آگاه
کد خبر: ۷۴۴۰

اصلاحات؛ تقدير تاريخي ملت ايران

دکتر سيدنعمت‌الله عبدالرحیم‌زاده


اخيرا حجت‌الاسلام و المسلمين سيدمحمد خاتمي در مصاحبه با روزنامه اسپانيايي ال‌پائيس گفتند: «اصلاحات با من شروع نشد و با من هم خاتمه نيافت. اصلاحات در دوران جديد لااقل سابقه صدساله دارد.» اين سخن پيامي در خود دارد که بي توجهي به آن از سوي اصلاح طلبان نتايج زيانباري را بر جريان اصلاح طلبي وارد کرد.

پس از انتخابات دور نهم رياست جمهوري، برخي از اصحاب اصلاح طلبي اعتراف به «شکست اصلاحات» کردند. به گمان اينان، اصلاحات برنامه اي بود که از دوم خرداد 76 شروع شد و با پيروزي اصولگرايان در سوم تير 84 به شکست منجر شد.

در واقع، چنين تلقي سطحي از اصلاحات، پرده از تصور نادرست برخي از اصحاب اصلاحات برداشت. آنان اصلاحات را آفريده خود مي پنداشتند و به اين دليل، حق مالکيتي نسبت به آن قائل بودند.

مدعيان اصلاحات که با شعار ضد انحصارطلبي، اصلاحات را در انحصار خود مي دانستند، توقع آن را داشتند تا همواره در برج عاج خود نشسته و ملت به آنان خدمت کنند. در حقيقت، اينان انحصارطلب تر از رقيب بوده و غافل بودند که نفس اصلاحات پروژه آنان را درهم شکسته و به دست مردم از آن برج به زير کشيده است.

آقاي خاتمي در اين مصاحبه، خام و سطحي بودن تصور شکست اصلاحات را بيان مي کنند. همچنان که ايشان بيان کرده اند، اصلاحات از دوم خرداد 76 شروع نشد و با سوم تير 84 نيز شکست نخورد.

اگر چه ايشان براي اصلاحات سابقه اي صد ساله معتقد اند، اما با دقت در تاريخ ايران مي توان ريشه هاي عميق تري را براي آن يافت. ريشه هاي بنيادين اصلاحات در تاريخ ايران از شکل گيري هويت ايران در عصر صفويه پا گرفته است.

تشکيل حکومت صفويه دو ويژگي مهم دارد که از زمان سقوط سلسله ساسانيان و ورود اسلام به ايران بي سابقه بوده است. اين دو ويژگي عبارتند از؛ وحدت سياسي و وحدت مذهبي.

تا زمان صفويه، حکومتهايي که در ايران تشکيل مي شدند تنها قادر به تسلط بر بخشي از ايران زمين بودند و نمي توانستند تمام اين سرزمين را تحت حکومتي واحد اداره کنند. از سوي ديگر، اين حکومتها به لحاظ مذهبي نيز در درون خود قادر به ايجاد وحدت مذهبي نبودند و حتي مشروعيت مذهبي برخي از آنان به مرکز خلافت وابسته بود.

با شکل گيري صفويه، ايران زمين شاهد نظامي شد که بر سرتاسر آن تسلط داشت و توانست با يک مذهب، وحدت بنيادين را در آن ايجاد کند. با اين تحول بود که ايران هويت خود را پس از فروپاشي ساسانيان بازيافت به گونه اي که شورش افاغنه در تاريخ ايران به عنوان هجوم قومي بيگانه تصور شده و قيام نادرشاه به عنوان يک قيام ملي.

حکومت صفويه به لحاظ فکري نيز نقطه آغاز اصلاحات در ايران بوده است. تفکر فيلسوف شهير ملا صدراي شيرازي يک بازخواني در تفکر سنتي بود. تقابل با نگرش سنتي متصلب، فيلسوف را ناگزير به گريز از پايتخت و سالهاي آوارگي کرد. فيلسوف خود آگاه بود که تعصب و عوام زدگي و ظاهر انديشي با تفکر او عناد داشته و توان انديشه متجددانه وي را ندارد.

در حقيقت، ايران در عهد صفويه هم به جهت صوري و هم به جهت معنوي وحدت و هويت جديدي را به دست آورد که نقطه شروع اصلاحات از آن است.

