رمزگشایی از بازی عربستان در منطقه
دکتر رحمان قهرمانپور کارشناس امور بین الملل در روزنامه تهران امروز نوشت: اعزام نيروهاي نظامي عربستان به بحرين جهت كمك به اين كشور براي مقابله و به يك تعبير سركوب اعتراضات در كنار گزارشهاي منتشر شده در مورد كوشش برخي مقامات سعودي براي كمك به معترضان در سوريه، اين پرسش جدي را به ذهن متبادر ميكند كه عربستان از اين اقدامات چه اهدافي را دنبال ميكند و چرا؟
از زمان شكلگيري نظام منطقهاي عربي امروزي در فرداي تجزيه امپراتوري عثماني، در جهان عرب و بهطور مشخص در مشرق عربي به عنوان قلب سياسي و ژئوپلتيك آن چهار بازيگر نقشهاي اصلي را ايفا كردهاند كه عبارتند از عراق، سوريه، مصر و عربستان. اين نقشها همواره در نوسان و تابع شرايط منطقه و نظام بينالملل بوده است. بعد از انقلاب افسران آزاد در مصر به اصليترين بازيگر صحنه عربي و فلسطين تبديل شدند.
در پي امضاي پيمان صلح كمپ ديويد ميان اسرائيل و مصر، سوريه و عراق رقابتي شديد را براي رهبري جهان عرب و مخصوصا صحنه فلسطين آغاز كردند كه در مواردي به درگيري ميان اين دو نيز كشيده شد. با بازگشت مصر به صحنه عربي در اواخر دهه 1980 شرايط باز هم تغيير كرد. عربستان در همه اين دورهها همواره بازيگري مهم اما در حاشيه بود. اهميت عربستان عمدتا ناشي از توان مالي و نيز قرار گرفتن دو شهر مقدس مسلمانان يعني مكه و مدينه در اين كشور بود كه اهميت ويژهاي به آن در جهان اسلام ميداد و ميدهد.
عربستان تا همين اواخر عمدتا با اين دو كارت بازي ميكرد يعني كارت كمك مالي از يك طرف و تكيه بر مسند رهبري جهان اسلام و بالاخص جهان سني از طرف ديگر. از دهه 1990 از نظر ژئوپلتيكي تبديل شدن به قدرت اصلي و هژمون شبهجزيره عربي براي آلسعود اهميت ويژهاي پيدا كرده است.
لذا ميتوان گفت سياست خارجي عربستان ميان اين سه ضلع يا جهتگيري در نوسان است. آلسعود اگر بتواند، از هر سه كارت مزبور براي بازي استفاده ميكند و اگر نتواند، به يكي از آنها اكتفا ميكند.
در سالهاي اخير هر سه كارت يا برگ برنده عربستان در سياست خارجي با چالشهاي جدي از سوي بازيگران منطقهاي مواجه شده است. بازيگر كوچكي مثل قطر برگ برنده مالي عربستان را به چالش كشيده است. بازيگري عربستان در صحنه عربي بهواسطه مصر و سوريه و حتي عراق محدود شده و ايران هم تلاش آن را براي رهبري جهان اسلام زير سوال برده است. همه اينها در حالي است كه آل سعود در داخل با مشكلات جدي دست به گريبان شده كه ازجمله آنها ميتوان به مسئله جانشيني ملك عبدالله، اختلافات دروني شاهزادگان سعودي و رقابتهاي آنها، مسئله شيعيان، زنان و آزادسازي سياسي و اقتصادي اشاره كرد. هرچند ملك عبدالله كوشيد بخشي از مشكلات به ارث رسيده از فهد را حل كند، نگاهي به كارنامه عربستان سعودي در سالهاي اخير نشان ميدهد وي در اين راستا موفق نبوده است.
