد فیلم «شهر خدا» هم با آنها کار کردیم چون میخواستیم فیلم در جهان مطرح شود و کارگردان فیلم برزیلی و ناشناخته بود و نمیتوانست این کار را خودش انجام دهد. درنتیجه باید بگویم که واقعا هیچ قصدی از ساختن فیلم مستقل و متفاوت در کار نبوده است.
البته این همیشه برایمان یک آرزو بوده اما پیش از ساختن فیلم به آن فکر نکردیم. حتی احتمال نمیدادیم که مردم تا این حد فیلم را دوست داشته باشند و بعد هر فیلم با فیلم دیگر متفاوت است. مثلا «باغبان وفادار» یک فیلم شبه مستند برای مبارزه با کارخانههای داروسازی بود که از سرتاسر دنیا نظراتی دریافت کرد یا «شهر خدا» را برای این ساختیم که به آن دنیای پنهان برزیل دست پیدا کنیم یا «ایستگاه مرکزی» داستان بسیار سادهای بود که ساختارش شبیه فیلمهای سینمای ایران بود.
فکر کنم مثلا بیشتر تحت تاثیر فیلمهای سهراب شهیدثالث بود. خدای من! (والتر)سالس و(سهراب) ثالث! چقدر جالب شد. به فیلمهایی مثل «یک اتفاق ساده» یا «طبیعت بیجان» نزدیک بود. حتی به فیلم «گاو» داریوش مهرجویی هم میشد فکر کرد و البته همه این فیلمهای ایرانی هم با وجود متفاوت بودن در دنیا بسیار موفق عمل کردند. درنتیجه من فکر میکنم که دنیای فیلمها با هم متفاوت است و ما هم هیچوقت به یک گروه تماشاگر خاص فکر نمیکنیم.
در فیلمهایتان از ستارههای سینما استفاده نمیکنید؟
رانوو: ما رالف فاینس و ریچل وایز را داشتیم.
بشت: ما هم با کالین فارل کار کردهایم.
درباره جشنواره فیلم کیش چه عقیدهای دارید؟بهنظرتان میتواند در رقابت با جشنوارههای جهانی دیگر موفق باشد؟و آیا میتواند کمکی برای سینمای ایران محسوب شود؟
رانوو: خب، باید بگویم که من اولین سفرم را به کیش هرگز فراموش نخواهم کرد. قطعا این جشنواره میتواند رشد کند اما مشکلاتی هم بر سر راهش هست. ببینید که آن طرف خلیج فارس همه تلاش میکنند تا جشنواره فیلم دوبی را بزرگ و باشکوه برگزار کنند. آمریکاییها سرمایهشان را در آن جشنواره میگذارند. از طرف دیگر میشود جشنواره کیش فقط برای فیلمهای محصول منطقه باشد اما مگر در خاورمیانه در یک سال چقدر تولیدات خوب داریم؟ باید بگویم که رقابت سختی را در پیش دارید اما به هرحال جشنواره کیش قابلیت پیشرفت دارد.
بشت: فکر میکنم جشنواره کیش فرصت مناسبی برای ملاقات و آشنایی و گفتوگو با آدمهایی از فرهنگهای گوناگون است. خودم با یک نفر از عربستان سعودی آشنا شدم. افرادی از هر گوشه دنیا از ارمنستان گرفته تا تاجیکستان اینجا گرد هم آمدهاند که شاید امکان آشنایی با آنها در کن یا ونیز وجود نداشته باشد اما اینجا فرصت مناسبی است. میتوانید فیلمسازهای ایرانی را هم ببینید.
در جشنواره فجر هم همینطور بود. در آن جشنواره ما عضو هیات داوران بودیم و فیلمسازان جوان سراغ ما میآمدند و سوال میکردند که مثلا 1000 دلار بودجه دارند ولی فیلمشان 3000دلار هزینه دارد و چطور میتوانند فیلمشان را بسازند. خب ما با هم حرف میزنیم و این ارتباطات جالب است. درست مثل روزهای قدیم جشنواره کن. در دهه 60 و 70 کن هم جشنوارهای بود که در آن دستاندرکاران سینما و اهالی رسانه با هم گفتوگو میکردند اما امروز دیگر مثل گذشته نیست. کن زیادی بزرگ شده است.
فیلمساز ایرانی هست که دوست داشته باشید با او کار کنید؟
بشت: فیلمسازان ایرانی خیلی بزرگ و واقعا خوبی هستند که دوست دارم با آنها کار کنم مثلا عباس کیارستمی.
رانوو: بله، عباس کیارستمی که دوست خوبی است و بارها هم به برزیل آمده و رخشان بنیاعتماد که بهنظرم از کارگردانان مثالزدنی ایران است و راستی مجید مجیدی هم هست. من قرار بود با او یک فیلم در امارات کار کنم. حتی روی فیلمنامه هم کار کردیم. اما بعد او رفت سراغ یک فیلم دیگر و بعد هم هیچگاه برنگشت. نمیدانم چرا؟! شاید حالا این گفتوگو را بخواند و خبری به من بدهد.
اسم پروژهای که قرار بود با مجیدی کار کنید، چه بود؟
رانوو: هنوز اسمی نداشت اما حتی به دنبال منابع مالی هم بودیم. فیلم داستان یک گروه مهاجر ایرانی بود که در قایق زندگی میکردند چون ویزای ورود نداشتند. فکر کنید اینجا کشتی است و روبهرویتان خشکی اما شما روی کشتی میمانید. بعضی از افراد روی عرشه بچههای کم سن و سال هستند. البته این ماجرا مربوط به 5-6 سال پیش است و حالا هم که مجیدی مشغول پروژه عظیم «پیامبر» شده که شاید مسیر صنعت سینمای ایران را تغییر دهد. بهنظرم تولید چنین فیلمی برای سینمای ایران خیلی خوب است و میتواند باعث ورود سینمای ایران به بازارهای جهانی شود.
پروژه بعدیتان چیست؟
بشت: من باز هم با دنیس تانوویچ همکاری خواهم داشت. یک کارگردان ناشناس دیگر هم هست که با هم کار خواهیم کرد. من به دنبال استعدادها هستم.
رانوو: من هم از اینجا مستقیم به ونیز خواهم رفت و قرار است با یک کارگردان آرژانتینی کار کنم که اولین فیلمش خواهد بود و بهنظرم فیلم خیلی خوبی هم میشود. قرار است فیلم را در برزیل با حضور لنی کراویتز(خواننده مشهور) و میکیرورک شروع کنیم. فیلم درباره گروهی نابیناست که در یک شهر برزیل زندگی میکنند و اتومبیل میرانند و سیستم مخصوصی برای برقراری ارتباط با یکدیگر دارند.