850 سال پس از فروپاشي ساسانيان، صفويه در حالي وحدت سياسي و مذهبي ايران را به وجود آورد که غرب مدت زيادي نبود به دوره مدرن خود پاگذاشته بود. توجه به اين هم زماني اهميت زيادي در شکل گيري هويت ايراني و مسئله اصلاح طلبي در اين هويت دارد. نياز به سلاح آتشين يا قدت جديد دوران مدرن، نخستين عامل توجه ايران به غرب در اين زمان بود. همين موضوع در تاريخ جديد ايران، هسته اصلي ارتباط با غرب را تشکيل داد.

آنچه که در رابطه بين ايران و غرب چالشي بس موثر ايجاد کرد، وقوع دو جنگ در زمان قاجار با روسيه بود که به معاهدات گلستان و ترکمنچاي ختم شد. شکست در اين دو جنگ و تحميل مواد خفت بار اين معاهدات به ملت ايران باعث جريحه دار شدن روح اين ملت شد. اين امر به نوبه خود چون تلنگري بود که برخي از نخبگان ايراني را به خود آورد.

شکست ايران و معاهدات پي آمد آن، نخبگان را به يافتن چاره واداشت. در اين جريان، غرب همواره در پيش چشم نخبگان بود به گونه اي که دو تلقي در بين آنان به وجود آمد؛ نقد غرب و بازگشت به سنت و در مقابل، توجه به غرب و نقد سنت.

لازم به توجه است که اين تقابل بين نخبگان را نبايد مشابه تقابل سنت و مدرنيته اي دانست که در غرب به وجود آمد و همچنين نبايد عواقب و نتايج آن را يکسان فرض کرد. يکي از اشتباهات در سالهاي اخير توهم لزوم رنسانسي همانند رنسانس مغرب زمين در ايران است. چنين توهمي ناشي از قياس مع الفارقي است که از سر بي دقتي بين غرب و ايران انجام مي گيرد.

در حقيقت، يافتن چاره به واسطه خدشه اي بود که بر وحدت سياسي و مذهبي ايران وارد شده بود. هر دو روي تقابل به دنبال جبران مافات بودند تا آنچه که توسط صفويه ايجاد شده بود احياء گردد، يعني عظمت متکي بر وحدت سياسي و مذهبي.

هر دو سوي نخبگان به دليل وحدت مسئله و نتيجه اي که داشتند در ضديت با يک چيز اشتراک يافتند؛ استبداد ناصرالدين شاه. تلاشهاي مصلحان بزرگ عهد ناصري همانند ميرزا تقي خان امير کبير و ميرزا حسين خان سپهسالار، يک نکته را روشن کرد که با وجود استبداد فردي، يافتن هر نتيجه اي محکوم به شکست است.

در حقيقت، استبداد ناصري سدي عظيم در مقابل سيل اصلاح طلبي، و شکستن اين سد نقطه مشترک هر دو روي اصلاح طلبي ايراني بود. گلوله اي که از تپانچه ميرزا رضاي کرماني شليک شد اين سد را شکست و بايد به ياد داشت که وي شاگرد پدر معنوي اصلاحات در ايران، يعني سيد جمال الدين اسد آبادي بود.

با اقدام ميرزا رضا، اصلاح طلبي توانست محمل واقعي خود را بيابد. توسعه سياسي محمل پيشرفت ژرف و عميق اصلاحات بود. دو رويه ي اصلاح طلبي در اين امر اشتراک موضع داشتند و از اين رو، هم آنان که به غرب و هم آنان که به سنت توجه داشتند، هر دو آغازگر مشروطه بودند.

با امضاي فرمان مشروطه توسط مظفرالدين شاه توسعه سياسي يا محمل بنيادين اصلاحات شروع شد، اما همزمان با آن اختلاف بين بنيانگذاران مشروطه نيز به وجود آمد. در واقع، اختلافي که از پيش به صورت بالقوه در اصلاح طلبان بود با صدور فرمان مشروطه بالفعل شد. آنچه اهميت دارد اين است که به واسطه اختلاف در روش، اصل وحدت بنيادين در اصلاح طلبي مورد غفلت قرار گرفت.

آنچه که مورد غفلت بسياري قرار گرفته وحدت موضع اصولي اين دو سو با يکديگر است. هر دو سو در اين صد ساله به دنبال اصلاحات در جامعه ايراني بوده اند و هر دو در ذات خود به دنبال هدف واحدي بوده اند.