شايد بتوان ادعا كرد عربستان در سالهاي اخير به موفقيت چشمگير و پايداري در صحنه عربي و منطقهاي دست پيدا نكرده است، طرح عربستان براي صلح عربي ـ اسرائيلي مورد پذيرش تلآويو و برخي اعراب قرار نگرفت، اختلاف ميان حماس و فتح نه بهواسطه كوشش عربستان بلكه با ابتكار ايران و قطر بهطور موقت پايان يافت. عربستان در قضيه عمر البشير و دارفور موفق به نقشآفريني موثر نشد، در صحنه عراق تلاش آن براي ايجاد يك ائتلاف فراگير العراقيه ميان سكولارهاي شيعه و سنيهاي طرفدار بعثيها حول اياد علاوي شكست خورد، سرمايهگذاري آن در لبنان براي حفظ سعد حريري در مسند نخستوزيري نتيجهبخش نبود و چانهزنيهاي اين كشور در پرونده حريري هم تاكنون به سرانجامي نرسيده است.
در موضوع هستهاي ايران هم عربستان ميكوشد نوعي ائتلاف منطقهاي حول پروژه ايرانهراسي شكل دهد كه تاكنون موفق نبوده است. حتي در شوراي همكاري خليجفارس، دولتهاي عمان و قطر و تا حدي كمتر، بحرين رقابتي پنهاني با نيات و خواستهاي عربستان دارند. در يمن هم تلاش ملك عبدالله براي حفظ علي عبدالله صالح در مسند قدرت با مشكلات خاصي مواجه شده است. آخرين پرده از بازي ديپلماتيك ناكارآمد عربستان مداخله برژنفگونه در بحرين بود كه حتي باعث نارضايتي متحد ديريناش آمريكا شد.
شايد بتوان ادعا كرد عربستان در سالهاي اخير حداقل در سطح منطقه بازي ديپلماتيك موفقي نداشته و همين امر باعث بروز نگرانيهايي در سطح منطقه و حتي بينالمللي شده است، نگراني از اينكه آلسعود با عدم شناخت صحيح از صحنه بازي منطقهاي بازي متحدان خود را هم خراب ميكند. عراق و لبنان دو نمونه بارز اين ادعا به شمار ميروند. بازي بد عربستان باعث شد آمريكا، تركيه و حتي سوريه در صحنه عراق از اين كشور فاصله بگيرند. در صحنه لبنان سرمايهگذاري روي سعد حريري هم منجر به تغيير آرايش سياسي به ضرر وي و عربستان شد.
اگر اين ادعا درست باشد، ميتوان گفت عربستان با ورود به بحرين اشتباه استراتژيك ديگري را مرتكب شده است كه ميتواند به نفع رقباي منطقهاي آن و ازجمله ايران باشد. مداخله نظامي عربستان در بحرين، با وجود قرار گرفتن در چارچوب پيمان امنيتي كشورهاي عضو شوراي همكاري خليجفارس، تصوير عربستان را در منطقه و مخصوصا در ميان شيعيان منفي كرده و ميتواند منجر به انزواي ديپلماتيك آن شود. اقدام عربستان، دست آمريكا را براي توجيه سياستهاي دوگانه خود در منطقه تا حد زيادي بسته است.
در حالي كه يك دوست آمريكا يعني قطر در اقدام نظامي عليه معمر قذافي مشاركت دارد آن هم با ادعاي حمايت از قيام و خواست مردم ليبي، متحد ديگر آن براي سركوب همين خواستهاي مشروع، نيرو به بحرين اعزام ميكند.
نگراني از نقشآفريني ايران در منطقه و بازگشت مصر به صحنه سياست عربي در پي انقلاب 25 ژانويه مقامات عربستاني را به شدت هراسان كرده است و به احتمال زياد آنها در پشت پرده ميكوشند ايران و مصر به هم نزديك نشوند اما جاي تعجب است كه چرا مقامات عربستاني هنوز از بازيهاي ديپلماتيك مخرب خود درس لازم را نگرفتهاند. چنين اقداماتي باعث شده است عربستان حتي در صحنه عربي تا حدي منزوي شود.
بگذريم از اينكه كشورهايي مثل پاكستان به دلايل مالي همچنان روابط نزديكي با رياض دارند. تعجبي ندارد كه هر روز بر تعداد مخالفان حفظ رابطه استراتژيك ميان واشنگتن ـ رياض در آمريكا افزوده ميشود. عربستان گاه به بازيگري ناشي ميماند كه در آستانه گلزدن به دروازه خودي است كه البته فرصت مغتنمي براي رقيب محسوب ميشود. بايد منتظر بود و ديد دسته گلي كه عربستان در بحرين به آب داده است چه سرانجامي خواهد داشت؟