اصلاحات با تاريخ صد ساله خود شاهد نزاع اين دو جريان با يکديگر است. اين نزاع با اعدام مرحوم شيخ فض الله نوري رنگ خونيني به خود گرفت و در طي سالهاي بعد خونبارتر نيز شد. با ايجاد حکومت پهلوي، به ظاهر يک سوي نزاع توانست سوي ديگر را کنار زند.

رژيم پهلوي يک امر را به خوبي نشان داد و آن ناکامي يک سويه نگري در تاريخ اصلاح طلبي است. اين رژيم محصول جرياني بود که با الگو گرفتن از غرب، سنت را نقد و تا حدود زيادي نفي مي کرد. اين جريان براي توجيه خود نه تنها جريان مقابل را تخريب مي کرد، بلکه با تحريف تاريخ سعي در جعل هويت ايراني داشت.

ظهور انقلاب 57 بيش از هر چيز معلول تناقض ذاتي رژيم پهلوي بود که تنها به وسيله انقلاب درمان مي شد. جالب توجه است که در انقلاب 57 همانند انقلاب مشروطه هر دو جريان براي بار دوم يک خواست مشترک يافتند و آن لزوم برچيدن استبداد پهلوي بود، اما در اين خواست، باز وجود موضع اصولي مشترک مورد غفلت واقع شد.
ملت ايران در اين يک صد سال، بيش از آن که از استبداد و ديکتاتوري و عقب افتادگي و وابستگي به اجانب رنج برده باشد، از عملکرد اصلاح طلبان رنج بوده است. رژيم پهلوي اگر به رژيم مستبدي مبدل شد به دست کساني پايه گذاري شد که از اصلاح طلبان مشروطه بودند. رژيم پهلوي به مدد بخشي از اصلاح طلبان مشروطه پايه گذاري شد و سرانجام خود جامه استبداد به تن کرد.

واقعيت تاريخ صد ساله اخير اصلاحات نشان مي دهد که هر جرياني از آن توسعه سياسي را به صورتي يک سويه نگريسته و به اين علت، نتيجه وارونه گرفته است. هر جرياني در اين تاريخ با شعار توسعه سياسي و آزاديخواهي پا پيش گذاشته اما ملت را به استبداد کشانده است. تصور سطحي و شعاري «شکست اصلاحات» از همين يک سويه نگري ها نشأت گرفته است.

آنچه را که اصلاح طلبان در اين تاريخ صد ساله بدان توجه نداشته اند، واقعيت وجود طرف مقابل بوده است. اصلاح طلبان با نفي طرف مقابل توجه نداشتند که اصلاحات در درون خود بر پايه هر دو جناح اتکاء دارد. نمونه سيد جمال الدين اسد آبادي براي درک اين واقعيت جالب توجه است.

سيد به عنوان پدر معنوي اصلاحات در دوران جديد واجد تاليفي از هر دو جريان بود. او نه با توجه به غرب، سنت را فراموش کرد و نه با توجه به سنت، غافل از غرب شد. با توجه به اين دو خصوصيت بود که او توانست عامل اساسي و اصلي بيداري امت اسلامي در دوران جديد باشد.

در حقيقت، اصلاحات در اين تاريخ واقعيتي دو جناحي دارد که وجود هر کدام وابسته به ديگري است. نکته در اين است که نفي هر کدام از اين دو جناح، بالمآل به نفي خود دچار مي شود. در اين تاريخ، آن سوي تجدد خواهي که به نفي سنت طلب روي آورد در نهايت، نفي خود را به بار آورد و در سوي مقابل هم اين نتيجه ضروري است. اين موضوع هيچ ربطي به بدبيني يا هر عامل بيروني ديگر ندارد بلکه از درون خود هر سوي اصلاح طلبي حاصل مي شود.

ضرورت نگاه جامع داشتن براي هر جناح از نخبگان سياسي ايران ضروري است. نخبگان سياسي ايران بايد باور کنند که وجودشان در گرو وجود جريان مقابل است. مسئله همکاري و يافتن بنيادهاي وحدت سياسي براي تمام نخبگان ايران ضرورت دارد تا با دست يافتن به هماهنگي سياسي به صورت واقعي در جهت اصلاحات گام بردارند.

ارسال نظرات
خط داغ